Raadsinformatiebrief ter afdoening motie 192.25

Raadsinformatiebrief Afdoening motie

Aan: Datum Portefeuille(s) Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 13 oktober 2025 Raadsaangelegenheden presidium, raadsbox@amsterdam.nl Afdoening motie 192.25 van de leden Nadif en Broersen inzake referendumkrant relatie vraagstelling, uitzonderingen

Geachte leden van de gemeenteraad, Tijdens de raadsvergadering van 11 en 12 juni 2025 heeft de gemeenteraad motie 192.25 aangenomen, ingediend door de leden Nadif en Broersen aangenomen. Deze motie vraagt de Initiatief- en referendumcommissie aandacht te schenken aan de manier waarop referenda worden vormgegeven, met name wat betreft de vraagstelling, de campagne(s) en de referendumkrant, en zonodig hierover advies aan de gemeenteraad uit te brengen. De Initiatief- en referendumcommissie interpreteert de motie als een uitnodiging om vier belangrijkom onderdelen van het referendumproces onder de loep te nemen, namelijk: 1. Uitzonderingen: onderwerpen waarover geen referendum kan worden gehouden; 2. Vraagstelling; 3. Campagne; 4. Referendumkrant. De Initiatief- en referendumcommissie waardeert het vertrouwen van de gemeenteraad en ziet deze motie als een kans om het referendumproces nog transparanter en toegankelijker te maken voor alle Amsterdammers. 1. Uitzonderingen op referendum-mogelijkheden Bij het opstellen van de Referendumverordening Gemeente Amsterdam 2022 was er een duidelijke wens: meer besluiten dan voorheen moeten via een referendum aan de inwoners kunnen worden voorgelegd. Dit uitgangspunt is verwerkt in de verordening.

Verschillende betrokkenen, waaronder de Initiatief- en referendumcommissie, hebben voorafgaand aan de vaststelling van de verordening hun adviezen gegeven. De Initiatief- en referendumcommissie heeft toen gewezen op het mogelijke effect van het verlagen van de drempel voor referenda, ook waar het ging om het verruimen van het aantal besluiten dat referendabel is. Op basis van de Referendumverordening Gemeente Amsterdam 2022 is één referendum gehouden, met als onderwerp de Hoofdgroenstructuur. Dat referendum is uitvoerig geëvalueerd. De Initiatiefen referendumcommissie heeft aanbevelingen gedaan, en de raad heeft die besproken en wijzigingen in de verordening aangebracht. Beperking van de referendummogelijkheden – door verruiming van de uitzonderingen – was daarbij niet aan de orde. Bij de uiteindelijke vaststelling van de nieuwe

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 13 oktober 2025 Pagina 2 van 4

Referendumverordening heeft de raad ook een wijziging aangebracht die niet in de evaluatie en in de aanbevelingen aan de orde was gesteld. Bij de verruiming van de uitzonderingsmogelijkheden plaatst de Initiatief- en referendumcommissie kanttekeningen, zowel procedureel als inhoudelijk. Het desbetreffende amendement kwam als een verrassing. De verordening is op tal van punten zeer precies, en ook de uitzonderingsmogelijkheden waren in de verordening nauwkeurig omschreven en limitatief opgesomd. Door het aannemen van het amendement is er nu een uitzonderingsmogelijkheid toegevoegd die onnodig ruim en vaag is. De indruk kan ontstaan dat de raad alsnog de vrije hand wil hebben om een referendumverzoek af te wijzen op andere gronden dan de gronden die in de nauwkeurig omschreven uitzonderingsmogelijkheden waren vastgelegd. Voorzover de raad hiermee beoogde een grens te stellen aan lichtvaardige referendumverzoeken, meent de Initiatief- en referendumcommissie dat de nieuwe verordening daarvoor al genoeg andere mogelijkheden bevat. Met name de verplichting voor initiatiefnemers om een motivering te geven voor de door hen gekozen referendumvorm is hier van belang. Zij helpt de Initiatief- en referendumcommissie en de raad om beter te beoordelen of het gekozen instrument past bij het doel van de initiatiefnemers.

In de evaluatie van het referendum over de Hoofdgroenstructuur heeft de Initiatief- en referendumcommissie aanbevelingen gedaan om het proces in de beginfase beter te begeleiden. Zo is gebleken dat het essentieel is om initiatiefnemers vanaf het begin goed te ondersteunen. Tijdens het referendum Hoofdgroenstructuur werd duidelijk dat het nuttig is om eventueel in een vroeg stadium te kunnen wisselen van referendumvorm, én om initiatiefnemers te kunnen helpen bij het kiezen van de juiste referendumvorm. Naar het oordeel van de Initiatief- en referendumcommissie zijn met de motiveringsplicht voldoende waarborgen tegen lichtvaardige referendumverzoeken in de verordening ingebouwd. De door de raad spontaan toegevoegde ruimere uitzonderingsmogelijkheid past daarom niet goed in de nieuwe verordening. 2. Vraagstelling Bij een referendum is het belangrijk dat mensen goed begrijpen waarover ze kunnen stemmen. Daarom is het belangrijk dat de vraagstelling helder en eerlijk is. Uit diverse onderzoeken blijkt dat een goede vraagstelling bij een referendum onder meer: o kort en duidelijk moet zijn; o niet negatief mag klinken; o geen verwarring mag veroorzaken; o een simpel antwoord moet opleveren, zoals ‘ja’ of ‘nee’. Een ‘ja/nee-vraag’ of ‘voor/tegen-vraag’ is makkelijk te begrijpen en zorgt ervoor dat iedereen weet waar het over gaat.

Maar er is ook een nadeel: er is in het algemeen geen ruimte voor een middenweg of nuance. Men kan vóór of tégen zijn, terwijl sommige onderwerpen ingewikkelder zijn dan dat. In de nieuwe verordening is nu vastgelegd dat de vraagstelling in een ‘voor/tegen-vraag’ geformuleerd moet worden. Dat is overzichtelijk en neutraal. De Initiatief- en referendumcommissie begrijpt heel goed dat dit niet altijd recht doet aan het onderwerp. De Initiatief- en referendumcommissie zal zich nog verdiepen in de vraagstelling en in een later stadium met een advies komen waarin ook wordt gekeken naar motie 205.25 over de ‘doorontwikkeling’ van de referendumverordening. Voor

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 13 oktober 2025 Pagina 3 van 4

nu ziet de Initiatief- en referendumcommissie geen reden om de regels over de vraagstelling aan te passen. 3. Campagne De Initiatief- en referendumcommissie heeft met haar evaluatie referendum Hoofdgroenstructuur teruggekeken op het verloop van het referendum over de Hoofdgroenstructuur. Daarbij is ook aandacht besteed aan de campagne. Wat opviel, is dat er vooral een ‘tegen’-campagne was, gevoerd door de initiatiefnemers. Het college en de partijen die zijn vertegenwoordigd in de gemeenteraad voerden zelf geen campagne. Hierdoor was er weinig balans tussen de verschillende standpunten. De Initiatief- en referendumcommissie ziet hier een kans voor verbetering bij een volgend referendum. Het is belangrijk dat ook ‘de politiek’ actief bijdraagt aan een evenwichtige campagne. Tijdens de campagne kwamen er vragen binnen – ook van raadsleden – over de manier waarop kan worden omgegaan met mogelijke onjuistheden en onwaarheden in de communicatie. De Initiatiefen referendumcommissie heeft uitgelegd dat zij onafhankelijk is en toezicht houdt op het proces, niet op de inhoud. Als er meldingen binnenkomen over misleidende informatie, worden die serieus onderzocht door de Initiatief- en referendumcommissie. Bij het referendum Hoofdgroenstructuur zijn er geen meldingen gedaan, en was er daarom geen aanleiding voor onderzoek.

De Initiatief- en referendumcommissie benadrukt dat iedereen die deelneemt aan een campagne of het publieke debat een verantwoordelijkheid heeft om eerlijk en zorgvuldig te communiceren. Framing en het opzoeken van de grenzen horen bij campagnes, maar het is belangrijk dat dit niet leidt tot misleiding. Een ander belangrijk punt is de rol van de overheid in het geven van neutrale informatie. Zelfs de volgorde waarin informatie wordt gepresenteerd kan onbedoeld als gekleurd worden ervaren. Daarom is het belangrijk om te investeren in duidelijke en toegankelijke informatievoorziening, bijvoorbeeld via kiezersbrochures en uitlegvideo’s. De Initiatief- en referendum is van plan om bij een volgend referendum extra aandacht te besteden aan vragen over goede informatievoorziening. 4. Referendumkrant Bij een referendum in Amsterdam wordt er een speciale referendumkrant gemaakt. Deze krant valt onder de verantwoordelijkheid van de voorzitter van de raad. Zowel het college als de initiatiefnemers van een referendum kregen bij het referendum Hoofdgroenstructuur ieder een pagina om hun standpunten toe te lichten aan de kiezers. Bij de Initiatief- en referendumcommissie berust het toezicht op de zorgvuldigheid van het referendumproces.

Uitgangspunt voor de Initiatief- en referendumcommissie is hierbij steeds geweest dat de gemeente en haar ambtenaren zich dienen te onthouden van inhoudelijke bemoeienis met de tekst van de initiatiefnemers. De Initiatief- en referendumcommissie heeft moeten constateren dat bij het referendum Hoofdgroenstructuur deze fase van het proces niet soepel is verlopen. Ook bij een volgend referendum zal dit een punt van aandacht moeten zijn.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 13 oktober 2025 Pagina 4 van 4

Conclusie In een komend advies naar aanleiding van motie 205.25 over de ‘doorontwikkeling’ van de referendumverordening en stadsdeelreferenda hoopt de Initiatief- en referendumcommissie nadere aandacht te besteden aan de verhouding tussen de verschillende referendumvormen die in de verordening zijn vastgelegd, en de nieuwe mogelijkheden en vragen die zich aandienen. De Initiatief- en referendumcommissie heeft de afgelopen periode steeds beschouwd als een leerproces, en hoopt dat ook in de komende tijd en de volgende raadsperiode te blijven doen. Zij hoopt daarmee te kunnen blijven bijdragen aan de betrokkenheid van inwoners bij de politiek en de democratie in Amsterdam. De Initiatief- en referendumcommissie hoopt met het bovenstaande te hebben voldaan aan het verzoek dat in motie 192.25 is neergelegd. Als altijd is de Initiatief- en referendumcommissie bereid tot nadere toelichting. Met vriendelijke groet,

Prof. dr. Roel de Lange voorzitter

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl