Rapport Dialogen met jongeren over professionele controles

DIALOGEN MET JONGEREN OVER PROFESSIONELE CONTROLES PETER W. DE VRIES

FEBRUARI 2022

1

COLOPHON Peter W. de Vries Universiteit Twente Department Psychology of Conflict, Risk, & Safety Behavioural, Management, & Social Sciences Postbus 217 7500 AE Enschede Telefoon: +31 (0)53 489 4088 Email: p.w.devries@utwente.nl © University of Twente, The Netherlands All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted in any form or by any means, be it electronic, mechanical, by photocopies, or recordings In any other way, without the prior written permission of the University of Twente.

2

VOORWOORD Dit onderzoek, naar de percepties van jongeren t.a.v. de politie, kwam moeizaam tot stand. Het veronderstelde wantrouwen van de doelgroep ten aanzien van de politie maakte het voor mij onmogelijk bij de dialoogsessies aanwezig te zijn. De vrees bestond dat de aanwezigheid van een buitenstaander als ik de al fragiele verstandhouding van de politie met de betrokken jongeren verder op scherp zou zetten, en dat dit zou leiden tot een gebrek aan deelname. Wellicht ook om dezelfde reden werden de digitale vragenlijsten tijdens de dialoogbijeenkomsten vaak niet gebruikt. Het resultaat van dit alles is een rapport waaruit vrijwel geen heldere conclusies te trekken zijn, onder meer vanwege een erg kleine en daarmee weinig representatieve steekproef. Om een goed antwoord op de onderzoeksvraag te krijgen is het in mijn ogen daarom noodzakelijk het onderzoek voort te zetten, en daarbij in te zetten op een grotere bereidwilligheid van betrokken politiemedewerkers om de vragenlijsten onder de aandacht van de aanwezige jongeren te brengen en hen ertoe te bewegen daadwerkelijk deel te nemen. Ikzelf ben graag bereid hieraan bij te dragen, en desgewenst in de toekomst periodieke rapportages uit te brengen.

Enschede, 23 februari 2022,

Dr. ir. Peter W. de Vries Universiteit Twente

3

4

INHOUD VOORWOORD

3

1.

INLEIDING

7

1.1

DIT ONDERZOEK

7

2.

OPZET DIALOOGSESSIES

8

2.1 2.2

ANALYSES PRIVACY

8 9

3.

RESULTATEN

10

3.1 DEEL A 10 LEEFTIJD 10 BEN JE OOIT WEL EENS GECONTROLEERD DOOR DE POLITIE? 10 HOE VAAK BEN JE DE AFGELOPEN 12 MAANDEN (NAAR SCHATTING) GECONTROLEERD DOOR DE POLITIE? 11 IS JOU DE LAATSTE KEER DE REDEN VOOR CONTROLE MEDEGEDEELD? 11 IN HOEVERRE VOND JE DIE REDEN DUIDELIJK? 12 IN HOEVERRE BEN JE BIJ DE LAATSTE CONTROLE RUSTIG, RESPECTVOL EN CORRECT BENADERD DOOR DE POLITIE? 12 DENK JE DAT JOUW AFKOMST, HUIDSKLEUR OF UITERLIJK VOOR DE AMSTERDAMSE POLITIE REDENEN WAREN OM JE DE LAATSTE KEER AAN TE SPREKEN? 13 HOE TEVREDEN BEN JE MET HET FUNCTIONEREN VAN DE POLITIE IN JOUW BUURT? 13 3.2 DEEL B 15 LEEFTIJD 15 HOE TEVREDEN BEN JE MET HET FUNCTIONEREN VAN DE POLITIE IN JOUW BUURT? 15 IS JOUW TEVREDENHEID OVER DE POLITIE DOOR DEZE DIALOOG TOEGENOMEN? 16 WAT VOOR SUGGESTIES HEB JE VOOR DE POLITIE? 17 4.

CONCLUSIES

18

4.1 4.2 4.3 4.4

SAMENVATTING VAN DE RESULTATEN REPRESENTATIVITEIT SOCIALE WENSELIJKHEID CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

18 18 19 19

LITERATUUR

21

5

6

1. INLEIDING Politie en jongeren hebben niet vanzelfsprekend een goede relatie, vooral waar het jongeren met een niet‐westerse migratieachtergrond betreft. Zij hebben minder vertrouwen in de politie en vaker het gevoel door politie te worden gediscrimineerd (zie o.m. Çankaya, 2020; Meershoek, 2014). Vooral als deze jongeren dure kleding dragen en rijden in luxe auto’s vallen ze op (Çankaya, 2020; Van der Leun & der Woude, 2014; Kleijer‐Kool & Landman, 2016). Politieagenten daarentegen zeggen geen onderscheid te maken, maar toch blijken sommigen jongeren met een niet‐westerse migratieachtergrond sneller te wantrouwen en vaker controleren (Böing, 2021; Terpstra, 2021). Hoewel etnisch profileren door de politie in de dagelijkse praktijk vaak moeilijk onomstotelijk is vast te stellen, is het in de relatie tussen jongeren en de politie wel degelijk een belangrijk thema. Het is namelijk de ervaring van discriminatie (terecht of onterecht) die deze relatie bemoeilijkt. Het ondermijnt het vertrouwen in, en medewerking met de politie (Van der Leun, & Van der Woude, 2014). De roep om eerlijk en neutraal politieoptreden groeit, en mede daardoor worden basisteams in toenemende mate aangemoedigd om met jongeren in dialoog te gaan over goed politiewerk. Dit zou moeten leiden tot wederzijds begrip en vertrouwen, waarmee de kans op etnisch profileren en escalaties afneemt.

In de VS heeft men goede ervaringen met dit soort dialogen, die met subsidie van voormalige basketbal icoon, Michael Jordan, in verschillende delen in Amerika worden gehouden (IACP, 2022). 1.1 Dit onderzoek In de Veiligheidsmonitor die meermalen per jaar in Amsterdam wordt uitgezet, wordt onder meer aandacht besteed aan de ervaringen van burgers met de politie, in het bijzonder aan de percepties van deze burgers m.b.t. staandehoudingen door de politie. Met name jongere niet‐ westerse migranten en jongeren met ouders met een migratie‐achtergrond zijn hierbij helaas sterk ondervertegenwoordigd. Om een goed beeld te verkrijgen van de percepties van deze jongeren t.a.v. de politie, is, in opdracht van de Eenheidsleiding Amsterdam, geprobeerd om jongeren die deelnamen aan dialoogsessies met de Amsterdamse politie ertoe te bewegen hierover enkele vragen te beantwoorden. Deze vragen lopen parallel met de betreffende vragen in de Veiligheidsmonitor. De vraag die hier centraal staat is als volgt: Wat is de perceptie van met name jongere niet‐westerse migranten en jongeren met ouders met een migratie‐achtergrond ten aanzien van de rechtvaardigheid van aanhouding door de politie waarbij zij betrokken zijn?

7

2. OPZET DIALOOGSESSIES De dialoogbijeenkomsten zijn gehouden door de eenheid Amsterdam en vonden plaats van 2019 tot en met 2021. De deelnemende jongeren kregen bij binnenkomst een flyer met daarop twee QR‐codes die elk leidden naar een aparte vragenlijst. In de introductie van de dialoogsessie werden de deelnemers door de moderator verzocht om de eerste QR‐code te scannen met hun smartphone om zo de vragenlijst te openen en deze ‐ klassikaal maar ieder voor zich ‐ in te vullen. De eerste vragenlijst (“Deel A”) bevatte vragen die betrekking hadden op controles door de politie, de mate waarin de rede voor de controle duidelijk werd uitgelegd, en in hoeverre men zich o.m. respectvol benaderd voelde. (Zie tabel 1 voor de volledige lijst met vragen.) Ook werd naar leeftijd gevraagd. De vragen zijn zoveel mogelijk gelijk gehouden aan de vragen uit de Amsterdamse veiligheidsmonitor. Na deze vragenlijst volgde de dialoog onder leiding van politiemedewerkers. Na de dialoog werden de deelnemers door de moderator verzocht om de tweede QR‐code te scannen met hun smartphone. De tweede vragenlijst (“Deel B”) behandelde nogmaals de tevredenheid met de politie, en de invloed van de dialoogsessie daarbij (zie tabel 1). Tabel 1.

Vragen die deelnemers voorafgaand aan en na de dialoogsessies werd voorgelegd Deel A (voorafgaand) Ben je ooit wel eens gecontroleerd door de politie?a Hoe vaak ben je de afgelopen 12 maanden (naar schatting) gecontroleerd door de politie?b

Deel B (na afloop) Hoe tevreden bent je met het functioneren van de politie in jouw buurt?e Is jouw tevredenheid over de politie door deze dialoog toegenomen?f

Is jou de laatste keer de reden voor de controle medegedeeld?a

Wat voor suggesties heb je voor de politie? b

In hoeverre vond je deze reden duidelijk?c In hoeverre ben je het eens met de volgende stelling: bij de laatste controle heeft de politie mij rustig, respectvol en correct benaderd?d Denk je dat jouw afkomst, huidskleur of uiterlijk voor de Amsterdamse politie redenen waren om je de laatste keer aan te spreken?a Indien ja: Kun je dat toelichten?b Hoe tevreden ben je met het functioneren van de politie in jouw buurt?e a

ja/nee; b open antwoord; c 1. Zeer onduidelijk – 5. Zeer duidelijk; d 1. Zeer mee oneens – 5. Zeer mee eens; e Slider om een cijfer tussen 1 en 10 aan te geven; f 1. Sterk afgenomen – 5. Sterk toegenomen

2.1 Analyses Voordat tot analyse kon worden overgegaan, dienden de verkregen gegevens te worden gecontroleerd en waar nodig verwijderd. Dit gebeurde op basis van leeftijd. Omdat het onderzoek zich richt op jongeren, is besloten alleen de gegevens van deelnemers in de leeftijd

8

van 16 tot en met 21 jaar. Omdat voor deelname van 16‐minners voorafgaande toestemming van ouders/verzorgers wettelijk voorgeschreven is, zijn deelnemers jonger dan 16 jaar niet meegenomen in dit onderzoek. 2.2 Privacy Door de werkwijze van de UT is de privacy van de deelnemers gewaarborgd. De meetgegevens zijn anoniem verkregen, en werden opgeslagen op de beveiligde servers. Alleen de onderzoeker zelf had toegang tot deze ruwe data. Analyses en conclusies die worden verstrekt aan de politie van Amsterdam zullen op groepsniveau zijn, en zijn daarom niet herleidbaar zijn tot specifieke individuen.

9

3. RESULTATEN 3.1 Deel A Deel A van de vragenlijst werd door 83 personen ingevuld; 3 personen trokken naderhand hun toestemming voor het gebruik van hun data in, en zijn daarom uit het databestand verwijderd. Omdat voor deelname van 16‐minners voorafgaande toestemming van ouders/verzorgers wettelijk voorgeschreven is, is deze groep in dit rapport niet meegenomen1; ook deelnemers die ouder waren dan 21 jaar zijn verwijderd. Wat betreft dit deel van het onderzoek zijn de resultaten gebaseerd op de antwoorden van de resterende 32 deelnemers. Leeftijd In het onderstaande staafdiagram is de leeftijdsopbouw van de groep invullers weergegeven. Opvallend 24 van de 32 invullers geen leeftijd heeft ingevuld.

Ben je ooit wel eens gecontroleerd door de politie? Veertien invullers geeft aan ooit wel eens gecontroleerd te zijn door de politie. Zie onderstaand staafdiagram.

1

Omdat voorafgaande toestemming in de huidige opzet niet mogelijk is, moet deelname van deze groep in de toekomstig onderzoek worden voorkomen.

10

Hoe vaak ben je de afgelopen 12 maanden (naar schatting) gecontroleerd door de politie? Van de veertien invullers die aangeven ooit wel eens gecontroleerd te zijn, geven twee aan dat dit de afgelopen 12 maanden niet is voorgekomen. Voor één invuller is dit een keer voorgekomen; negen invullers geven aan dat dit de afgelopen 12 maanden minimaal een keer is voorgekomen; iemand geeft aan 25 keer te zijn gecontroleerd. Zie onderstaand staafdiagram.

Is jou de laatste keer de reden voor controle medegedeeld? Een grote meerderheid geeft aan dat hen de reden voor de controle is medegedeeld; voor één persoon is dat niet het geval. Zie onderstaand staafdiagram.

11

In hoeverre vond je die reden duidelijk? Over de duidelijkheid van die reden verschillen de meningen, zoals te zien in onderstaand staafdiagram. Vijf invullers geven aan dat die reden (zeer) onduidelijk was, een even grote groep geeft aan dat ze de reden wel duidelijk vonden.

In hoeverre ben je bij de laatste controle rustig, respectvol en correct benaderd door de politie? Bij deze vraag zijn de antwoorden eveneens zeer verschillend; een meerderheid geeft echter aan bij de laatste controle niet rustig, respectvol en correct benaderd te zijn. Zie onderstaand staafdiagram.

12

Denk je dat jouw afkomst, huidskleur of uiterlijk voor de Amsterdamse politie redenen waren om je de laatste keer aan te spreken? Op deze vraag wordt door 1 van de deelnemers met “nee” geantwoord; de overige deelnemers hebben deze vraag onbeantwoord gelaten. Hoe tevreden ben je met het functioneren van de politie in jouw buurt? Op deze vraag is een grote spreiding in het oordeel te zien, zoals te zien in de onderstaande figuur. Gemiddeld ligt het oordeel net boven de 6,5 (21 invullers).

Uit de boxplot die hieronder is afgebeeld is op te maken dat 50 % van de invullers een score tussen een 5 en een ruime 8 geeft (dit zijn de scores in het blauwe vak).

13

14

3.2 Deel B Deel B is door aanmerkelijk minder deelnemers ingevuld. Na verwijdering van drie 16‐minners bleven 20 invullers over. Leeftijd Net als in Deel A geeft ook hier geeft een groot aantal geen antwoord op de vraag naar de eigen leeftijd. Zie onderstaand staafdiagram.

Hoe tevreden ben je met het functioneren van de politie in jouw buurt? Op deze vraag is wederom een grote spreiding in het oordeel te zien, zoals te zien in de onderstaande figuur. Gemiddeld ligt het oordeel net boven de 7, met enkele uitschieters naar beneden ‐ twee personen hebben een score tussen drie en vier gegeven.

15

Uit de boxplot die hieronder is afgebeeld is op te maken dat 50 % van de invullers een score tussen een ruime 6 en een ruime 8 geeft (dit zijn de scores in het blauwe vak).

Is jouw tevredenheid over de politie door deze dialoog toegenomen? Op de vraag of de tevredenheid met de politie door de bijeenkomst is toegenomen, antwoorden acht invullers dat deze gelijk is gebleven, terwijl 10 invullers aangeven dat deze een beetje of sterk is toegenomen.

16

Wat voor suggesties heb je voor de politie? Uit de gegeven antwoorden op de vraag naar suggesties voor de politie komt geen helder beeld naar voren. Deze antwoorden zijn hieronder onverkort weergegeven. Geen racisme Wees mooier Dat agenten liever een gesprekje houden i.p.v. gelijk te werk gaan Meer van dit soort bijeenkomsten ! :) Meer aandacht aan diefstal op scholen. Boetes doen kanker veel Pijn Jampot Dat ze het goed doen ! EIngelijk niets Meer begrip hebben voor mensen Doen wat jullie blijven doen afentoee wel wat gunnen

17

4. CONCLUSIES 4.1 Samenvatting van de resultaten Ongeveer de helft van invullers van deel Avan het onderzoek gaf aan ooit wel eens te zijn gecontroleerd door de politie, het overgrote merendeel van deze groep geeft aan dat dit ook de afgelopen 12 maanden het geval is geweest, en dat daarbij ook de reden voor de controle aan hen is medegedeeld. Over de duidelijkheid van de reden verschillen de meningen: het aantal dat het duidelijk vond is even groot als de groep die het (zeer ) onduidelijk vond. Een meerderheid geeft echter aan bij de laatste controle niet rustig, respectvol en correct benaderd te zijn. In hoeverre men denkt dat afkomst, huidskleur of uiterlijk voor de politie redenen waren met hen het contact aan te gaan, werd echter niet duidelijk; vrijwel alle deelnemers hebben deze vraag onbeantwoord gelaten. Tevredenheid met het functioneren van de politie in de eigen buurt is matig (net boven de 6,5, met 50 % van de scores vallend tussen 5 en 8). Aan het einde van de bijeenkomst werd nog een aantal vragen gesteld, die werden beantwoord door ongeveer tweederde van de invullers van deel A. Na de dialoogbijeenkomst bleek de tevredenheid met het functioneren van de politie iets positiever uit te vallen (gemiddeld iets boven de 7, met 50 % van de scores ongeveer tussen 6 en 8).

Men kan zich hier afvragen of dit komt doordat men een beter beeld heeft gekregen van de werkzaamheden van de politie, of omdat met name de meer positief ingestelde invullers van deel A gemotiveerd waren eveneens deel te nemen aan deel B. De antwoorden op de laatste vraag wijzen echter in de richting van het eerstgenoemde: ruim de helft van de invullers geeft aan dat hun tevredenheid met de politie is toegenomen door de dialoogbijeenkomst (de resterende invullers antwoordden neutraal). 4.2 Representativiteit Deze resultaten moeten voorzichtig worden geïnterpreteerd. Hoewel zij een positief beeld schetsen van de dialoogsessies en de gevolgen daarvan, moet vermeld worden dat het aantal jongeren dat tijdens de dialoogsessies deelnam aan de digitale vragenlijsten erg laag was. Uit de terugkoppeling van het betrokken programmateam (tevens opdrachtgever van dit onderzoek) werd duidelijk dat de betrokken politiemedewerkers er soms niet toe overgingen aanwezige jongeren te vragen deel te nemen aan het onderzoek, wellicht omdat ze de relatie met deze jongeren te fragiel achtten, of omdat ze nut en noodzaak van dit onderzoek niet onderschreven. Uit eerder onderzoek is inderdaad bekend dat het enthousiasme onder agenten om etnisch profileren tegen te gaan niet bepaald groot is. Zij ervaren de aandacht als een aanval op hun integriteit en vakmanschap.

Bovendien hebben veel agenten het gevoel dat juist zij degene zijn die ten onrechte worden beschuldigd en gediscrimineerd. Veel van hen vinden de aandacht dan ook te eenzijdig en overdreven (Böing, 2021 ; Böing & De Vries, 2021). Uit de terugkoppeling werd verder ook duidelijk dat vaak slechts een erg klein deel van de aanwezige jongeren bereid was deel te nemen aan de vragenlijst van het eerste deel van het onderzoek; ruim een derde van deze groep haakte vervolgens af bij het tweede deel van het

18

onderzoek. Deze groep deelnemers kan daarom niet representatief worden geacht voor de doelgroep jongeren in het algemeen. 4.3 Sociale wenselijkheid Het feit dat slechts een gering aantal van de aanwezige jongeren bereid was deel te nemen aan het onderzoek zou erop kunnen wijzen dat ze zich niet vrij voelden om zich open en eerlijk antwoord te geven. Hetzelfde geldt voor het opvallende gegeven dat ruim tweederde van de deelnemers weigerde hun leeftijd aan te geven. Ook werd de vraag of men dacht dat afkomst, huidskleur of uiterlijk redenen waren waarom ze in het verleden waren aangesproken door de politie door slechts één persoon ingevuld (met “nee”). Dit laatste staat haaks op de uitslagen uit de veiligheidsmonitor – dat tevens door de politie‐eenheid Amsterdam wordt gebruikt om voortgang op dit dossier te monitoren – waaruit juist blijkt dat jonge mannen met niet‐westerse migratieachtergrond juist het gevoel hebben dat hun uiterlijk, huidskleur en/of etnische achtergrond redenen waren voor de politie om te controleren. Wellicht heeft de nabijheid van politiemedewerkers hierbij een negatieve rol vervuld, maar het kan ook zijn dat de onafhankelijkheid van de onderzoeker van de opdrachtgever en de beloofde anonimiteit in twijfel werd getrokken.

Dat het voor de onderzoeker feitelijk onmogelijk was (en is) om gegevens in het databestand te herleiden naar specifieke invullers, neemt de mogelijk niet weg dat de jongeren hier een andere beleving van hadden. De mogelijkheid van sociaalwenselijke antwoordtendensen werpt ook een schaduw over andere resultaten. Zo lijken de gegeven antwoorden te suggereren dat de tevredenheid met het functioneren van de politie in de eigen buurt iets positiever uit te vallen na de dialoogbijeenkomst, in vergelijk met daarvoor, en dat deelname aan de dialoogbijeenkomst hiervoor mede verantwoordelijk is, maar dit zou ook te verklaren kunne zijn door de neiging de politie “naar de mond te praten”. 4.4 Conclusies en aanbevelingen Het mag duidelijk zijn dat de resultaten die in dit onderzoek zijn gerapporteerd weinig betrouwbaar zijn, door de zeer kleine steekproef (zie “Representativiteit”) en de mogelijke invloed van sociale wenselijkheid. Het is dan vooralsnog niet duidelijk wat de perceptie van jongere niet‐westerse migranten en jongeren met ouders met een migratie‐achtergrond is ten aanzien van de rechtvaardigheid van aanhouding door de politie waarbij zijn betrokken zijn (onderzoeksvraag). Voor een goed beeld van de percepties van deze jongeren is het daarom zeer aan te raden het onderzoek voort te zetten, en daarbij in te zetten op grotere deelname van de aanwezige jongeren.

Enerzijds is het van groot belang in te zetten op een grotere bereidwilligheid van betrokken politiemedewerkers om de vragenlijsten onder de aandacht van de aanwezige jongeren te brengen en hen ertoe te bewegen daadwerkelijk deel te nemen. Anderzijds moet worden nagedacht hoe de percepties van deze jongeren ten aanzien van anonimiteit kunnen worden bijgesteld. Wellicht is het eveneens raadzaam de deelname van jongeren jonger dan 16 jaar te ontmoedigen. Het is weliswaar mogelijk dat hun deelname de op de dialoogbijeenkomsten de aanwezige politieagenten helpt een beeld te geven van wat zoal onder jongeren leeft, maar 19

voor een voortzetting van dit onderzoek is deze groep nutteloos. De ethische gedragscodes waaraan onderzoekers in de sociale en gedagswetenschappen zich moeten houden2, stelt namelijk onomwonden dat personen van 15 jaar oud of jonger pas in onderzoek mogen worden betrokken als daarvoor voorafgaande schriftelijke goedkeuring van ouders/verzorgers is verkregen. Het zal duidelijk zijn dat het verkrijgen van deze toestemming in het kader van de dialoogbijeenkomsten geen haalbare kaart is.

2

Zie onder meer https://www.utwente.nl/en/bms/research/forms‐and‐downloads/code‐of‐ethics‐for‐ research‐in‐the‐social‐and‐behavioural‐sciences‐dsw.pdf

20

LITERATUUR Böing, B. (2021). Voortgangsmonitor professioneel controleren 2020. Böing, B. & De Vries, P.W. (2021). Etnisch profileren. De bereidheid om te participeren in cursussen en training. Tijdschrift voor de Politie, 4, 28‐32. Çankaya, S. (2020). Geopolicing Race, Gender, and Class: How the Police Immobilise Urban Allochthones. Antipode, 52(3). https://doi.org/10.1111/anti.12613 IACP. (2022). Police Chief: Leading Through Change. Kleijer‐Kool, L., & Landman, W. (2016). ‘Boeven vangen.’ Tijdschrift over Cultuur & Criminaliteit, 6(1), 42–65. https://doi.org/10.5553/tcc/221195072016006001004 Meershoek, G. (2014). Over de bestrijding van politiële discriminatie. PROCES, 93(1). https://doi.org/10.5553/proces/016500762014093001005 Terpstra, J., Salet, R., van Duijneveldt, I., & Havinga, T. (2021). Gebiedsgebonden politiewerk in ontwikkeling. Onderzoek naar basisteams in een digitale en superdiverse samenleving. Politie en Wetenschap. Van der Leun, J., & van der Woude, M. (2014). Etnisch profileren in Nederland: wat weten we nou echt? Het Tijdschrift Voor de Politie, 76(7), 23–28. https://www.politieacademie.nl/kennisenonderzoek/kennis/mediatheek/pdf/89936.pdf

21

22

UNIVERSITY OF TWENTE Drienerlolaan 5 7522 NB Enschede P.O.Box 217 7500 AE Enschede P +31 (0)53 489 9111 info@utwente.nl www.utwente.nl

23