Raadsinformatiebrief Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 Amsterdam.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 28 mei 2024 Publieke gezondheid en Preventie & Jeugd(zorg) Alexander Scholtes en Marjolein Moorman GGD, Afdeling Gezond Leven (gezondleven@ggd.amsterdam.nl) Gezondheidsmonitor Jeugd 2023

Geachte leden van de gemeenteraad, In onze stad streven we ernaar dat alle kinderen en jongeren de kans krijgen om gezond en veerkrachtig op te groeien. De Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 geeft inzichten in de gezondheid en het welbevinden van jongeren op landelijk en gemeentelijk niveau. We informeren u met deze brief en bijgevoegde factsheet ‘Gezondheid en welbevinden Amsterdamse jongeren’ over de belangrijkste Amsterdamse resultaten. In Amsterdam hebben 5351 Amsterdamse jongeren tussen de 13 en 16 jaar (2de en 4de klas van het voortgezet onderwijs) de vragenlijst ingevuld. Het onderzoek vindt iedere vier jaar plaats in samenwerking met het RIVM. In 2021 heeft een extra onderzoek Gezondheidsmonitor Jeugd plaatsgevonden vanwege de coronapandemie. Helaas tonen de onderzoeksresultaten een verontrustend beeld van de gezondheid van Amsterdamse jongeren en laten ze zien dat we nog veel moeten doen om onze ambities voor een gezonde generatie te realiseren. Gezondheidsproblemen staan niet op zichzelf, maar hangen vaak samen met andere problemen. De uitkomsten van de monitor kunnen niet los worden gezien van bredere maatschappelijke ontwikkelingen, bijvoorbeeld op het gebied van bestaanszekerheid, prestatiedruk en de individualisering van de samenleving, die de druk op jongeren vergroten.

Er is een integrale benadering van preventie nodig, met aandacht voor de achterliggende factoren die invloed hebben op gezondheid. In het tweede deel van deze brief gaan we dan ook in op de diverse maatregelen en activiteiten die in ontwikkeling of ingezet zijn om de gezondheid en het welzijn van jongeren te verbeteren. Hierbij blijven we benadrukken dat de oplossing niet gevonden kan worden bij de individuele jongeren, maar dat we ons moeten richten op het aanpassen van de omgeving en de omstandigheden waarin jongeren opgroeien.

Wat zien we? We zien helaas een daling in de ervaren gezondheid ten opzichte van 2021: het aandeel jongeren dat de eigen gezondheid als (zeer) goed beoordeelt, daalde van 84% in 2021 naar 81% in 2023. Landelijk zien we een dalende trend in ervaren gezondheid vanaf 2015. De mentale gezondheid is sinds de coronaperiode niet verbeterd; stress is zelfs toegenomen. Ook zien we ongunstige ontwikkelingen op een aantal leefstijlfactoren. Zo roken in 2023 iets meer jongeren dan in 2021 en is het risico op problematisch sociale media gebruik toegenomen.

Mentale gezondheid In Amsterdam voelt 74% van de jongeren zich meestal (zeer) gelukkig. Dat is lager dan gemiddeld in Nederland. Helaas is de mentale gezondheid van Amsterdamse jongeren in 2023 niet verbeterd ten opzichte van 2021. Meer dan de helft van de Amsterdamse jongeren voelt zich (zeer) vaak gestrest. Van de jongeren geeft 11% aan zich vaak tot altijd eenzaam te voelen. Van de jongeren geeft 6% aan vaak tot heel vaak serieus te hebben gedacht aan het beëindigen van hun eigen leven. Een zorgbarend hoog aandeel. Het aandeel leerlingen dat (heel) vaak suïcidegedachten heeft is hoger onder vmbo-leerlingen. Sociale veiligheid In de gezondheidsmonitor zijn ook vragen opgenomen die inzicht geven in de factoren die beschermend kunnen werken, zoals veerkracht, weerbaarheid en sociale veiligheid. We zien verontrustende cijfers in de sociale veiligheid ten opzichte van 2021. Pesten op school en online is zowel in Amsterdam als landelijk toegenomen. Bijna 10% van de jongeren geeft aan wel eens gedwongen te zijn tot een seksuele handeling. Van 3% van de jongeren is ooit een naaktfoto of seksfilmpje waar de jongere zelf op staat tegen eigen zin verspreid. Het aandeel jongeren dat aangeeft ‘het normaal te vinden dat twee mensen van hetzelfde geslacht op elkaar verliefd zijn’ is aanzienlijk gedaald ten opzichte van 2021, van 63% in 2021 naar 43% in 2023.

Of dit ook direct leidt tot verminderde sociale veiligheid voor LHBTIQ+ jongeren is niet direct te herleiden uit de gezondheidsmonitor. Genderverschillen Meisjes scoren op het gebied van mentale gezondheid veel ongunstiger dan jongens. Dit beeld kwam ook uit de gezondheidsmonitor van 2021. Om de verschillen tussen meisjes en jongens te kunnen verklaren zijn in de Gezondheidsmonitor aanvullende vragen opgenomen over gedragsproblemen, risico- en externaliserend gedrag. Om zo te kunnen kijken naar de verschillen in uiting van mentale klachten. In de uitkomsten van 2023 zien we dat jongens ongunstiger scoren dan meisjes op gedragsproblemen als vechten, liegen en stelen en zien we bij hen een verhoogd risico op problematisch gamen en gokken jongens vaker online. We zien echter dat meisjes een hoger risico hebben op problematisch sociale media gebruik en middelengebruik (alcohol, roken en vapen) dan jongens. Ook zien we dat meer meisjes dan jongens aangeven vaak boos te worden. Gezonde leefstijl De monitor laat zien dat een groot deel van de jongeren niet voldoet aan de richtlijnen voor gezonde voeding, voldoende bewegen en voldoende slapen: - Slechts 15% van de jongeren beweegt dagelijks minstens 1 uur en 39% van de jongeren beweegt vijf of meer dagen per week minstens 1 uur.

Gelukkig is er ook positieve ontwikkeling te zien sinds 2021: het aandeel Amsterdamse jongeren dat sport bij een club of sportschool is gestegen van 70% naar 73%, al is dit wel minder dan het landelijke gemiddelde. - Een derde van de jongeren eet elke dag fruit en iets minder dan de helft eet elke dag groente. - Slaapproblemen zien we bij één op de vijf jongeren en ruim een kwart van de jongeren geeft aan zich (bijna) elke dag slaperig of moe te voelen overdag.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Het aandeel jongeren dat rookt ligt in 2023 iets hoger dan in 2021. Deze stijging is ook landelijk zichtbaar. Van de Amsterdamse jongeren rookt 6% wekelijks en 7% vapet wekelijks. De toename van roken zien we in Amsterdam vooral onder meisjes, vmbo-leerlingen en vierdeklassers. Amsterdamse jongeren gebruiken vaker wiet of hasj (8%) dan het landelijke gemiddelde. Wel wordt er in Amsterdam minder alcohol gedronken en gevapet dan landelijk. Het aandeel Amsterdamse jongeren dat risico loopt op problematisch gebruik van sociale media is gestegen van 12% in 2021 naar 16% in 2023. Dit zijn jongeren die onder andere aangeven slaap tekort te komen of hun huiswerk afraffelen door het gebruik van sociale media. Amsterdamse jongeren scoren op dit thema ongunstiger dan jongeren in de rest van Nederland.

Wat doen we aan de gezondheid en het welzijn van Amsterdamse jongeren? Gezondheidsproblemen staan niet op zichzelf, maar hangen vaak samen met problemen op andere leefgebieden. Er is een integrale benadering van preventie nodig, met aandacht voor achterliggende factoren die invloed hebben op gezondheid. In het raamwerk ‘Van zorg(en) naar gezondheid’ 1 bent u geïnformeerd over hoe het college tot 2040 hieraan werkt. Om impact te maken zetten we in op het veranderen van de omgeving, versterken van de preventie-infrastructuur en collectieve voorzieningen en zetten we ons met partners in voor meer en passender preventief aanbod. Gezonde omgeving Onderzoek van het RIVM laat zien dat de grootste gezondheidsimpact te behalen is door in te zetten op de gezondheidsdeterminanten voeding, bewegen en nicotinevrij. We zetten daarbij vooral in op het veranderen van de omgeving, om de gezondheid van jongeren te beschermen en gezond gedrag zo makkelijk mogelijk te maken. Een deel kunnen we zelf als gemeente realiseren. Zo heeft het college het jaarlijks impulsbudget voor Sporten en Spelen in de openbare ruimte verdubbeld 2. We werken eraan dat gezondheid integraal wordt opgenomen in alle ruimtelijke plannen. Met de GGD aanpak Preventie Middelengebruik en gokken wordt ingezet op de zichtbaarheid van middelengebruik en gokken te beperken en de drempels voor gebruik te verhogen.

Dit betekent dat nicotine, alcohol en drugs niet in het zicht van minderjarigen worden gebruikt en gokken voor hen niet zichtbaar is (bijvoorbeeld in- en rondom scholen).Veel maatregelen voor een gezonde omgeving liggen echter bij partners en bij het Rijk. Zo zijn er landelijke maatregelen nodig voor gezondere en betaalbare voeding en dringen we erop aan bij het Rijk om gemeenten meer mogelijkheden te geven om te kunnen sturen op het (on)gezonde aanbod in de stad. Een groot deel van de tijd spenderen jongeren op school. We ondersteunen scholen bij het realiseren van een gezonde schoolomgeving, op de thema’s mentale gezondheid, gezonde leefstijl en relationele en seksuele vorming. Via de Gezonde School-aanpak van de GGD kunnen scholen advies en (praktische) ondersteuning krijgen. Bijvoorbeeld bij het opstellen van een visie op gezondheid en het vastleggen van maatregelen in het schoolbeleid, bij het aanpassen van de fysieke en sociale omgeving om de gezondheid van leerlingen te beschermen, het integreren van gezondheid in het curriculum en bij het tijdig kunnen signaleren van (beginnende) problemen. Samen met het Voedingscentrum worden vo-scholen ook ondersteund bij het gezonder maken van de

2

Visiebrief ‘Sport- en beweegbeleid 2023-2026’

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

schoolkantine. De gemeente voert gesprekken met het samenwerkingsverband VO over het bewegingsonderwijs, het invoegen van meer bewegen tijdens de lesdag en over de verschillende beweegidentiteiten van jongeren waarop een naschools aanbod kan worden afgestemd. Uit onderzoek blijkt dat sociale veiligheid en een positief schoolklimaat een belangrijke basis vormen om mentale gezondheidsproblemen onder jongeren te voorkomen. Via de Gezonde School-aanpak kunnen scholen ondersteuning krijgen bij het implementeren van schoolbrede interventies, maatregelen en lesprogramma’s om sociale veiligheid en sociaal gedrag te bevorderen. Hierin hebben we aandacht voor specifieke groepen met verhoogd risico op mentale gezondheidsproblemen, zoals LHBTIQ+ jongeren. Vanuit de schoolveiligheidsaanpak worden trainingen geboden aan onderwijsprofessionals om tijdig signalen van grensoverschrijdend gedrag te herkennen en op te pakken. Ook het jongerenwerk op school draagt bij aan een positief en veilig schoolklimaat. Preventieve infrastructuur Onlangs bent u geïnformeerd hoe de gemeente verder bouwt aan een stevige sociale basis en de inzet voor de komende jaren. Een stevige sociale basis is nodig voor gelijke kansen op een goede gezondheid. Zo faciliteren we onder andere laagdrempelige en structurele beweeg- en sportactiviteiten in de wijk.

Het jongerenwerk is één van de belangrijke kernfuncties binnen de sociale basis voor jeugdigen. Jongerenwerk is laagdrempelig en gericht op jongeren die te maken hebben met omstandigheden die het lastig maken om zelfvertrouwen op te bouwen, zich te ontwikkelen en een positieve toekomst voor zich te zien. Zowel jongerenwerk als andere partners in de sociale basis hebben een belangrijke rol in het voorkomen en bespreekbaar maken van mentale gezondheid en het bieden van sociale steun. De Amsterdamse jeugdvisie is hier leidend in; we werken toe naar hulp en ondersteuning in de directe omgeving van jongeren en gezinnen om problemen minder overheersend te maken in het dagelijks leven. Waar mogelijk met collectieve voorzieningen. Hulp voor jongeren betekent niet altijd dat de focus ook op de jongere ligt, maar vooral op het versterken van de omgeving waar de jongere opgroeit, zoals thuis bij de ouders en op school. Het Ouder-Kind Team werkt zowel in de buurt als op school aan de gezondheid en het welzijn van jongeren, samen met aanbieders en partners uit de sociale basis. Samen kijken zij naar wat de belangrijkste preventieve opgaven zijn in de wijken en hoe zij daar in samenhang op kunnen inzetten. Mentale gezondheid is daarbij een geprioriteerd thema. Op school kunnen jongeren terecht bij de jeugdverpleegkundige, jeugdarts of de ouder-kind adviseur (OKA).

We versterken de ondersteuningsstructuren op en om school, om te voorkomen dat kleine vragen en zorgen uitgroeien tot (grotere) problemen. Dit doen we in samenwerking met de Samenwerkingsverbanden voor passend onderwijs en schoolbesturen in de stad. Ook wordt meer ingezet op preventief, collectief aanbod gericht op het versterken van veerkracht en het welzijn van jongeren en hun ouders op of dichtbij school3. Hiervoor maken het Ouder-Kind Team en de GGD een gezamenlijke schoolanalyse voor advisering en ondersteuning aan scholen bij gezondheidsproblemen (individueel en collectief).

3

Ambitie agenda passend onderwijs en jeugdhulp 2023-2027 .

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Met het programma Thrive Amsterdam Mentaal Gezond 4 zetten we preventief in op het voorkomen van het ontstaan en verergeren van mentale klachten van alle inwoners van Amsterdam. Een deel van de activiteiten van Thrive richt zich ook op jongeren. Zo wordt het initiatief UpTalk gefaciliteerd, waar jongeren gratis en laagdrempelig terecht kunnen met vragen en een luisterend oor 5. Daarnaast loopt een verkenning voor de uitwerking van een preventieve ketenaanpak om suïcidale gedachten en somberheid bij leerlingen vroegtijdig te signaleren en aan te pakken. Dit in samenwerking met voscholen, GGD en GGZ partners Arkin en Prezens. De ketenaanpak bestaat uit gatekeeperstrainingen voor leerkrachten en professionals, mental health lessen voor leerlingen, screening door de JGZ op suïcidale gedachten en depressieve gevoelens bij leerlingen en een weerbaarheidstraining voor leerlingen met depressieve gevoelens door de GGZ-instellingen. Meer en passender preventief aanbod Daarnaast zetten we financiële middelen in om meer en passender preventief aanbod te realiseren. Hiermee beogen we de dalende trends in de gezondheid van jongeren te keren: - Het aanbod voor Aanvullende Preventieve Opgroei- en Opvoedondersteuning (APOO) wordt ingezet voor het vergroten van de (mentale) weerbaarheid van jongeren en het tegengaan van grensoverschrijdend gedrag.

Dit aanbod is voor jongeren met een verhoogd risico op problemen en kan zowel in de buurt als op school ingezet worden. - Een sportlidmaatschap wordt voor meer jongeren bereikbaar via vergoedingen van de Stadspas en het Jeugd Fonds Sport. - In 2024 wordt vanuit het programma Straat Intimidatie en Seksueel Geweld aanvullend aanbod (trainingen, workshops en interventies) ingekocht om de veiligheid op straat, op school en in de online leefwereld te vergroten. Ook worden professionals getraind in hoe ze met meiden kunnen praten over seksueel grensoverschrijdend gedrag.6 - Omdat preventief aanbod voor gezond slaapgedrag ontbreekt, werkt de GGD mee aan de ontwikkeling van de interventie Charge Your Brainzzz. Een integrale aanpak voor voleerlingen met een focus op de aanpak van slaap, stress en schermgebruik. Dit doen we samen met kennisinstellingen als VU Amsterdam, UvA en Amsterdam UMC als ook met maatschappelijke partners als Hersenstichting, ZonMW, GLOS Educatief en MIND.

Tenslotte De uitkomsten van de Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 onderstrepen nogmaals het belang om gezamenlijk te investeren in preventief gezondheidsbeleid in de meest brede zin. De (mentale) gezondheid van jongeren staat niet op zichzelf, maar hangt samen met armoede, prestatiedruk en chronische stress bij gezinnen. Voor een gezonde generatie is meer nodig dan kijken naar het individuele gedrag van jongeren, we zullen ook de omgeving moeten aanpassen om hun gezondheid te beschermen en gezond gedrag zo makkelijk mogelijk te maken. We willen met name de collectieve voorzieningen versterken, die het fundament vormen in het leven van jongeren, zodat we met elkaar in staat zijn een gezonde en veilige omgeving te creëren. 4

Thrive Plan van Aanpak 2023 – 2026 en Voortgangsrapportage Thrive UpTalk is een samenwerking tussen Jouw GGD (chat), Luisterlijn (bellen) en @Ease (inloopvoorzieningen). 6 Raadsbrief ‘Concrete inspanningen in de aanpak seksueel geweld’ van 15 maart jl. en de voortgangsrapportage SISG 2023. 5

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

In deze brief zijn de actielijnen en maatregelen opgenomen waaraan gewerkt wordt. U wordt uiteraard op de hoogte gehouden van de voortgang van de diverse activiteiten, projecten en programma’s. De komende tijd worden de uitkomsten van de Gezondheidsmonitor Jeugd 2023 verder geduid in afstemming met partners, waaronder de genoemde uitvoeringspartijen en de partners binnen het samenwerkingsverband Amsterdam Vitaal & Gezond. Als dit leidt tot andere keuzes in beleid en/of uitvoering, wordt u hierover geïnformeerd via de voortgangsrapportages van de genoemde programma’s. Ik hoop u zo voldoende geïnformeerd te hebben. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Marjolein Moorman Wethouder Jeugd(zorg)

Alexander Scholtes Wethouder Publieke Gezondheid en Preventie

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl