Raadsinformatiebrief - Voortgangsrapportage Smart Mobility 2023.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 19 februari 2024 Verkeer en Vervoer Melanie van der Horst Digitalisering en Innovatie, Bestuurszaken.dii@amsterdam.nl

Onderwerp

Voortgang projecten en financiën programma Smart Mobility 2019 - 2025

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad, Met deze brief informeert het college u over de jaarlijkse voortgang van het programma Smart Mobility 2019-2025. In deze brief beschrijven we de belangrijkste inzichten en resultaten van het afgelopen jaar. Verderop in de brief vindt u een overzicht van de financiën in het jaar 2023. In de bijlage vindt u een gedetailleerde voortgang per project met een beschrijving, resultaat, een vooruitblik en link naar gepubliceerde resultaten en rapporten. Deze brief bevat een selectie van het projectenportfolio van het programma. Het totale overzicht met daarbij de belangrijkste voortgang kunt u teruglezen in de projectenbijlage. De focus van dit programma is innoveren door te leren. Daarom is in de projectenbijlage de belangrijkste te beantwoorden onderzoeks- of innovatievraag van het afgelopen jaar opgenomen. Het programma werkt samen met verschillende partners aan het Amsterdamse mobiliteitssysteem van de toekomst. Met de presentatie van Amsterdam maakt Ruimte in oktober jongstleden gaat ook het programma Smart Mobility een andere koers varen. Waar eerdere jaren de technologie centraal stond, is in 2023 met een aantal projecten de verschuiving gemaakt naar een doelgroepgerichte aanpak.

De uitdagingen waar we als stad voor staan, op het gebied van klimaat, duurzaamheid, ongelijkheid en schaarste aan ruimte, laten zien dat conventionele oplossingen niet langer antwoorden bieden voor de problemen van nu en morgen. Innovatie in de publieke sector is het onderzoeken en testen van nieuwe benaderingen en toepassingen om publieke waarde te creëren. Leren door te doen De missie van het programma Smart Mobility is om met innovaties bij te dragen aan een toekomstbestendig Amsterdam. Met het programma brengen we zowel de potentie als mogelijke bedreigingen van nieuwe (sociale) gedragsinnovaties, modaliteiten en technieken in kaart. Dit om goed te kunnen anticiperen op (technologische) ontwikkelingen. In 2024 starten we met een onderzoeksagenda voor Amsterdam maakt Ruimte om zo met behulp van innovaties het

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

11 januari 2024 Pagina 2 van 6

Amsterdam van morgen vorm te geven. Dit doen we niet alleen, maar in nauwe samenwerking met de Amsterdamse kennisinstellingen. Hierbij is leren door te doen het uitgangspunt. Het bouwen van het “Tankstation van de Toekomst” E-lympic heeft ons lessen opgeleverd die direct kunnen worden toegepast in de strategie voor het transformeren van andere tankstations. Ondanks de vertraging van ruim een jaar, zijn de geleerde lessen van cruciaal belang gebleken. Zonder deze innovatieve aanpak hadden we mogelijk dezelfde procedurefout op een veel grotere schaal gemaakt, met alle nadelige gevolgen van dien. Dit project toont aan dat we, in samenwerking met marktpartijen en onderzoeksinstellingen, in staat zijn om nieuwe concepten in de openbare ruimte te realiseren. De proef met Roboat en het GVB toont aan dat techniek niet alleen aan mobiliteit gerelateerde problemen kan oplossen, maar ons ook in staat stelt ontwikkelingen als personeelstekorten aan te pakken. Het experiment met sensoren op GVB-veren heeft aangetoond dat deze sensoren schippers beter inzicht geven. Dit zou eventueel kunnen leiden tot andere bezetting op de veren. Dit innovatieproject is uitgegroeid tot een zelfstandige start-up en is geselecteerd om onbemand te varen in Parijs tijdens de Olympische Spelen. In 2023 is het project MaaS Zuidas afgerond.

De belangrijkste conclusie is dat er momenteel onvoldoende randvoorwaarden zijn om deze vorm van reizen op grotere schaal uit te breiden. Een uitgebreide evaluatie van de pilot Zuidas en de MaaS evaluatie van het ministerie van I&W kunt u via de link in de bijlage teruglezen. U wordt hier separaat over geïnformeerd. Data-innovatie Middels data-innovatie zorgen we dat de Amsterdammers en haar bezoekers zich straks nog slimmer en duurzamer door de stad kunnen bewegen. We onderzoeken kort cyclisch (3-6weken) welke waarde nieuwe databronnen, analysetechnieken en applicaties de stad bieden. Met prototypes testen we hoe Amsterdam deze veilig en privacy vriendelijke kan gebruiken, of juist niet moeten willen gebruiken. Een prototype is een eerste versie of model van iets dat nog in ontwikkeling is. In innovatie wordt vaak een prototype gemaakt om te kijken hoe iets werkt en of er dingen verbeterd moeten worden voordat het definitieve product wordt gemaakt. Soms leidt een prototype al tot deel antwoorden op een onderzoeks- of innovatievraag. Een van deze prototypes is de modal shift monitor. Deze monitor brengt met verschillende mobiliteitsdata veranderend verplaatsingsgedrag in kaart. Zo krijgen we inzicht in de effectiviteit van maatregelen. Beleid kan daarmee effectiever worden ingezet om de beleidsdoelen als minder autogebruik, meer fietsen en OV, te realiseren.

Een ander voorbeeld van data-innovatie is de bereikbaarheidstool. Het combineren van diverse databronnen leidde tot een prototype van een bereikbaarheidskaart. Deze tool beschikt over upto-date inzicht in de nabij- en bereikbaarheid van diverse voorzieningen in de metropoolregio Amsterdam op basis van diverse modaliteiten (te voet, per fiets, auto en het OV). Met de kaart kunnen planologen en stedenbouwkundigen effectiever inspelen op de behoeftes van de

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

11 januari 2024 Pagina 3 van 6

bewoners van de stad. Het door het programma ontwikkelde prototype leidt uiteindelijk in 2024 tot het inkopen van dergelijk instrumentarium. Innovatie in het denken Om interne en externe stakeholders te stimuleren anders te denken over mobiliteit zijn we in 2023 gestart met het voeren van gesprekken. Deze gaan over hoe in het eigen werk vormgegeven kan worden aan de stad van de toekomst. Dit gesprek voeren we aan de hand van een documentaire gemaakt met verschillende experts. Ook is er een begeleidende podcast gemaakt die u kunt terugluisteren op de website van onze communicatiepartner Geert Kloppenburg1. Verder verkent het programma via trendanalyses en scenariostudies signalen en hun impact op de stad en de Amsterdammer. Deze analyses worden in de vorm van trendrapportages op openresearch gepubliceerd. In Q4 van 2023 is de rapportage over de toekomst van het OV gepubliceerd. Begin 2024 starten we naar aanleiding van deze analyse een traject met betrokken OV partijen om resultaten mee te nemen in komende concessies en doorontwikkeling van het OV. Innovatie voor een veilige stad In 2023 nam veiligheid een centrale plek in binnen het programma Smart Mobility. Op dit thema zien wij veel kansen voor zowel digitale en sociale innovatie evenals innovaties in het fysieke domein. Het project Intelligent Speed Adaptation (ISA) illustreert goed hoe dit samenkomt.

Door een toename van het aantal ebikes en LEV’s (Light Electric Vehicles) op fietspaden kan onder andere het verschil in snelheid tot onveilige situaties leiden. Naast conventionele maatregelen in de openbare ruimte onderzoeken we in dit project de potentie van digitale interventies zoals waarschuwingen op het dashboard van een ebike en het reduceren van de stroom/trapondersteuning zodat het voertuig wordt afgeremd. Ook is er geëxperimenteerd met verschillende snelheidszones. Hoewel dit technisch mogelijk en haalbaar blijkt, weten we inmiddels dat er ethische, juridische en praktische dilemma’s kleven aan een dergelijke toepassing. In 2023 is een eerste gesprek gevoerd met diverse betrokkenen en is er getest met de techniek. Medio 2024 worden de eindconclusies gepresenteerd. In 2024 starten we met het vervolg van de proef. Met dank aan een subsidie doen we vanaf 2024 in het project MetaCazze onderzoek naar data-loze ISA toepassingen (no-tracking en no-tracing) en hopen we te kunnen testen met Amsterdammers in openbare ruimte Daarnaast zetten we in op sociale mobiliteit met iMaas, een project om kwetsbare OV-reizigers een thuiskomgarantie te bieden. Hierbij wordt nauw samengewerkt met RMC, Cliëntenbelang en de Vervoerregio Amsterdam. Ook werken we met verschillende partners aan Amsterdam4All waarbij we AI inzetten om de stad toegankelijker te maken.

Dit doen we door gebruikersonderzoek en het maken van prototypes op onder andere de toegankelijkheid van gebouwen en de openbare ruimte. Via de link in de projectenbijlage zijn verschillende prototypes 1

https://geertkloppenburg.nl/

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

11 januari 2024 Pagina 4 van 6

uit het project te zien. Zo is onder andere gewerkt aan het in kaart brengen van railingloze grachten, breedte van stoepen en ingangen van openbare gebouwen. In 2024 vertalen we deze prototypes naar een gebruiksvriendelijke oplossing. In 2023 zijn vanuit het Amsterdam Dronelab operationele testvluchten uitgevoerd voor drones, met toepassingen zoals spoedvervoer, inspectie van infrastructuur en het multimediaal in kaart brengen van steden. Belangrijke lessen zijn onder meer het belang van grip op het luchtruim om zinvolle vluchten mogelijk te maken. Technologische ontwikkeling en nieuwe Europese wetgeving maken het noodzakelijk dat Amsterdam (structureel) investeert in kennis en expertise op het gebied van Urban Air Mobility om niet overvallen te worden door onwenselijk vliegverkeer. Eind 2023 is besloten meer aandacht voor "no-fly zones" te organiseren. In 2024 wordt getest hoe dit bijdraagt aan veiligheid en bewustwording. Naar aanleiding van het advies van de Kinderraad is in het project Veilige Schoolstraten in samenwerking met ontwerpbureau Fabrique onderzoek gedaan naar de veiligheid van schoonzones en alternatieven voor het met de auto naar school brengen van kinderen. Naar aanleiding van het onderzoek wordt een campagne en spel uitgewerkt om kinderen en hun ouders bewust te maken van veiliger en gezonder naar school reizen.

Morele oordeelsvorming In elk lopend project binnen het Smart Mobility-programma wordt gewerkt aan een ethische bijsluiter. Praktisch gezien betekent dit dat teamleden onder begeleiding gezamenlijk nadenken over de ethische aspecten van het project en de gebruikte technologie. Dit omvat ook de kritische vraag of technologie wel het meest geschikte middel is voor het op te lossen probleem. Tijdens deze workshop worden er gerichte acties geformuleerd om het project of product te verbeteren. De ethische bijsluiter is een ambtelijk instrument als basis voor het nemen van verdere morele beslissingen bij het ontwerpen van toepassingen of het vervolg van het project. Een voorbeeld van een dergelijk document heeft u vorig jaar ontvangen bij de rapportage Smart Mobility van het project eHUBS. Momenteel zijn er ethische bijsluiter workshops gehouden voor iMaaS, de Modalshift monitor, Roboat op de veren, ISA ebike pilot, MaaC en Telraam (onderdeel van het fietsdatacommonsproject). De bijsluiters worden na afronding van het project gepubliceerd. Een deel van de maatregelen zijn direct geïmplementeerd. De lessen uit de ethische bijsluiter voor het ISA-project vormen de basis voor de ethische verkenning op het begrenzen van ebikes, het publieke debat bij Pakhuis de Zwijger van afgelopen 30 november is hier een onderdeel van.

In het iMaaS-project is naar aanleiding van de ethische bijsluiter extra aandacht besteed aan de privacy van toekomstige deelnemers aan de pilot en wordt er gekeken hoe deelnemers aan pilots zorgvuldig kunnen worden geselecteerd. Hier wordt de mondelinge toezegging aan de raadscommissie MOW van 23 februari 2023 naar aanleiding van de vragen van het lid IJmker (GroenLinks) afgedaan.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

11 januari 2024 Pagina 5 van 6

Europese samenwerking In 2023 zijn diverse Europese samenwerkingsprojecten van start gegaan, wat het Smart Mobilityprogramma in totaal ruim 4,5 miljoen euro oplevert. Deze projecten hebben een looptijd van meerdere jaren. Naast het feit dat extra middelen altijd welkom zijn, hebben dergelijke projecten vaak als bijkomend voordeel dat ze leiden tot Europese opschaling. Bovendien bieden ze Amsterdam de mogelijkheid om te leren van andere steden, zonder zelf een pilot of experiment te hoeven opzetten. Eerdere Europese projecten leidden tot het ontwikkelen van een standaard- en privacyframework voor data-uitwisseling (CDS-M) en achttien buurthubs in Amsterdam. Deze samenwerkingsverbanden weerspiegelen de essentie van innovatie in Amsterdam. We richten ons op een benadering van binnen naar buiten. (Inter)nationaal wordt Amsterdam vaak beschouwd als de bakermat van mobiliteitsinnovatie. Door gezamenlijk te werken, leren we van elkaar en worden innovaties in diverse contexten getest. Dit resulteert in een snellere opschaling van succesvolle ideeën en prototypes. Tegenvallende resultaten binnen de samenwerking met EIT Urban Mobility hebben ertoe geleid dat deze samenwerking wordt stopgezet. U wordt hier separaat over geïnformeerd. Financiën Het programma wordt gefinancierd uit gelden van het voormalige stedelijk mobiliteitsfonds (SMF).

Uitgaven zijn gekoppeld aan de projecten en ambities uit het vastgestelde programmaplan In totaal is in 2023 €4.655.425,96 vanuit het SMF uitgeven aan Smart Mobility. Daarnaast is €91.574,67 cofinanciering uitgegeven binnen subsidieprojecten. 2023 is hiermee met een positief eindsaldo afgesloten. Kostenplaats

Projecten en activiteiten

Uitgave 2023

*sommige projecten dragen bij aan meerdere doelstellingen en staan daarom dubbel

Smart Mobility Algemeen / Smart Mobility stad 1

Van bezit naar gebruik – alle Amsterdammers reizen schoon en slim

Partnerschappen, verkenningen, trendanalyse, communicatie, Amsterdam4all, Drones, Roboat, algemene zaken en teamkosten MaaC, Dit4tram, ISA, ELympic, MaaS, iMaaS, Roboat en Amsterdam4all

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

€ 1.546.929,67

€ 1.076.527,75 *Van het beschikbare budget voor 2023 wordt €300.000 doorgeschoven naar 2024 i.v.m. uitloop van E-Lympic)

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Managen/inzicht van drukte met data en techniek

Data-innovatie, DRO/DMI, Modalshift-monitor, ISA en ontwikkeling standaarden en prototypes

11 januari 2024 Pagina 6 van 6

€ 2.031.968,54 *i.v.m. met het wegvallen van deze budgetlijn wordt €200.000,00 doorgeschoven naar 2024 om projecten af te ronden.

Tot slot Het programmabudget wordt vanaf 2024 gehalveerd. Dat betekent dat we onze ambities moesten bijstellen en relatief meer afhankelijk zijn van externe bronnen zoals subsidies. In 2024 worden daarom weinig nieuwe projecten opgestart. De focus ligt op het afronden van lopende projecten en het doorontwikkelen van de innovatieagenda met behulp van (trend)onderzoek. Ik hoop u met deze brief voldoende te hebben geïnformeerd over de voortgang. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Melanie van der Horst Wethouder Verkeer en Vervoer

Bijlagen 1. Overzicht voortgang van de projecten uit het programma Smart Mobility.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl