Raadsinformatiebrief Voortgang Amsterdamse ondersteuning bij hersteloperatie toeslagenschandaal

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Behandeld door

De leden van de commissie Onderwijs, Zorg en Armoedebestrijding 15 februari 2023 Directie Inkomen, bestuurszaken.wpi@amsterdam.nl

Onderwerp

Voortgang Amsterdamse ondersteuning bij hersteloperatie toeslagenschandaal

Bijlage

Onderzoeksrapport O&S ‘Dienstverlening van de hersteloperatie toeslagenschandaal’

Geachte commissieleden, Met deze brief informeren we u over de voortgang van de Amsterdamse ondersteuning bij de hersteloperatie van het toeslagenschandaal. In het najaar van 2022 bent u eerder per brief geïnformeerd over de voortgang in de hersteloperatie1. Deze brief gaat in op twee specifieke onderwerpen: 1. De start van de uitvoering van de Kindregeling en hoe de ondersteuning aan kinderen van gedupeerde ouders in Amsterdam is ingericht. 2. Het ervaringsonderzoek dat door Onderzoek & Statistiek is gedaan naar de uitvoering van de Amsterdamse ondersteuning aan gedupeerde ouders. Uitvoering Kindregeling Een ontwikkeling die van belang is voor Amsterdamse ondersteuning is dat het Rijk eind 2022 is gestart met de uitvoering van de Kindregeling2. De Kindregeling bestaat uit een financiële tegemoetkoming vanuit het Rijk, brede ondersteuning vanuit de gemeente en een aanvullend aanbod voor emotioneel herstel van het rijk. Kinderen van erkend gedupeerde ouders krijgen tussen november 2022 en medio 2023 een brief van de Belastingdienst met daarin genoemd welk bedrag zij ontvangen en dat zij voor brede ondersteuning terecht kunnen bij de gemeente. Het doel van de brede ondersteuning is om bij te dragen aan verwerking van het verleden en te werken aan een toekomstperspectief.

In Amsterdam zijn ongeveer 6.600 kinderen woonachtig van ouders die als gedupeerde zijn aangemerkt in het toeslagenschandaal, in de leeftijd van 0-39 jaar. Het gaat om kinderen die op 1 januari 2005, toen de problemen met de kinderopvangtoeslag begonnen, maximaal 20 jaar oud waren en die zijn geboren vóór het ingaan van de Herstelwet (op 2 november 2022). Deze groep bestaat zowel uit kinderen waarvan de ouders ook in Amsterdam wonen, als kinderen waarvan de ouders niet (meer) in Amsterdam wonen. Ongeveer een op de drie kinderen is inmiddels 1

Zie https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/11956583/1/09012f978091cfd4 Deze regeling is verwerkt in de ‘wet hersteloperatie toeslagen’, die op 2 november 2022 is vastgesteld door de eerste kamer. 2

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 15 februari 2023 Pagina 2 van 6

volwassen (18 jaar of ouder). Twee op de drie kinderen is minderjarig (jonger dan 18 jaar)3. De Belastingdienst verstrekt de gegevens van kinderen niet aan gemeenten, omdat daar geen wettelijke basis voor is en we kunnen ze dus ook niet proactief benaderen. Hieronder gaan we in op hoe we de ondersteuning aan kinderen hebben ingericht. Kinderen kunnen (net als ouders) bellen naar het belteam van de buurtteams. Zij verwijzen het kind (of de ouder) op basis van leeftijd en het stadsdeel waarin het geholpen wil worden, door naar de juiste contactpersoon. Voor iedere leeftijdsgroep bieden we gerichte ondersteuning. Dit wordt uitgevoerd door het Ouder-Kindteam (OKT), de jongerenpunten en de buurtteams. Binnen het OKT, de Jongerenpunten en Buurtteams zijn er medewerkers die zich specifiek met deze doelgroep bezighouden. ’Het OKT heeft veel kennis van opvoedings- en ontwikkelproblematiek bij minderjarige kinderen. Vier aandachtsgebieden staan daarin centraal: opgroeien, ontwikkelen, contact tussen kinderen en hun ouders en (ondersteuning bij) besteding van de vergoeding vanuit de Kindregeling. Meerderjarige kinderen hebben vaak andere soorten vragen aan de gemeente. Zij zijn bijvoorbeeld op zoek naar ondersteuning bij hun ontwikkeling en perspectief (opleiding en/of werk) of naar woonruimte om zelfstandig te kunnen wonen.

Daarnaast willen we hen ook helpen bij de verwerking van problemen die in hun jeugd zijn ontstaan als gevolg van het toeslagenschandaal en hen waar nodig helpen om de financiële tegemoetkoming vanuit de Kindregeling goed te besteden. De jongere werkt samen met een begeleider aan een persoonlijk ontwikkelplan. Dit is de basis voor de verdere begeleiding. Er kunnen instrumenten nodig zijn om de doelen uit het persoonlijk ontwikkelplan te behalen, zoals trainingen, stages, bepaalde hulpverlening (bijv. schuldhulpverlening of psychologische hulp), vaardigheden en vervoerskosten. Als die instrumenten niet binnen het reguliere aanbod beschikbaar zijn dan kan een beroep worden gedaan op een maatwerkbudget specifiek voor gedupeerden en hun kinderen. Onder begeleiding van onderzoeksbureau Muzus werken we de komende periode samen met kinderen van gedupeerde ouders aan het verder vormgeven van de ondersteuning. Hierbij betrekken we de inzichten uit het onderzoek “Ken ons, help ons” naar de behoeften van deze kinderen, dat Diversion4 in opdracht van het Rijk heeft uitgevoerd. Hulpverleners zien dat een deel van de meerderjarige kinderen schulden heeft, als gevolg van de situatie ontstaan vanuit het toeslagenschandaal. Dit komt ook naar voren in het onderzoek van Diversion. Het Rijk heeft voor kinderen niet voorzien in een landelijke schuldenregeling, zoals voor ouders het geval is.

Dit betekent dat wanneer een kind van een gedupeerde ouder schulden heeft, de schuldeiser beslag kan leggen op het bedrag dat het kind ontvangt als tegemoetkoming van het Rijk. Het college heeft gekeken naar wat we in Amsterdam kunnen betekenen voor deze groep. Wanneer een kind schulden heeft en hier iets aan wil doen, dan kan er gebruik worden gemaakt van het traject Jongeren Schuldenvrije Start (JSS), ongeacht de leeftijd van het kind. De reguliere leeftijdsgrens voor dit traject geldt niet voor deze doelgroep. In het voorstel dat de kredietbank doet aan schuldeisers, vragen wij de schuldeiser het bedrag dat het kind ontvangt in het kader van de Kindregeling buiten beschouwing te laten in de schuldenregeling. Op deze manier hoopt het college dat schuldeisers coulant omgaan met de tegemoetkoming die kinderen 3

Deze cijfers zijn opgevraagd bij UHT. https://open.overheid.nl/repository/ronl-0f30a51f520fa5409b716021eecb22244f38a474/1/pdf/reactieen-rapport-ken-ons-help-ons-diversion-2022.pdf 4

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 15 februari 2023 Pagina 3 van 6

ontvangen. Ervaringsonderzoek Onderzoek & Statistiek Zoals aangegeven in de raadsbrief d.d. 27 september 2022 over de voortgang van de Amsterdamse ondersteuning aan gedupeerde ouders, zal het beoordelen en afronden van zaken van gedupeerde ouders door de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT), onderdeel van de Rijksbelastingdienst, nog tot ten minste 2026 duren. Dit betekent dat we als gemeente nog in ieder geval deze gehele collegeperiode verantwoordelijk zijn voor de brede ondersteuning van gedupeerde ouders. Om die reden heeft het college Onderzoek & Statistiek gevraagd om de ervaringen van buurtteammedewerkers en gedupeerde ouders met de ondersteuning aan ouders in Amsterdam in kaart te brengen. Dit levert ons waardevolle inzichten op voor verdere verbeteringen van de dienstverlening door de gemeente en de buurtteams. In de bijlage vindt u het volledige onderzoeksrapport. Hieronder worden de uitkomsten van het onderzoek beknopt uiteengezet en gaan we per onderdeel in op hoe het college opvolging geeft aan het onderzoek. Onderzoek en Statistiek (O&S) heeft op basis van beschikbare data gekeken naar hoeveel Amsterdammers gedupeerd zijn geraakt door het toeslagenschandaal en naar hun achtergrondkenmerken en heeft hun hulpvragen in kaart gebracht.

Daarnaast heeft O&S onderzoek gedaan naar de ervaringen van gedupeerden en buurtteammedewerkers met de gemeentelijke dienstverlening. Om in kaart te brengen hoe de gemeentelijke dienstverlening aan gedupeerde ouders verloopt, is gesproken met vijf buurtteammedewerkers en vijf gedupeerde ouders. Achtergrondkenmerken gedupeerden en hulpvragen Amsterdam telt ruim 5.000 huishoudens die zich bij het Rijk hebben gemeld als slachtoffer van het toeslagenschandaal. Zij wonen met name in Zuidoost (34% van de gedupeerden), Nieuw-West (16%) en Noord (13%). Als de onderzoekers kijken naar het aandeel gedupeerden onder Amsterdamse gezinnen, wordt duidelijk dat gezinnen in Zuidoost vaak geraakt zijn. Daar heeft 12% van de huishoudens met kinderen zich gemeld als gedupeerde van het toeslagenschandaal tegenover 4% van de huishoudens gemiddeld in de stad. Uit onderzoek van het CBS5 blijkt dat bepaalde groepen Nederlanders relatief vaak gedupeerd zijn. Het gaat dan voornamelijk om Nederlanders die zelf in het buitenland zijn geboren of wiens ouders in het buitenland zijn geboren en Nederlanders met een Surinaamse of Caribische achtergrond. Ook in Amsterdam zijn de beschreven groepen waarschijnlijk oververtegenwoordigd onder gedupeerde ouders. Drie op de tien Amsterdamse gedupeerden krijgen ondersteuning vanuit de buurtteams. In veel gevallen hebben gedupeerde ouders meer dan één hulpvraag.

De meeste vragen gaan over financiën en het proces bij de Belastingdienst. Het aandeel gedupeerden met tenminste één hulpvraag verschilt tussen stadsdelen. In Zuidoost en Oost zijn voor een klein deel van de gedupeerden hulpvragen geregistreerd: tussen de vijf en vijftien procent. Het is opmerkelijk dat in het stadsdeel waar de meeste gedupeerde ouders wonen, stadsdeel Zuidoost, het aantal geregistreerde hulpvragen relatief laag is. De onderzoekers kunnen dit verschil niet verklaren. Het

5

Zie Kenmerken van gedupeerde gezinnen toeslagenaffaire (cbs.nl)

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 15 februari 2023 Pagina 4 van 6

kan komen door een andere werkwijze van de buurtteams, de mate van registratie of door andere typen hulpvragen. Het college is naar aanleiding van deze bevindingen in gesprek gegaan met buurtteam Zuidoost. Buurtteam Zuidoost heeft de grootste opgave in het ondersteunen van gedupeerde ouders. Het verschil in geregistreerde hulpvragen in Zuidoost heeft verschillende oorzaken. Hulpverleners merken dat gedupeerde ouders in Zuidoost minder vertrouwen hebben in de hulp die hen vanuit de gemeente wordt geboden. Daardoor vergt het meer inzet om deze ouders te bereiken. Ook waren er veel ouders die eerst de afhandeling van de Belastingdienst wilden afwachten, en daardoor aanvankelijk geen ondersteuningsvraag hadden. Nu de afhandeling bij de Belastingdienst langer op zich laat wachten, komt een deel van deze ouders alsnog in beeld voor extra ondersteuning. De afgelopen periode heeft het buurtteam daarom ingezet op meer vaste medewerkers die zich volledig richten op de ondersteuning aan gedupeerde ouders. Daarnaast liep het buurtteam achter in de registratie. Dit is inmiddels op orde gebracht. De komende periode kijken we samen met het buurtteam wat we nog meer kunnen doen om gedupeerde ouders beter te bereiken. Daarbij zetten we in op het versterken van lotgenotencontact en de inzet van ervaringsdeskundigen binnen de aanpak.

We zien stedelijk dat een deel van de gedupeerde ouders met schulden nog geen gebruik heeft gemaakt van de schuldenaanpak. De komende periode verkennen we samen met de Belastingdienst of we deze ouders actief kunnen benaderen en hen te wijzen op de schuldenaanpak. Daarmee hopen we stedelijk meer ouders te bereiken. Ervaringen gedupeerden en buurtteammedewerkers met gemeentelijke dienstverlening In de interviews met gedupeerde ouders en buurtteammedewerkers komt naar voren dat er veel goed gaat in de ondersteuning. Het proactief benaderen van gedupeerden blijkt effectief in het vinden van mensen met een hulpvraag, en gedupeerden waarderen dit initiatief. Van de gedupeerden die zijn gesproken voor dit onderzoek zijn de meesten redelijk tot zeer tevreden over het buurtteam of het doorbraakteam. Deze ouders voelen zich gehoord, geholpen en gesteund, zowel op praktisch als mentaal vlak. Ook de buurtteammedewerkers zelf ervaren dat zij de gedupeerden kunnen helpen. Het meest effectief is ondersteuning die snel en eenvoudig toegankelijk is, zoals het maatwerkbudget en gemeentelijke regelingen die soepeler worden toegepast voor gedupeerde ouders. Verder zijn de buurtteammedewerkers positief over het onderlinge contact en over het contact met het doorbraakteam en andere gemeentelijke afdelingen.

Het college is blij om te horen dat gedupeerde ouders en buurtteammedewerkers over het algemeen tevreden zijn met de ondersteuning die ze krijgen of kunnen bieden. De buurtteams werken hier ontzettend hard aan. In de gesprekken met de onderzoekers hebben gedupeerde ouders en buurtteammedewerkers daarnaast een aantal verbetermogelijkheden genoemd. Dit zijn waardevolle inzichten om de ondersteuning aan gedupeerde ouders te blijven verbeteren. Hieronder gaan we in op de verbeterpunten en hoe we daar opvolging aan geven. Gedupeerde ouders en buurtteammedewerkers geven aan dat de regels vaak centraal worden gesteld, zowel bij de Belastingdienst als bij de gemeente. Als voorbeeld binnen de gemeente

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 15 februari 2023 Pagina 5 van 6

wordt het aanvragen van een bijstandsuitkering genoemd. Hierdoor voelen gedupeerden zich niet altijd erkend in de schade die zij hebben opgelopen als gevolg van het toeslagenschandaal. Ook ervaren buurtteammedewerkers soms een hoge werkdruk, met gevolgen voor de kwaliteit van dienstverlening. Hierin speelt mee dat zowel de buurtteammedewerkers als de gedupeerden aangeven behoefte te hebben aan betere informatievoorzieningen over welke ondersteuning beschikbaar is. Tot slot menen de betrokkenen dat de veelheid aan acute problemen maakt dat de nadruk van de ondersteuning vaak ligt op ‘brandjes blussen.’ De trage afwikkeling bij de Belastingdienst draagt bij aan dat dagelijkse problemen nog steeds veel aandacht vragen. Er blijft zo minder tijd en aandacht dan gewenst over voor ondersteuning gericht op emotioneel herstel en ontwikkeling gericht op de toekomst, zoals opleiding, werk en het herstellen van ouderkindrelaties. Het college herkent de ervaringen van buurtteammedewerkers en ouders. Het bieden van ondersteuning aan gedupeerde ouders is intensief en vraagt veel van de buurtteammedewerkers. Mede hierdoor zijn er veel personele wisselingen. Binnen de huidige arbeidsmarkt is het lastig om hier meer continuïteit in te krijgen. Het college voert periodiek gesprekken met de buurtteams over de inzet van medewerkers binnen de hersteloperatie.

Het is in eerste instantie aan de buurtteams om aan te geven wat zij nodig hebben aan personeel en middelen. Vervolgens faciliteren we dit vanuit de gemeente, gefinancierd vanuit Rijksmiddelen. Daarnaast kijken we samen met de buurtteams hoe we hun medewerkers zo goed mogelijk kunnen ondersteunen in het werk dat ze doen. We besteden daarin bovengemiddeld veel aandacht aan het bieden van de juiste informatie over de hersteloperatie. Naar aanleiding van deze bevindingen gaat het college in gesprek met de buurtteamorganisaties over hoe we medewerkers voldoende tijd kunnen geven voor kennisopbouw, welke kanalen we nog meer kunnen gebruiken om een goed overzicht te geven van het ondersteuningsaanbod en welke rol zij kunnen spelen in het verspreiden van de informatie onder hun medewerkers. Daarnaast gaan we in gesprek met de buurtteams en de afdeling inkomensvoorziening van WPI, om het proces voor aanvraag van een bijstandsuitkering te verbeteren. Uit de ervaringen wordt bovendien duidelijk dat meer aandacht nodig is voor emotioneel herstel. De komende periode wil het college het lotgenotencontact tussen gedupeerden en de inzet van ervaringsdeskundigen versterken binnen onze aanpak. De lange duur van het proces bij de Belastingdienst maakt dat ouders er (nog) niet altijd aan toe zijn om aan toekomstperspectief te werken.

Waar dit passend en mogelijk is voor de ouders, kan lotgenotencontact hier een steun in de rug bieden. We kijken hierbij eerst naar de stadsdelen waarin de meeste gedupeerde ouders wonen. Ook geven buurtteammedewerkers en ouders aan dat onduidelijkheid over het maatwerkbudget een kwetsbaarheid is, ook al worden de ruime mogelijkheden om op maat ondersteuning te bieden, gewaardeerd. Vanuit het Rijk is er geen kader meegegeven voor besteding van het maatwerkbudget. Andere beschikbare financiële middelen, zoals de compensatie die ouders ontvangen van het Rijk en het gezinsinkomen zijn geen criterium voor de hoogte van de vergoeding vanuit het maatwerkbudget. Het maatwerkbudget kan worden ingezet voor zaken die bijdragen aan het herstel naar de situatie vóór de problemen die veroorzaakt zijn door de Belastingdienst. In de eerste periode van ondersteuning aan ouders, toen vaak noodsituaties

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 15 februari 2023 Pagina 6 van 6

moesten worden opgelost, was het maatwerkbudget een waardevolle manier om direct te kunnen helpen, met de verwachting dat snelle compensatie door de Belastingdienst en een afsluiting van het traject voor alle partijen zou volgen. Inmiddels weten we dat voor de grootste groep ouders de brede ondersteuning een jarenlang traject wordt, omdat de financiële compensatie vanuit de Belastingdienst op zich laat wachten. Hierdoor spelen er steeds meer dilemma’s bij het toekennen van het maatwerkbudget. Op dit moment is er 2,3 miljoen euro uitgegeven vanuit het maatwerkbudget. Dit bedrag is volledig declarabel bij het rijk. Hulpverleners vinden het een moeilijke opdracht om aanvragen te beoordelen zonder kaders, Tegelijkertijd willen hulpverleners het draagvlak bij gedupeerde ouders behouden. De komende periode werkt het college samen met de buurtteams aan een duidelijker kader voor het proces van toekennen van het maatwerkbudget. Tot slot De buurtteammedewerkers en ouders die mee hebben gewerkt aan het ervaringsonderzoek, hebben tot slot een aantal suggesties gedaan aan de gemeente. Deze suggesties hebben drie uitgangspunten: werk oplossingsgericht en neem de gedupeerde als uitgangspunt; zorg dat aan de praktische voorwaarden voor goede ondersteuning is voldaan en besteed meer aandacht aan ondersteuning gericht op de toekomst en emotioneel herstel.

Deze uitgangspunten neemt het college ter harte in het verder verbeteren en ontwikkelen van de ondersteuning aan gedupeerde ouders en hun kinderen. De ondersteuning van gedupeerde ouders is al geruime tijd een prioriteit van het college en blijft een flinke opgave. Zo lang het proces voor ouders niet is afgerond, zullen we hen bijstaan. Het college blijft u periodiek op de hoogte houden van de voortgang. We hopen u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Marjolein Moorman Wethouder Armoede en Schuldhulpverlening

Rutger Groot Wassink Wethouder Sociale zaken