Raadsinformatiebrief_Voortgang Amsterdamse ondersteuning bij hersteloperatie toeslagenschandaal.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Behandeld door Onderwerp

De leden van de commissie Onderwijs, Zorg en Armoedebestrijding 27 september 2022 Directie Inkomen, bestuurszaken.wpi@amsterdam.nl Voortgang Amsterdamse ondersteuning bij hersteloperatie toeslagenschandaal

Geachte commissieleden, Met deze brief informeer ik u over de voortgang van de Amsterdamse ondersteuning bij de hersteloperatie van het toeslagenschandaal1. De afgelopen periode is duidelijk geworden dat het compenseren van gedupeerde ouders ten minste tot 2026 zal duren en dat dus een deel van de ouders tot die tijd zal moeten wachten tot hun zaak beoordeeld en afgerond wordt door de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT)2, een onderdeel van de Rijksbelastingdienst. Voor gezinnen is het proces van beoordeling bij de UHT enorm stressvol, en de opgelopen wachttijd vraagt veel van hen. De Amsterdamse ondersteuning bij de hersteloperatie krijgt daarmee ook een ander karakter. De brede ondersteuning van gedupeerden door gemeenten is met een pilot in Amsterdam, Rotterdam en Tilburg (voorjaar 2020) gestart. Naar aanleiding hiervan zijn in september 2020 landelijk bestuurlijke afspraken gemaakt tussen het rijk en de VNG. Inmiddels kunnen we niet meer spreken van een crisisaanpak. Het gaat om langdurige ondersteuning van gezinnen. Dit betekent dat we in ieder geval deze gehele collegeperiode nog bezig zullen zijn met de hersteloperatie. Landelijke ontwikkelingen Het afgelopen jaar heeft UHT in samenwerking met de VNG gewerkt aan een herijking van het proces van financiële compensatie. Deze herijking was bedoeld om het proces bij UHT voor ouders te versnellen en verbeteren.

De resultaten van de herijking zijn in de ogen van het college teleurstellend. De beoogde versnelling van het proces voor ouders blijkt niet haalbaar. Er is een aantal wijzingen doorgevoerd, die voor een deel ook invloed hebben op de ondersteuning door gemeenten: 1. Drie-gesprek: op het moment dat UHT start met de integrale beoordeling, dan krijgt een gedupeerde ouder een persoonlijk zaakbehandelaar (PZB’er) toegewezen. Dit is een vast contactpersoon waarmee de ouder gesprekken voert over de situatie en bij wie de ouder

1

De vorige raadsinformatiebrief (juli 2021) over de voortgang van de hersteloperatie vindt u hier: https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/10450688/1/09012f97802e4f8a 2 Zie 11e voortgangsrapportage hersteloperatie toeslagen: https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail?id=2022D31301&did=2022D31301

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 27 september 2022 Pagina 2 van 6

terecht kan met vragen over het proces. De PZB’er legt een dossier aan op basis waarvan wordt bepaald waar de ouder recht op heeft. Dit waren voorheen 1-op-1 gesprekken. Nu kunnen ouders aangeven dat ze bij deze gesprekken ook hun hulpverlener vanuit het buurtteam willen hebben. Zo krijgt de ouder beter zicht op de mogelijkheden die er zijn en hoeft de ouder zijn/haar verhaal niet telkens opnieuw te vertellen. 2. Aanvragen van urgentie: de wachttijd voor de integrale beoordeling is lang (1-4 jaar). Gemeenten krijgen de mogelijkheid om urgentie aan te vragen voor ouders die niet zo lang kunnen wachten. Wanneer deze urgentie wordt aangevraagd, dan komt deze ouder vooraan in de rij voor de integrale beoordeling. De criteria voor het aanvragen van urgentie zijn op dit moment nog onduidelijk. UHT heeft te maken met een stijging van het aantal ingediende beroepen bij de rechter vanwege niet tijdig beslissen. Ouders die een dergelijk beroep indienen, moeten op last van de rechter met voorrang worden behandeld door UHT. Sinds augustus is de capaciteit bij UHT voor het beoordelen van dossiers volledig nodig voor het afhandelen van deze beroepzaken. Alleen voor urgentieaanvragen wordt een uitzondering gemaakt. In het vervolg van deze brief ga ik verder in op de stand van zaken van de Amsterdamse ondersteuning.

De ondersteuning kent twee onderdelen: de brede ondersteuning door de buurtteams en de schuldenaanpak (publiek en privaat). Daarnaast ga ik aan het eind van deze brief in op het ondersteuningsaanbod dat we ontwikkelen voor kinderen van gedupeerde ouders. Brede ondersteuning door de buurtteams Naast de financiële compensatie door UHT, ondersteunt de gemeente gedupeerde ouders op vijf leefgebieden: schuldhulpverlening, wonen, zorg, gezin en werk. Hierbij vergoedt het ministerie van Financiën aan gemeenten de kosten van de ondersteuning bij alle hulpvragen die voortkomen uit het toeslagenschandaal. Dit wordt vergoed vanuit een specifieke uitkering (SPUK). In februari 2021 zijn de Vroeg Erop Af teams van de Buurtteams begonnen met het actief benaderen van Amsterdamse gedupeerde ouders. Inmiddels hebben ruim 5.000 Amsterdamse ouders zich gemeld als gedupeerde van het toeslagenschandaal. We weten niet hoeveel van hen daadwerkelijk door UHT als gedupeerde is of wordt erkend. Wel krijgen we van UHT cijfers door van het aantal Amsterdamse ouders dat na beoordeling niet gedupeerd blijkt te zijn. Dit is op dit moment een kleine groep, omdat een groot deel van de ouders in het proces van integrale beoordeling zit of hierop wacht. Het was een flinke klus voor de buurtteams om alle ouders te benaderen voor hulp.

De buurtteams hebben de afgelopen periode hard gewerkt en sinds april is met alle ouders contact geweest. Wanneer nieuwe ouders zich melden, wordt ook met hen contact opgenomen. Dit zijn er op dit moment nog 15-20 per maand. Van de groep gedupeerde ouders heeft 3.049 aangegeven hulp nodig te hebben. Ze worden daarin begeleid door de buurtteams. Van deze groep zijn er 263 in begeleiding (geweest) bij het doorbraakteam. Het gaat dan om complexe casussen. Dat het proces bij UHT is vastgelopen, heeft invloed op de ondersteuning door de buurtteams. Hulpverleners geven aan dat zij veel bezig zijn met wachttijdbegeleiding. Zo lang het proces bij

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 27 september 2022 Pagina 3 van 6

UHT niet is afgerond, staan ouders in de wachtstand en is het moeilijk om te werken aan een toekomst. Veel hulpvragen gaan dan ook nog steeds over het proces bij UHT. Daarnaast zijn schuldhulpverlening, wonen en psychosociale gezondheid leefdomeinen waarover veel ouders hulpvragen hebben. Ook hebben ouders vragen over zorgkosten omdat zij lange tijd niet aanvullend verzekerd waren. Buurtteammedewerkers kunnen voor bijzondere of urgente uitgaven die nodig zijn voor gedupeerde ouders gebruik maken van een maatwerkbudget dat wordt gefinancierd vanuit Rijksmiddelen. Omdat financieel herstel vanuit UHT lang op zich laat wachten, neemt de vraag naar dit maatwerkbudget toe. Er is inmiddels meer dan 1,5 miljoen euro aan maatwerkbudget verstrekt. Het gaat dan bijvoorbeeld om woninginrichting, tandartskosten of kosten voor kinderen, zoals studie, sport of een laptop. Op deze manier kan er snel praktische hulp geboden worden aan ouders. Zowel ouders als hulpverleners zijn hier erg blij mee. Bij de start van de hersteloperatie was het beeld dat de ondersteuning door gemeenten parallel zou lopen aan het financiële herstel door UHT. We weten nu dat een deel van de ouders nog lang moet wachten op afronding van het proces bij UHT, waardoor de ondersteuning door gemeenten een ander karakter krijgt. Hierover zijn we in gesprek met het rijk.

Ook richten we de ondersteuning door de buurtteams hierop in. Daarbij blijft consistentie ontzettend belangrijk: zo veel mogelijk vaste contactpersonen voor ouders. De focus komt de komende periode in vergelijking met de periode daarvoor, meer te liggen op casemanagement en nazorg, in plaats van het eerste contact leggen met ouders vanuit de Vroeg Erop Af teams. Lotgenotencontact In stadsdeel Noord is door een aantal gedupeerde ouders een lotgenotengroep gestart. Hier kunnen gedupeerde ouders elkaar ontmoeten en met elkaar in gesprek. Het buurtteam Noord ondersteunt hen organisatorisch. Het college onderzoekt of we dit initiatief kunnen uitbreiden naar andere stadsdelen. Evaluatie O&S Om de ondersteuning vanuit de buurtteams te evalueren en te kijken waar verbeteringen mogelijk zijn, voert Onderzoek en Statistiek (O&S) een onderzoek uit naar de ondersteuning van gedupeerde ouders door de buurtteams. Voor dit onderzoek hebben zij een aantal gedupeerde ouders en hulpverleners van de buurtteams geïnterviewd. Ik verwacht u in het vierde kwartaal van 2022 te kunnen informeren over de uitkomsten van de evaluatie. De publieke en private schuldenaanpak Naast de brede ondersteuning hebben we als gemeente ook een rol in de publieke en private schuldenaanpak van UHT.

In 2021 kondigde het Rijk aan dat publieke en private schulden van gedupeerde ouders werden kwijtgescholden of overgenomen door de Rijksbelastingdienst. De kwijtschelding van publieke schulden kwam halverwege 2021 in uitvoering. De gemeente Amsterdam heeft alle vorderingen die hiervoor in aanmerking kwamen kwijtgescholden. Van ouders die zich gemeld hebben en nog wachten op de beoordeling door UHT, staan de vorderingen op pauze.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 27 september 2022 Pagina 4 van 6

Eind 2021 is de private schuldenaanpak van start gegaan, in eerste instantie met een pilotfase vanaf november 2021. Het is een landelijke aanpak van Sociale Banken Nederland (SBN) in opdracht van UHT. De Kredietbank Amsterdam is onderdeel van SBN en daarmee een van de uitvoerders van de private schuldenaanpak, voor zowel inwoners van Amsterdam als daarbuiten. Het schuldenloket voor ouders is geopend sinds 5 januari 2022. Gedupeerde ouders kunnen bij dit loket schuldenlijsten (een overzicht van de private schulden die bij de ouder bekend zijn) indienen. Eén ouder kan meerdere lijsten indienen, bijvoorbeeld als de eerste schuldenlijst niet compleet bleek Dossiers van Amsterdamse gedupeerden komen als eerste terecht bij de Kredietbank Amsterdam. Als het niet lukt om binnen een aantal werkdagen met een dossier aan de slag te gaan, dan neemt een andere kredietbank het dossier in behandeling. Amsterdammers zitten dus verspreid over verschillende kredietbanken. Op dit moment heeft de Kredietbank Amsterdam 1.019 dossiers in behandeling, met een totaal van 1.566 schuldenlijsten. Tot nu toe zijn er 695 schuldenlijsten afgehandeld. De schulden worden dan afbetaald door het rijk.

