Raadsinformatiebrief - toezeggingen crim uitbuiting en update beleid.pdf

Raadsinformatiebrief Afdoening toezegging

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 30 Mei 2024 Openbare Orde en Veiligheid Femke Halsema Openbare Orde en Veiligheid, mensenhandel@amsterdam.nl Afdoening toezegging TA2024-027705 uit de commissievergadering van 18 januari 2024, Afdoening toezegging TA2022-044551 uit de commissievergadering van 19 januari 2023 én update aanpak criminele uitbuiting.

Geachte leden van de gemeenteraad, In deze brief informeert het college u graag over de aanpak van criminele uitbuiting. Ook dient deze brief ter beantwoording van twee toezeggingen aan de raad: - Toezegging Cie AZ van 18 januari 2024 aan het lid Abdi (PvdA): nagaan hoe vaak het OM gebruik heeft gemaakt van het ’non-punishmentbeginsel’ bij criminele uitbuiting (TA Nr. VN2024-027705); - Toezegging Cie AZ van 19 januari 2023 aan lid Abdi (PvdA) om met de raad de resultaten te delen van het afstudeeronderzoek naar de aanpak in het Verenigd Koninkrijk (TA Nr. VN2022-044551). De raad is in april 2023 geïnformeerd over de stand van zaken rond de aanpak van mensenhandel1. Criminele uitbuiting valt daar ook onder. De aanpak van criminele uitbuiting is een prioriteit binnen de gezamenlijke aanpak mensenhandel door politie, openbaar ministerie en gemeente. Deze brief geeft een tussenstand van de ontwikkelingen sinds april 2023 en een toelichting van de plannen voor 2024 ter versterking van de aanpak criminele uitbuiting. Criminele uitbuiting & non-punishmentbeginsel Criminele uitbuiting is een vorm van mensenhandel waarbij een persoon door een derde wordt gedwongen tot het plegen van strafbare feiten2. Bij minderjarigen hoeft het element van ‘dwang’ niet te worden aangetoond. Wel moet worden aangetoond dat er sprake is van een vooropgezet plan om iemand uit te buiten.

Criminele uitbuiting kan plaatsvinden bij alle vormen van criminaliteit die in opdracht worden gepleegd. Bij criminele uitbuiting is een slachtoffer tegelijkertijd ook dader van een strafbaar feit (hierna: ‘slachtoffer-dader’). Het OM kan voor slachtoffers van criminele uitbuiting afzien van vervolging voor (dat deel van) het strafbaar feit dat onder dwang gepleegd is. Dit heet het ‘non-punishmentbeginsel’. In de praktijk komt het niet vaak

2 Criminele uitbuiting is strafbaar volgens artikel 273f Wetboek van Strafrecht. Dit artikel bestaat uit drie

componenten die alle afzonderlijk moeten worden bewezen: 1. Werven, huisvesten of vervoeren; 2. Gebruik van dwang of misbruik van iemands kwetsbaarheid; 3. Met het oogpunt iemand uit te buiten.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 30 mei 2024 Pagina 2 van 5

voor dat een ‘slachtoffer-dader’ volledig wordt uitgesloten van strafvervolging. De situatie is namelijk zelden zo zwart-wit dat er geen enkele vorm van verwijtbaar handelen door het ‘slachtoffer-dader’ heeft plaatsgevonden3. Ik heb u toegezegd bij het OM na te gaan hoe vaak het non-punishmentbeginsel is toegepast. Toepassing van het non-punishmentbeginsel wordt bij het OM niet apart geregistreerd. Er zijn dus geen cijfers beschikbaar. Het OM herkent het door lid Abdi in de commissie AZ van 18 januari 2024 geschetste beeld dat toepassing van het non-punishmentbeginsel niet vaak voorkomt. Het is nog relatief nieuw om met de blik van criminele uitbuiting te kijken naar binnenlandse (jeugd)criminaliteit4. Dat een ‘slachtoffer-dader’ niet als zodanig is (h)erkend, betekent nog niet dat diegene (volledig) strafrechtelijk is vervolgd voor het gepleegde strafbare feit. De officier van justitie heeft in Nederland – in tegenstelling tot sommige andere Europese landen – namelijk standaard de bevoegdheid om niet of slechts gedeeltelijk over te gaan tot de vervolging. Opties hierin zijn: a. het niet vervolgen van een potentiële verdachte, b. het toepassen van strafuitsluitingsgronden of c. strafvermindering. In iedere strafzaak past het OM maatwerk toe op basis van de persoonlijke omstandigheden van de dader en de context waarin het feit is gepleegd.

Het OM vindt het belangrijk dat er binnen en buiten de eigen organisatie meer zicht komt op slachtoffers en daders van criminele uitbuiting, en zet zich daar op meerdere manieren voor in (zie hierna). Actualisatie aanpak criminele uitbuiting Amsterdam wil een uitbuitingsvrije stad zijn en voert daarom al vele jaren een actief beleid tegen mensenhandel5. Criminele uitbuiting is hier onderdeel van. De aanpak van criminele uitbuiting lift mee op het zeer uitgebreide aanbod aan criminaliteitspreventie in Amsterdam. Jongeren die weerbaar zijn tegen criminaliteit zijn immers ook weerbaar tegen criminele uitbuiting. Aanvullend hierop zijn er ook preventie-activiteiten specifiek gericht op criminele uitbuiting, zoals voorlichtingen op scholen. Desondanks zijn er mensen die in uitbuitingssituaties terecht komen. Net als slachtoffers van andere vormen van mensenhandel heeft een ‘slachtoffer-dader’ recht op specialistische zorg voor slachtoffers van mensenhandel. In Amsterdam is dit zorgaanbod6 ook toegankelijk voor vermoedelijke ‘slachtoffer-daders’ die geen aangifte doen bij de politie. Slachtoffers in uitbuitingssituaties zoeken niet snel hulp, vanwege angst of schaamte, of omdat zij zichzelf niet als slachtoffer zien. Ze zijn bang voor de justitiële consequenties of voor represailles vanuit de dader(s).

De ervaring leert dat campagnes gericht op slachtoffers van seksuele én criminele uitbuiting er niet toe leiden dat slachtoffers hulp gaan zoeken. Daarom is gekozen om in te zetten op mensen rondom (vermoedelijke) ‘slachtoffer-daders’. Het doel is het signalerend 3 Bijvoorbeeld iemand is onder dwang begonnen maar na verloop van tijd ‘doorgegroeid’ naar dader. Of andersom:

iemand is vrijwillig begonnen, maar de context verandert en na verloop van tijd is er sprake van spijt, maar door de dwang is er geen mogelijkheid meer om eruit te stappen 4 Voor ‘alleen reizende’ minderjarigen die worden ingezet bij vormen van mobiel banditisme, wordt er door politie, OM en de raad voor de kinderbescherming wel standaard uitgegaan van mogelijk slachtofferschap criminele uitbuiting. 5 Zie voor het volledige overzicht: raadsbrief_mensenhandel_wrt_1.pdf 6 Het volledige zorgaanbod van ambulante begeleiding tot aan specialistische opvang voor slachtoffers met ernstige ‘multi-problematiek’ is ook beschikbaar voor slachtoffers van criminele uitbuiting. Het Amsterdams Coördinatie Punt Mensenhandel coördineert de inzet.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 30 mei 2024 Pagina 3 van 5

vermogen en de meldingsbereidheid te verhogen. Prioriteit gaat hierbij uit naar professionals rondom (kwetsbare) minderjarigen en jongvolwassenen. Er zijn verschillende fases waarin slachtoffers van criminele uitbuiting in beeld kunnen komen, namelijk: 1. Nog niet in beeld bij politie voor de gepleegde delicten; 2. In beeld bij de politie voor het plegen van een strafbaar feit maar nog niet vervolgd; 3. Al veroordeeld voor een strafbaar feit en nu in de fase daarna Voor elk van deze drie fases treft u hierbij een toelichting van de inzet in 2023 en begin 2024 door gemeente, politie en OM om meer slachtoffers en daders in beeld te krijgen, en de inzet voor de rest van 2024. Daarna volgt een overzicht welke stappen we nemen om de (preventieve) zorg en opvang voor slachtoffers van criminele uitbuiting te optimaliseren. Ad 1 Nog niet in beeld bij politie voor de gepleegde delicten In deze fase zijn vooral de ouders, docenten, zorg- en veiligheidscoördinatoren op scholen7, jongerenwerkers, straatcoaches, wijkagenten en (jeugd)zorgprofessionals van belang. De zorgcoördinator mensenhandel (hierna: ‘zoco’) geeft, vaak samen met team mensenhandel van de politie, voorlichting aan deze professionals. De zoco sluit ook aan bij teamoverleggen, kennismiddagen en casus overleggen.

Verder gaf het OM in 2023 samen met de zoco voorlichting over het herkennen van criminele en seksuele uitbuiting aan woon/zorgaanbieders die kwetsbare jongeren opvangen. Professionals die zich zorgen maken over een vermoedelijk slachtoffer kunnen overleggen met de zoco of de casus inbrengen op de zogeheten ‘Casus tafel Mensenhandel’8. Indien nodig kan direct gespecialiseerde zorg worden ingezet. In 2024 en 2025 continueren we dit. We organiseren in oktober 2024 trainingsdagen voor circa 300 professionals. Ook werken we aan een ‘taal-toolkit’ voor professionals ter bevordering van de ‘slachtoffer sensitieve benadering’. In Engeland is (in tegenstelling tot alle andere Europese landen) criminele uitbuiting de meest (h)erkende vorm van mensenhandel. Een afstudeeronderzoek naar de Engelse aanpak richt zich op de framing van slachtoffers en daders van criminele uitbuiting in voorlichtingsmateriaal voor eerstelijns professionals (TA Nr. VN2022-044551). De aanbevelingen uit dat onderzoek betrekken we in de ontwikkeling van de taaltoolkits en het voorlichtingsmateriaal. Ad 2 in beeld bij de politie voor het plegen van een strafbaar feit maar nog niet vervolgd In de volgende fase betreft het personen die al wel in beeld zijn bij de politie, maar er nog geen sprake is van strafrechtelijke vervolging. Team mensenhandel van de politie heeft, samen met de zoco, het afgelopen jaar o.a.

de zorg- en veiligheidscoördinatoren van de politie voorgelicht over het herkennen van daders en slachtoffers van criminele uitbuiting. Dit jaar volgt de voorlichting aan de districtsrecherche en de basisteams. Omdat slachtoffers uit zichzelf niet snel zullen verklaren en dit in veel gevallen ook gevaarlijk is, gaat de voorlichting ook over het herkennen van daders van criminele uitbuiting in lopende strafrechtelijke onderzoeken.

7 Criminele en seksuele uitbuiting zijn ook als thema opgenomen in de schoolveiligheidskaart

digitale_kaart_schoolveiligheid_gemeente_amsterdam (2).pdf 8 Bij deze tafel sluiten (jeugd)zorgprofessionals, team mensenhandel van de politie, een in mensenhandel gespecialiseerde slachtoffer advocaat, Veilig Thuis en de gecertificeerde instellingen aan.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 30 mei 2024 Pagina 4 van 5

Ook heeft Team mensenhandel politie een ‘handelingskader bij criminele uitbuiting’ vastgesteld. Dat geeft goede resultaten: er is een stijging in het aantal signalen van criminele uitbuiting dat vanuit andere teams binnenkomt bij team mensenhandel. Ook heeft dit al tot een veroordeling geleid. Op 7 maart 2024 zijn twee daders van criminele uitbuiting veroordeeld voor respectievelijk 5 en 6 jaar onvoorwaardelijke gevangenisstraf voor het aanzetten van minderjarigen tot het plegen van gewapende overvallen in stadsdeel Zuidoost9. Naast de politie hebben ook de officieren van justitie (‘OvJ’) in het jeugdstrafrecht, het snelrecht en de persoonsgerichte aanpakken een belangrijke signalerende functie. Daarom geeft de OVJportefeuillehouder mensenhandel dit jaar voorlichting over criminele uitbuiting binnen het OM. Hierbij wordt ook aandacht geschonken aan het non-punishmentbeginsel. Ad 3 Al veroordeeld voor een strafbaar feit en in de justitiële fase daarna In de derde fase gaat het om personen die al zijn veroordeeld voor een strafbaar feit en zich nu bevinden in de volgende justitiële fase, bijvoorbeeld in (jeugd)detentie, in traject bij (jeugd)reclassering, in forensische (jeugd)zorg en/of in een persoonsgerichte aanpak. Onder deze groep zullen zich ook slachtoffers van criminele uitbuiting bevinden die nog niet als zodanig (h)erkend zijn.

Het is belangrijk dat ook de professionals rondom deze groep10 beter worden in het herkennen van en handelen bij signalen van criminele uitbuiting. In juni 2023 was er een kennismiddag over criminele uitbuiting voor alle regisseurs van het ACVZ. Vanuit de doorgroeiersaanpak van het ACVZ wordt samen met ketenpartners in een Fieldlab11 onderzocht hoe daders van criminele uitbuiting beter kunnen worden gesignaleerd, aangepakt en ontmoedigd. Zorg, opvang & preventie Alle landelijke en lokale aandacht voor criminele uitbuiting heeft al geleid tot een flinke stijging in het aantal (vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting dat wordt opgevangen bij het Amsterdams Coördinatiepunt Mensenhandel. Omdat er nog relatief weinig ervaring is met zorg en ondersteuning voor deze doelgroep wordt het zorg- en ondersteuningsaanbod verder geoptimaliseerd. Verder is het doel om in 2024 alle aanbieders van forensische jeugdzorg in de stad te trainen op het signaleren en begeleiden van jongeren waar sprake is van (vermoedelijk) slachtofferschap. Conclusie In alle fases zetten we samen met onze partners in op een goed signalerend vermogen van professionals rondom (vermoedelijke) slachtoffers van criminele uitbuiting. Ook is er veel aandacht voor een goed handelingsperspectief voor deze professionals.

Een professioneel en tijdig aanbod van zorg is een essentieel onderdeel van de aanpak van criminele uitbuiting.

9 Forse celstraffen voor duo dat minderjarigen ronselde om overvallen te plegen | Het Parool 10 Bijvoorbeeld jeugdreclassering, gecertificeerde instellingen, jeugdzorg aanbieders in het forensisch kader, de

regisseurs uit de persoonsgerichte aanpakken en professionals in jeugddetentie. 11 Field lab is een methodiek waarbij professionals van verschillende organisaties in een leer- en experimenteeromgeving, als team één specifiek complex probleem aanpakt.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 30 mei 2024 Pagina 5 van 5

Het doel van onze gezamenlijke, geïntensiveerde aanpak is dat minder mensen slachtoffer worden van criminele uitbuiting, slachtoffers beter worden gesignaleerd en meer daders in beeld komen. Zo moet het zo onaantrekkelijk mogelijk worden om minderjarigen of andere kwetsbaren in te zetten voor het plegen van strafbare feiten. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Femke Halsema Burgemeester

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl