Raadsinformatiebrief uitvoering inburgering 22 mei 2024

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 6 mei 2024 Volwasseneneducatie, Laaggeletterdheid en Inburgering Rutger Groot Wassink WPI / Inburgering & Taal, bestuurszaken.wpi@amsterdam.nl

Onderwerp

Uitvoering inburgering

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad, Op 5 juni 2023 bent u geïnformeerd over de uitvoering van het nieuwe inburgeringsstelsel onder de Wet inburgering 2021 (hierna: WI21) en op 10 november 2023 bent u geïnformeerd over de achterstand bij de begeleiding van gezinsmigranten en statushouders in Amsterdam. In deze brief wordt u geïnformeerd over: - De landelijke ontwikkelingen over de kosten voor inburgering; - De stappen die zijn gezet om de achterstand op de begeleiding van gezinsmigranten in te lopen; - De ontwikkelingen bij de vroege start azc aanpak; - De invulling van maatwerk bij financieel ontzorgen; - De ontwikkelingen van de pilot startbanen voor statushouders; - De mogelijkheden voor studeren met behoud van uitkering onder de nieuwe wet; - De samenwerking met Takecarebnb. Deze brief gaat niet in op de vraag vanuit de gemeenteraad om ook asielzoekers naar werk te begeleiden. Hierover bent u met de beantwoording van de schriftelijke vragen van 14 maart 2024 geïnformeerd. Landelijke ontwikkelingen over de kosten voor inburgering De afgelopen jaren voert Amsterdam, samen met de G4 en VNG, intensief overleg met het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over de nieuwe wet. Zoals u weet is Amsterdam groot voorstander van de nieuwe wet, maar we hebben altijd onze zorg geuit over de uitvoerbaarheid binnen de gestelde financiële kaders.

In aanloop naar de nieuwe wet heeft een onafhankelijk onderzoeksbureau 1 in opdracht van VNG én SZW onderzocht welke kosten gemeenten naar verwachting zouden maken, waarbij gekeken is naar zowel incidentele invoeringskosten als structurele uitvoeringskosten. De uitvoeringskosten die gemeenten krijgen zaten destijds al aan de onderkant van het onderzoek.

1

Het onderzoek werd uitgevoerd door AEF, zie: https://www.aef.nl/storage/images/Rapport_veldonderzoek_kosten_wet_inburgering.pdf

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 6 mei 2024 Pagina 2 van 6

Inmiddels worden gemeenten geconfronteerd met een aanzienlijk hogere instroom van inburgeraars dan de prognoses die destijds door het onderzoeksbureau werden gemaakt2. Dat leidt tot een druk op de organisatie, en op de financiële middelen. Amsterdam is hierover in gesprek met het ministerie van SZW. Op dit moment is er nog geen overeenstemming over de benodigde middelen. De gevolgen zijn groot. Zonder een verhoging van de rijksbijdrage voor de uitvoering, kunnen gemeenten niet genoeg mensen aannemen, zullen er nog langere wachtlijsten ontstaan en is het onmogelijk voor gemeenten om aan hun wettelijke verplichting (tijdig aanbod) te voldoen. In het ergste geval zullen wij genoodzaakt zijn om onze dienstverlening te versoberen, iets wat ik zeer onwenselijk acht. Amsterdam spant zich, in samenwerking met de VNG, tot het uiterste in om de minister ertoe te bewegen voldoende middelen voor de uitvoering van de inburgering ter beschikking te stellen, volgens afspraak. In de eerstvolgende voortgangsbrief zal ik u hierover een update geven. Achterstand begeleiding gezinsmigranten In de raadsbrief van 10 november 2023 bent u geïnformeerd over de achterstanden rondom de dienstverlening aan gezinsmigranten. Zoals aangegeven was de reden van de achterstand een combinatie van een hogere instroom van gezinsmigranten dan de prognose van het rijk en een te lage bezetting van klantbegeleiders.

Door de achterstand werd de wettelijke termijn van 10 weken om een Plan Inburgering en Participatie (PIP beschikking) op te stellen niet gehaald. Het gevolg hiervan was dat gezinsmigranten niet konden beginnen met hun inburgering. Zonder klantbegeleider geen PIP en zonder PIP geen (officiële) inburgering. Ten tijde van de vorige brief vielen 2370 Amsterdamse gezinsmigranten onder de Wi2021. Daarvan hadden toen 919 gezinsmigranten geen klantbegeleider. Inmiddels zijn er 2985 gezinsmigranten inburgeringsplichtig onder Wi213 , dat betekent een toename van ongeveer 600 gezinsmigranten in vijf maanden. Het aantal gezinsmigranten zonder klantbegeleider is nu teruggebracht naar circa 230, maar ook zij zullen in de komende twee maanden een klantbegeleider krijgen. Sinds de vorige brief zijn twee acties uitgezet om de achterstand in te halen: 1) Uitbreiding capaciteit De eerste actie die is ondernomen is het aannemen van meer klantbegeleiders. Na een uitgebreide werving- en selectieronde is het team klantbegeleiders gezinsmigranten flink uitgebreid. De nieuwe klantbegeleiders hebben tijd nodig om ingewerkt te worden, gezinsmigranten uit te nodigen voor de Brede intake en het PIP op te stellen.

De verwachting is dat in juni 2024 de volledige achterstand is weggewerkt zodat alle gezinsmigranten weer op tijd een klantbegeleider krijgen en binnen de wettelijke termijn kunnen starten met de inburgering.

2

Het uitgangspunt voor het onderzoek was dat gemeenten samen jaarlijks met 18.100 inburgeraars werken. Vanuit die assumptie van het ‘volume’ werden de kosten per inburgeraar berekend. De instroom is echter vele malen hoger. Tussen 1-1-22 en 1-10-2023 waren er landelijk al 51.600 inburgeraars (bron: uitvoeringsbrief SZW 2012-23) 3 Peildatum 2 april 2024

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 6 mei 2024 Pagina 3 van 6

De bezetting klantbegeleiders afstemmen op de in- en uitstroom blijft een uitdaging. De daadwerkelijke uitstroom, door voltooiing van inburgering, zal in 2025 pas op gang komen omdat we dan drie jaar na start inburgeringsplicht zijn. We blijven continu in de gaten houden hoe de inen uitstroom past bij de bezetting klantbegeleiders en sturen bij waar nodig. 2) Brief De tweede actie die we hebben ondernomen is dat gezinsmigranten die al langer op de wachtlijst stonden een brief hebben ontvangen van de gemeente. In de brief werden zij geïnformeerd over de wachtlijst, ze kregen informatie over de inburgeringsplicht en op welke termijn de gemeente contact met hen zou opnemen. Ook stond daar een e-mailadres in waar gezinsmigranten naar toe konden mailen als ze toch zo snel mogelijk wilden starten met het leren van de Nederlandse taal en inburgering, waar een PIP voor nodig is. Ook via taalscholen konden gezinsmigranten zich bij de gemeente aanmelden om zo snel mogelijk een PIP te krijgen. Deze personen zijn vervolgens snel gestart met hun inburgeringscursus. Dit is echter bij een enkeling voorgekomen. Ontwikkelingen vroege start azc aanpak Zoals u weet vindt Amsterdam het belangrijk om statushouders te begeleiden richting inburgering en participatie, nog voordat ze gehuisvest zijn in onze gemeente.

Het gaat om statushouders die op een woning in Amsterdam wachten en die zowel in Amsterdamse azc’s als in azc’s op andere plekken in Nederland zitten. Het enorme tekort aan beschikbare sociale huurwoningen in Amsterdam verhoogt de urgentie om de gemeentelijke begeleiding bij de inburgering, werk en opleiding al te laten starten vanuit het azc. Echter speelden de capaciteitsproblemen bij gezinsmigranten, ook – in mindere mate - bij de uitvoering voor statushouders. Het streven dat we in Amsterdam hebben om iedere statushouder woonachtig op azc’s door heel het land, vanuit Vroege start al te benaderen voordat ze een woning hebben, was daardoor niet altijd haalbaar. Ook zorgden een aantal personele wisselingen ervoor dat statushouders die al gehuisvest waren tijdelijk geen klantbegeleider hadden. Bij de aanpak vroege start zijn twee vergelijkbare acties ingezet als bij gezinsmigranten. De verwachting is dat binnen drie maanden de gewenste dienstverlening aan statushouders kan worden geleverd. Statushouders in het azc die nog geen klantbegeleider hebben kunnen in de tussentijd wel deelnemen aan het voor-inburgeringsaanbod van het COA4. Ontwikkelingen startbanen voor statushouders In de raadsinformatiebrief van 5 juni 2023 bent u geïnformeerd over het plan van aanpak ‘statushouders aan het werk’ van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Het plan heeft als doel om statushouders sneller en duurzamer aan het werk te krijgen ondersteunend aan de verplichting om in te burgeren. De actielijnen uit de brief, waaronder vroege participatie uit het azc en samenwerking met werkgevers, sluiten helemaal aan bij de ambitie van Amsterdam om statushouders zo vroeg mogelijk te begeleiden naar participatie en inburgering vanuit het azc. Inmiddels is er een aantal ontwikkelingen waar ik u graag over informeer. Amsterdam is in december 2023 met cofinanciering vanuit het rijk de pilot Startbanen gestart. Deze proef duurt een jaar. De focus van deze pilot ligt op het begeleiden van statushouders naar werk die nog in een azc of noodopvang verblijven. We intensiveren hiermee de vroege start azc 4 Het voor-inburgeringsaanbod van COA bestaat uit een periode van 14 weken waarin statushouders (vrijblijvend)

Nederlandse taalles krijgen en introductie tot de Nederlandse maatschappij.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 6 mei 2024 Pagina 4 van 6

aanpak en bekijken hoe we eerder in het proces statushouders zowel op inburgering als werk kunnen begeleiden, nog vóór huisvesting. In eerste instantie richt de gemeente zich op het begeleiden van aan Amsterdam gekoppelde statushouders die het advies B1-route5 vanuit de Vroege Start aanpak hebben gekregen. We starten met diegenen die gemotiveerd zijn en in staat zijn om te werken. We streven ernaar een aanpak te creëren waarin direct en intensief begeleid wordt. De elementen uit de Amsterdamse Aanpak, zoals een dedicated klantbegeleider met een lage caseload, zullen leidend blijven. We werken onder andere nauw samen met jobhunters, het werkgeversservicepunt (WSP), jobcoaches, het COA en de taalaanbieder. De pilot wordt gemonitord en zal geëvalueerd worden door een extern onderzoeksbureau. We streven ernaar om u in het eerste kwartaal van 2025 inzichten te geven over wat werkt om de arbeidsparticipatie van statushouders tijdens het inburgeren (in een AZC) te verbeteren. Invullingen maatwerk bij financieel ontzorgen Sinds de invoering van de WI21 is de gemeente ook verantwoordelijk voor het financieel ontzorgen en de begeleiding naar financiële zelfredzaamheid van inburgeringsplichtige bijstandsgerechtigde statushouders. Zij worden in de eerste zes maanden vanaf het recht op de uitkering ontzorgd en de vaste lasten worden ingehouden6.

Naast het instrument ‘inhouden vaste lasten’ zet Amsterdam ook in op voorlichting, training en persoonlijke begeleiding om financiële problemen te voorkomen. Samen met ketenpartners zorgen we voor een sluitende keten van preventie, vroegsignalering en schuldhulpverlening. De voorgaande jaren kwamen er diverse signalen vanuit gemeenten dat het standaard inhouden van de vaste lasten niet altijd goed werkt en niet voor iedereen geschikt is. Maatwerk ontbrak bij het financieel ontzorgen. De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft op basis van deze signalen een wetsherziening omtrent financieel ontzorgen van statushouders aangekondigd7. Met de wijziging kunnen gemeenten een uitzondering maken op het verplicht inhouden van de vaste lasten op huur, gas, water, stroom en de verplichte zorgverzekering. Vooruitlopend op de wetswijziging mogen gemeenten nu al maatwerk toepassen en afwijken van de invulling van het financieel ontzorgen. De nieuwe werkwijze: maatwerk bij inhouden vaste lasten Amsterdam biedt statushouders het inhouden van de vaste lasten nog steeds standaard aan, maar als de statushouder aangeeft het niet te willen en de klantbegeleider inschat dat het niet nodig is8, passen we maatwerk toe. Als dit het geval is, kijken klantbegeleider en statushouder gezamenlijk naar de financiële situatie van de statushouder.

Het uitgangspunt is dat we zowel zorgen voor financiële rust als het stimuleren van zelfredzaamheid in de maatschappij. Hierbij is het van belang dat statushouders die hun vaste lasten zelf willen betalen goed worden begeleid en gemonitord. Zij worden nog steeds persoonlijk begeleid, ook op financieel vlak.

5 De B1-route is een van de drie officiële inburgeringsroutes. Inburgeringsplichtigen spreken en schrijven binnen

maximaal 3 jaar de Nederlandse taal op niveau B1. Tegelijk kunnen zij meedoen door (vrijwilligers)werk. 6 De verplichting om inburgeringsplichtige statushouders met een bijstandsuitkering zes maanden te ontzorgen staat vastgelegd in artikel 56a van de Participatiewet. 7 SZW, Verzamelbrief inburgering, 6 april 2023 en Uitvoeringsbrief Inburgering 20 december 2023. 8 Bij die afweging wordt onder andere gekeken naar subdoelgroepen die extra financieel kwetsbaar zijn, denk aan jongeren tot 21 jaar, laaggeletterden, ouderen en statushouders met ggz problematiek.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 6 mei 2024 Pagina 5 van 6

De nieuwe werkwijze hanteert de principes van maatwerk door per individueel geval te kiezen voor inhouden of niet. Hiermee komen we meer tegemoet aan de diverse financiële situaties / behoeftes van statushouders. De werkwijze is tot stand gekomen in samenwerking met behulp van expertise van de klankbordgroep Vluchtelingen Amsterdam en Vluchtelingenwerk. De komende periode wordt de maatwerkinvulling geïmplementeerd in de uitvoering. Het college informeert de gemeenteraad over de voortgang en de effecten van deze maatwerkinvulling in de jaarlijkse raadsinformatiebrief inburgering die u (dit najaar) ontvangt. Via de raadsinformatiebrief die nu voor u ligt beschouwt het college de motie 723 ‘maatwerk bij financieel ontzorgen asielstatushouders met een bijstandsuitkering’ van het lid Khan van DENK tevens als afgehandeld. Studeren met behoud van uitkering Amsterdam vindt het belangrijk om studeren met behoud van uitkering mogelijk te maken voor statushouders van 30 jaar en ouder. Voor statushouders die nog onder de oude Wet Inburgering 2013 (WI13) vallen heeft Amsterdam afspraken en een convenant met de Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF die deze mogelijkheid biedt. Voor statushouders onder de 30 jaar die een opleiding volgen geldt dat studiefinanciering een voorliggende voorziening is waarvan gebruik moet worden gemaakt voordat een beroep wordt gedaan op de bijstand.

Op 17 oktober 2023 heb ik u tevens geïnformeerd over de mogelijkheden voor studeren met behoud van uitkering voor mbo studenten. Voor statushouders van 30 jaar en ouder die onder de nieuwe wet (wi2021) vallen, maken we net als in de oude wet, studeren met behoud van uitkering mogelijk. Er zijn reeds enkele gevallen waarbij dit gebeurt. Het is belangrijk om hen nog tijdens hun inburgeringstraject duidelijkheid te geven over de mogelijkheden van studeren met behoud van uitkering. Dit geldt voor statushouders die de Onderwijsroute volgen, maar ook voor statushouders in de B1-route en de B1-mbo route die een opleiding willen volgen gaan we studeren met behoud van uitkering mogelijk maken. Voor de Z-route verwachten we geen deelnemers die gaan studeren of een opleiding gaan volgen. Op dit moment onderzoeken we hoe we dit het beste mogelijk kunnen maken. Hierover wordt u later dit jaar geïnformeerd. Samenwerking Takecarebnb In 2023 is de gemeente Amsterdam een pilot gestart met Takecarebnb. Deze organisatie koppelt statushouders aan Nederlandse gastgezinnen waar statushouders tijdelijk kunnen logeren. Het gaat om mensen die in een azc verblijven omdat ze nog geen woning kunnen krijgen in de gemeente waar ze zich op termijn zullen vestigen.

Op deze manier worden de azc’s ontzien, is er meer doorstroom en ruimte voor andere asielzoekers en kunnen statushouders sneller integreren in de samenleving. In de pilot werden 10 statushouders gematcht aan Amsterdamse gastgezinnen. Criteria voor koppeling waren 1) woonachtig zijn op een azc/opvanglocatie, 2) binnen zes maanden gehuisvest

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 6 mei 2024 Pagina 6 van 6

worden in Amsterdam9, 3) jong en alleenstaand zijn10. Het doel van de pilot was enerzijds om het uiteindelijke huisvestingsmoment van jonge logerende statushouders te voorspellen11, en anderzijds om te onderzoeken of logeren een positief effect heeft op de inburgering. De uitkomsten van de pilot zijn eind december 2023 intern positief geëvalueerd. Inburgering en logeren versterken elkaar, dat bevestigt ook het landelijk onderzoek dat is gedaan door het Verweij Jonker instituut12. De gemeente Amsterdam heeft besloten om de samenwerking voort te zetten in 2024. De ambitie gaat omhoog, naar minimaal 25 gematchte statushouders13. U wordt in 2025 geïnformeerd over de uitkomsten van deze samenwerking.

Tot slot Het college blijft zich inspannen om de uitvoering van de nieuwe inburgeringswet in Amsterdam zo goed mogelijk te blijven uitvoeren. Met het uitblijven van voldoende structurele middelen voor de uitvoering inburgering komt dit onder druk te staan. In VNG verband spant Amsterdam zich tot het uiterste in om het Rijk voldoende middelen ter beschikking te stellen. In Q3 2024 zal ik u hierover een update geven en informeer ik u opnieuw over de voortgang van de uitvoering van de inburgering in Amsterdam. In deze brief zal ik u ook informeren over de actuele cijfers en stand van zaken van de inburgeringsroutes.

Hopende hiermee u voldoende te hebben geïnformeerd.

Rutger Groot Wassink Wethouder Volwasseneneducatie, Laaggeletterdheid en Inburgering

10 Voor deze doelgroep is redelijkerwijs in te schatten wanneer zij huisvesting krijgen aangeboden. Jonge

statushouders worden veelal gehuisvest met vijfjarencontracten. De gemeente heeft zicht op het moment dat jongerenwoningen vrijkomen bij afloop van een eerder vijfjarencontract en dus ook wanneer er weer statushouders in kunnen stromen. 11 Amsterdam wilde onderzoeken of een voorspelling kon worden gedaan of de aan Amsterdam gekoppelde azc statushouders die naar verwachting binnen 6 maanden huisvesting zouden krijgen ook daadwerkelijk binnen een half jaar huisvesting kregen. Takecarebnb en Amsterdam willen voorkomen dat een statushouder van logeerregeling naar logeerregeling gaat of zelfs weer terug naar het azc moet, vanwege de tijdelijkheid van een logeerregeling van 3 tot maximaal 6 maanden. 12 De uitkomsten van het onderzoek van het Verweij Jonker instituut laten zien dat logeren positief bijdraagt aan een snellere integratie en participatie van statushouders in de samenleving, zie ook https://www.verweyjonker.nl/publicatie/sneller-meedoen-door-logeren-via-takecarebnb/. 13 Het is een uitdaging om het aantal logeerders op te schalen wegens het beperkt aantal gastgezinnen dat zich aanmeldt voor statushouders. Takecarebnb heeft de gemeente ondersteuning gevraagd voor de werving van gastgezinnen.