Gedupeerde ouders worden op verschillende manieren geïnformeerd dat zij hun schulden kunnen indienen en de casemanager bij het buurtteam kan een ouder desgewenst ondersteunen bij het opstellen en indienen van de schuldenlijst. Extra inzet op ondersteuning Jeugd Een andere ontwikkeling die van belang is voor Amsterdamse ondersteuning is de door het Rijk aangekondigde Kindregeling3. Naar verwachting krijgen de eerste kinderen van gedupeerde ouders in Q4 van dit jaar financiële compensatie van UHT. Net als bij de ouders zien we dat het van groot belang is om naast de financiële compensatie ook vanuit de gemeente klaar te staan met brede ondersteuning en aandacht voor het persoonlijke verhaal. Wat kinderen hebben meegemaakt, verschilt sterk. Vooral in zwaar getroffen gezinnen zien we dat veel kinderen ondersteuning vanuit hun gezin hebben gemist en dat is enorm schrijnend. Het doel van de brede ondersteuning is om bij te dragen aan verwerking van het verleden en te werken aan een toekomstperspectief. In Amsterdam zijn ongeveer 6.600 kinderen woonachtig van ouders die als gedupeerde zijn aangemerkt in het toeslagenschandaal. Deze groep bestaat zowel uit kinderen waarvan de ouders ook in Amsterdam wonen, als kinderen waarvan de ouders niet (meer) in Amsterdam wonen. Ongeveer een op de drie kinderen is inmiddels volwassen (18 jaar of ouder).

Twee op de drie kinderen is minderjarig (jonger dan 18 jaar)4. Naast de financiële compensatie vanuit UHT, helpen we alle kinderen naar wens en behoefte. Hieronder staat het huidige hulpaanbod beschreven. We maken daarbij onderscheid tussen minderjarige en meerderjarige kinderen. Dit aanbod is vraaggericht en blijft daarom in ontwikkeling. Ook voert Diversion, in opdracht van het Rijk, op dit moment gesprekken met kinderen van gedupeerde ouders over wat zij naast financiële compensatie nodig hebben. We zullen de inzichten uit dit onderzoek gebruiken bij het verder ontwikkelen van de ondersteuning aan gedupeerde kinderen.

3

Deze regeling is verwerkt in de ‘wet hersteloperatie toeslagen’, die 27 juni 2022 ter behandeling is aangeboden aan de Tweede Kamer. 4 Deze cijfers zijn opgevraagd bij UHT.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 27 september 2022 Pagina 5 van 6

Minderjarige kinderen De hulpverlening aan minderjarige kinderen binnen een gezin ligt bij de Ouder- en Kindteams (OKT’s). De OKT’s hebben veel kennis van opvoedings- en ontwikkelproblematiek bij minderjarige kinderen. Vier aandachtsgebieden staan daarin centraal: opgroeien, ontwikkelen, contact tussen kinderen en hun ouders en (ondersteuning bij) besteding van de vergoeding vanuit de kindregeling. Meerderjarige kinderen Meerderjarige kinderen hebben vaak andere soorten vragen aan de gemeente. Zij zijn bijvoorbeeld op zoek naar ondersteuning bij hun ontwikkeling en perspectief (opleiding en/of werk) of naar woonruimte om zelfstandig te kunnen wonen. Daarnaast willen we hen ook helpen bij de verwerking van problemen die in hun jeugd zijn ontstaan als gevolg van het toeslagenschandaal en hen waar nodig helpen om de vergoeding vanuit de kindregeling goed te besteden. Voor deze groep hebben de jongerenpunten, die in ieder stadsdeel aanwezig zijn, een aantal medewerkers beschikbaar gesteld. Deze medewerkers helpen hen met zaken waar hun expertise ligt (werk en inkomen, opleiding, schulden) en dragen hen warm over aan andere afdelingen en organisaties voor andere vraagstukken (bijvoorbeeld wonen). Sommige meerderjarige kinderen van gedupeerden hebben schulden. UHT voorziet niet in een schuldenregeling voor deze groep.

Om hen toch te helpen, bieden we deze groep het traject Jongeren Schuldenvrije Start (JSS) aan. Jongeren tussen 18 en 26 jaar (de leeftijdsgrens voor dit traject) kunnen van het reguliere traject gebruik maken. Voor jongeren boven de 26 jaar maken we een uitzondering zodat zij toch mee kunnen doen. Dan moet wel vastgesteld zijn dat deze jongere een kind van gedupeerde ouders is. Dit is met name belangrijk om te weten voor het contact met schuldeisers over het traject. Een JSS-traject is erop gericht om samen met de jongere te werken aan perspectief, en gezamenlijk mijlpalen te bepalen om dat perspectief te bereiken. Bij het behalen van de mijlpalen zijn de jongeren na 2 jaar schuldenvrij. De aanvraag van een JSS-traject kan via medewerkers van de jongerenpunten of via een jongerenschuldhulpverlener. Uithuisplaatsingen In Amsterdam zijn er ongeveer 35 gezinnen (waarvan de ouders gedupeerd zijn door het toeslagenschandaal) waarbij in de periode 2015-2021 sprake is geweest van een uithuisplaatsing, die nu nog voortduurt. Het CBS heeft in mei 2022 de laatste update van deze cijfers gepubliceerd5.Omdat ouders zich tot en met 2023 kunnen melden bij UHT en vervolgens getoetst worden of zij gedupeerde zijn, loopt het aantal gedupeerden op en daarmee ook deze CBS-cijfers.

De cijfers geven geen inzicht in een oorzakelijk verband tussen de uithuisplaatsing en het toeslagenschandaal, deze publicatie laat alleen samenloop zien. Het CBS onderzoekt op dit moment op verzoek van de Inspectie Justitie en Veiligheid hoe er door het systeem van jeugdbescherming is omgegaan met gezinnen die zijn gedupeerd door het toeslagenschandaal en of dit anders was dan de omgang met niet gedupeerde gezinnen. In het kader van dit onderzoek

5

Zie https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/19/actualisatie-uithuisplaatsingen-toeslagenaffaire2015-t-m-2021

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 27 september 2022 Pagina 6 van 6

heeft het CBS ook cijfers gepubliceerd over achtergrondkenmerken van gedupeerde ouders6. Het CBS heeft aangegeven dat deze cijfers ook representatief zijn voor de groep gedupeerde ouders in Amsterdam, omdat er geen significante verschillen zijn tussen cijfers op landelijk en gemeentelijk niveau. We weten niet om welke Amsterdamse gezinnen het gaat. Er is geen wettelijke basis om deze informatie te krijgen. Wel kunnen de buurtteams of het doorbraakteam een ouder ondersteunen in het contact met de jeugdhulpverlening, als de ouder dit aangeeft. Alle inzet is erop gericht dat kinderen thuis opgroeien, mits dat gezond en veilig kan. Ook kan er onderzocht worden of de grond voor de uithuisplaatsing nog aanwezig is. Per 1 april 2022 is er ook een (onafhankelijk) landelijk ondersteuningsteam gestart dat ouders kan ondersteunen en een landelijke regeling voor rechtsbijstand. Tot slot De ondersteuning van gedupeerde ouders is al geruime tijd een prioriteit van het college en blijft een flinke opgave. Zo lang het proces voor ouders niet is afgerond, zullen we hen bijstaan. De focus zal het komende jaar liggen op ondersteuning van kinderen van gedupeerde ouders. Ook komt de ex-partnerregeling eraan, wat nieuwe hulpvragen zal opleveren voor de buurtteams.

Het college is voortdurend in overleg met de buurtteamorganisaties, om ervoor te zorgen dat we de juiste ondersteuning kunnen blijven bieden en het werk en de aantallen hulpvragen behapbaar blijven. Daarnaast blijven we via de VNG in gesprek met UHT over verbetering, uitlegbaarheid en uitvoerbaarheid van de hersteloperatie. Het college blijft u periodiek op de hoogte houden van de voortgang. Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Marjolein Moorman Wethouder Armoede en Schuldhulpverlening

6

Rutger Groot Wassink Wethouder Sociale zaken

Zie https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/26/kenmerken-van-gedupeerde-gezinnentoeslagenaffaire