Raadsinformatiebrief - Doorontwikkeling Amsterdamse aanpak beschermingsbewind.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 5 maart 2024 Armoedebestrijding en Schuldhulpverlening Wethouder Marjolein Moorman Directie Inkomen (bestuurszaken.wpi@amsterdam.nl)

Onderwerp

Doorontwikkeling Amsterdamse Aanpak Beschermingsbewind

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad, Met deze brief informeert het college u over de voortgang en de doorontwikkeling van de Amsterdamse Aanpak Beschermingsbewind. Eind 2019 introduceerde het toenmalige college deze aanpak om meer grip te krijgen op de kwaliteit van bewind en te sturen op de samenwerking in het Amsterdamse stelsel. Daarmee zorgen we dat Amsterdammers zo goed mogelijk worden geholpen bij financiële problemen. Zoals destijds werd verwacht komen de effecten en resultaten, nu de aanpak bijna vijf jaar loopt, steeds duidelijker in beeld. Toen de Amsterdamse Aanpak Beschermingsbewind werd gelanceerd was sprake van een sterke stijging van het aantal Amsterdammers in beschermingsbewind en waren er signalen over misstanden binnen de branche. Met name binnen het schuldenbewind (sinds 2014 een nieuwe grondslag voor onderbewindstelling) liepen de aantallen snel op. In 2016 waren er ca. 1.600 Amsterdammers in schuldenbewind en eind 2019 was dit gestegen tot ca. 4.000 Amsterdammers. Die toename ging gepaard met forse kostenstijgingen voor de gemeente. Voor mensen die zelf niet in staat zijn voor een onderbewindstelling te betalen zijn gemeenten verplicht dit te bekostigen via de bijzondere bijstand. Ook steeg het aantal actieve bewindvoerderskantoren in Amsterdam. In 2019 waren er ruim 260 kantoren in het arrondissement van de Rechtbank Amsterdam.

De twee belangrijkste redenen voor de toenames waren de invoering van verkwisting en problematische schulden als grond voor een onderbewindstelling in combinatie met het alsmaar complexere socialezekerheidsstelsel. Het werd duidelijk dat het voor steeds meer mensen niet langer mogelijk is om zelf hun weg te vinden in het systeem van de verzorgingsstaat. Het opleggen van beschermingsbewind is een ingrijpende maatregel waar alleen de rechtbank toe kan besluiten. Gemeenten hebben een beperkte invloed op de mate waarin beschermingsbewind wordt ingezet. Het college stelde zich via de Amsterdamse Aanpak Beschermingsbewind ten doel om (I) te zorgen dat Amsterdammers de hulp krijgen die ze nodig hebben, (II) de kwaliteit van dienstverlening te waarborgen en (III) een uniforme aanpak te ontwikkelen op basis waarvan wordt doorverwezen naar bewind en alternatieve voorzieningen. Een belangrijke eerste ontwikkeling binnen de Amsterdamse aanpak was de ondertekening van het Convenant Kwaliteit Beschermingsbewind in februari 2020. Daarmee wilde het college meer grip krijgen op de kwaliteit van de dienstverlening en de ketensamenwerking versterken. In het

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 5 maart 2024 Pagina 2 van 7

convenant staan strenge kwaliteitseisen, bijvoorbeeld over een tijdige aanmelding bij de Kredietbank Amsterdam. Alle deelnemende partijen (gemeente, bewindvoerders en buurtteams) hebben zich daaraan gecommitteerd. Inmiddels is het bijna vijf jaar na de start van de aanpak en vier jaar na de ondertekening van het convenant. In november 2021 is de raad voor het laatst separaat over de voortgang geïnformeerd1. Toen was het nog te vroeg om duidelijke effecten te zien, maar die zijn nu beter in beeld. In deze brief zet het college uiteen wat de belangrijkste resultaten van de aanpak en actuele ontwikkelingen zijn. Daarvoor lichten we aan de hand van jaarlijkse cijfers toe welke trend zich aftekent en waar het Amsterdamse convenant toe leidt (gebaseerd op rapportages van convenantpartners tot oktober 2023). Tot slot lichten we de resultaten van de pilot Adviesrecht beschermingsbewind toe en introduceren we een nieuwe werkwijze waarmee we gaan sturen op de instroom en doorverwijzingen naar beschermingsbewind. Ontwikkelingen beschermingsbewind Amsterdam De Rechtbank Amsterdam heeft in januari jl. de cijfers over het aantal Amsterdammers in beschermingsbewind in 2023 gedeeld. De jaarcijfers geven op hoofdlijnen een duidelijk beeld: we zien een omslagpunt bij het aantal schuldenbewinden in Amsterdam.

Het aantal Amsterdammers in schuldenbewind neemt af en het is de verwachting dat die trend de komende periode verder doorzet. In 2023 daalde het aantal lopende schuldenbewinden met 15% ten opzichte van 2022. De instroom in het schuldenbewind daalt al langer (sinds 2017), terwijl de uitstroom nog elk jaar toeneemt. Doordat de instroom nog wel hoger lag dan de uitstroom, liep het totale aantal schuldenbewinden toch op. In 2022 was de uitstroom voor het eerst hoger dan de instroom. Het totale aantal lopende schuldenbewinden nam nog wel toe, maar het was een eerste indicatie van de trendbreuk. In 2023 heeft die zich daadwerkelijk voorgedaan. De jaarcijfers geven een duidelijk beeld van de ontwikkelingen die plaatsvinden, maar kunnen (met terugwerkende kracht) nog enigszins wijzigen. De rechtbank past registraties soms aan, bijvoorbeeld als de grondslag van een bewind wijzigt. Ook worden alle toestandsbewinden waarbij sprake is van schulden gerekend tot de lopende schuldenbewinden, omdat daarvoor het hogere schuldenbewindentarief wordt gerekend. Dit soort aanpassingen hebben invloed op het totaalcijfer van het aantal lopende bewinden, maar niet op de in- en uitstroomcijfers.

1

Raadsinformatiebrief ‘Voortgang Amsterdamse Aanpak Beschermingsbewind’, 21 november 2021.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Cijfers beschermingsbewind Amsterdam TOTAAL LOPENDE BEWINDEN 2016 Verkwisting of het hebben van problematische schulden Lichamelijke of geestelijke toestand

Datum 5 maart 2024 Pagina 3 van 7

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

1.598

2.420

3.232

3.932

4.484

4.718

4.738

4.046

8.714

9.338

9.970

10.148 10.518 10.530 10.616 10.352

Beschermingsbewind totaal

10.312 11.758 13.202 14.080 15.002 15.248 15.354 14.398

INSTROOM

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

958

1.013

970

984

839

738

672

551

1.600

1.488

1.331

1.294

1.058

1.082

1.017

1.118

Instroom totaal

2.558

2.501

2.301

2.278

1.897

1.820

1.689

1.669

UITSTROOM

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

136

201

270

432

605

718

891

1.024

976

855

1.153

925

1.045

996

1.046

1.353

1.112

1.056

1.423

1.357

1.650

1.714

1.937

2.377

Verkwisting of het hebben van problematische schulden Lichamelijke of geestelijke toestand

Verkwisting of het hebben van problematische schulden Lichamelijke of geestelijke toestand Uitstroom totaal

Er lijken meerdere verklaringen te zijn voor de afnemende aantallen in Amsterdam. Ten eerste sluit het aan bij de landelijke ontwikkeling: landelijk is er sinds 2021 sprake van een dalend aantal schuldenbewinden en ook de instroom in de schuldhulpverlening neemt af2. Daarnaast lijken de effecten van de Amsterdamse Aanpak Beschermingsbewind een rol te spelen. Steeds meer bewindvoerderskantoren sluiten zich bij het Amsterdamse convenant aan en de opgenomen resultaatafspraken worden door alle deelnemers nageleefd. Dat leidt tot betere samenwerking in het stelsel, versnelling in processen en daarmee ook tot eerdere uitstroommogelijkheden. De dalende aantallen zijn ook terug te zien in de uitgaven individuele bijzondere bijstand voor beschermingsbewind. Die bedragen nog wel circa de helft van de totale uitgaven bijzondere bijstand. Uitgaven individuele bijzondere bijstand (beschermingsbewind, mentorschap en curatele) 2019 2020 2021 2022 2023 €11.353.683 €12.045.921 €12.753.446 €12.940.764 €12.563.824 * Absolute kosten waarin jaarlijkse prijsindexaties zijn verwerkt

2

NVVK Jaarverslag 2022: het aantal aanmeldingen voor schuldhulpverlening is met 4% gedaald.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 5 maart 2024 Pagina 4 van 7

Convenant Kwaliteit Beschermingsbewind Het Amsterdamse Convenant Kwaliteit Beschermingsbewind is in de afgelopen jaren gestaag uitgebreid. Eind 2021 waren er 10 bewindvoerderskantoren definitief toegetreden en het potentiële bereik (inclusief kantoren in de eenjarige proefperiode) was daarmee 48%. Op dit moment zijn er 34 deelnemende kantoren en 3 kantoren in een proefperiode. Het betreft met name grote kantoren en het bereik is daardoor gestegen: ruim 60% van de lopende schuldenbewinden wordt door een convenantpartner (of kantoor in de proefperiode) ondersteund en ongeveer 80% van de nieuwe instroom werd afgelopen jaar door convenantpartners opgepakt. Ook met het grotere aantal deelnemers zien we dat de naleving van de kwaliteitsafspraken in orde blijft en op onderdelen zelfs verbetert. Het aantal meldingen bij het Signalerings- en Adviespunt blijft dan ook beperkt (in 2023: 25 meldingen). De meldingen gaan voornamelijk over onduidelijkheden over taken en verantwoordelijkheden tussen bewindvoerders, buurtteams en de Kredietbank Amsterdam. In alle gevallen kunnen ze via bemiddeling worden afgehandeld. Een andere ontwikkeling die de kwalitatieve dienstverlening onderstreept is het aantal Amsterdammers dat in bewind zit en als wanbetaler is aangemeld bij het CAK. Begin 2020, toen het Amsterdamse convenant werd gelanceerd, ging het om ongeveer 1.300 Amsterdammers.

Inmiddels is dit aantal afgenomen tot ca. 750 Amsterdammers. In het Amsterdamse convenant zijn vier concrete kwaliteitsafspraken vastgelegd. Alle afspraken werden in de afgelopen jaren naar behoren nageleefd. Per afspraak zijn de resultaten in het afgelopen jaar als volgt (periode: oktober 2022 – oktober 2023): ▪ Aanmeldingen instroomtraject (afspraak 1): in het afgelopen jaar is voor alle nieuw aangemelde schuldenbewinden (432 in totaal) binnen 12 maanden verkend of flankerende hulpverlening mogelijk was. In ca. 42% van de gevallen is een aanmelding voor een instroomtraject bij een buurtteam gedaan. De overige dossiers hadden al flankerende begeleiding of weigerden andere hulpverlening. De kwaliteitsafspraak is daarmee opgevolgd. ▪ Aanmeldingen uitstroomtraject (afspraak 2): in het afgelopen jaar zijn er 336 schuldenbewinden (14% van het totaal) aangemeld voor een uitstroomtraject. Dat is ruim boven het streefcijfer (jaarlijks 5% van het totaal). ▪ Aanvragen schuldenregeling (afspraak 3): in het afgelopen jaar zijn er 366 schuldenregelingen (79% van het totaal) binnen 12 maanden na de start van het bewind rechtstreeks bij de Kredietbank aangevraagd. Daarnaast zijn er door de buurtteams 36 schuldenregelingen binnen 12 maanden aangevraagd voor Amsterdammers in een schuldenbewind.

Bij elkaar opgeteld gaat het om 402 aanvragen (87% van het totaal) Dat is boven het streefcijfer (voor 80% van de nieuwe schuldenbewinden binnen 12 maanden een aanvraag). De directe aanvragen van bewindvoerders zijn inmiddels ongeveer een derde van het totale aantal aangevraagde schuldenregelingen in Amsterdam. ▪ Kwaliteitseisen Kredietbank Amsterdam (afspraak 4): in het afgelopen jaar zijn er 360 schuldendossiers aangeleverd bij de Kredietbank die direct aan alle kwaliteitseisen voldeden (98% van het totaal). Voor die dossiers waren geen hersteltermijnen nodig. Dat is boven het streefcijfer (95% van alle aangemelde dossiers).

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 5 maart 2024 Pagina 5 van 7

Pilot Adviesrecht beschermingsbewind In de afgelopen periode heeft het college ook geëxperimenteerd met een nieuwe werkwijze om meer grip te krijgen op de aanmeldingen voor schuldenbewind. Sinds 1 januari 2021 is daarvoor de mogelijkheid van het wettelijk adviesrecht bij schuldenbewind geïntroduceerd. In gemeenten waar het adviesrecht wordt toegepast, worden bewindvoerders door de rechtbank verplicht om alle nieuw aangevraagde schuldenbewinden, voorzien van een onderbouwing, aan de gemeente door te geven. De gemeente kan adviseren om een bewind voort te zetten of, als het een alternatieve (lichtere) voorziening passender vindt, het bewind te beëindigen. In mei 2021 heeft het Amsterdamse college kenbaar gemaakt gebruik te willen maken van het adviesrecht. Op 1 juli 2022 is vervolgens de pilot Adviesrecht beschermingsbewind gestart. Daarin zijn elke maand steekproefsgewijs 8 dossiers van bewindvoerders die geen partner zijn van het Amsterdamse convenant nader onderzocht om te bezien of beschermingsbewind daadwerkelijk de best passende voorziening was. De pilot had een looptijd van een jaar (juli 2022 – juli 2023) en liep door tot eind november 2023, omdat tot die datum adviezen konden worden uitgebracht over de aangemelde dossiers. Een compleet overzicht van de resultaten van de pilot is opgenomen in de bijlage ‘Eindresultaten pilot Adviesrecht beschermingsbewind’.

De belangrijkste bevindingen waren: - In totaal zijn 378 dossiers voor de pilot aangemeld. Er waren 78 dossiers (21%) van kantoren die niet zijn aangesloten bij het Amsterdamse convenant. Die dossiers kwamen voor een nader onderzoek in aanmerking. - In totaal zijn 42 dossiers uitgebreid geanalyseerd. Bij 91% van de dossiers was het oordeel ‘positief’ en bij 9% ‘twijfel’ of ‘negatief’. Vaak is afgezien van het daadwerkelijk uitbrengen van een negatief advies, omdat hulpvragers niet meer open stonden voor een andere vorm van ondersteuning dan het pas gestarte schuldenbewind. - In totaal is er via het adviesrecht 1 keer alsnog een ander traject dan een schuldenbewind tot stand gekomen. De eindconclusie over de pilot is dat de toepassing van het adviesrecht niet bijdraagt aan het beoogde doel. Er was een beperkt aantal dossiers waar twijfel of een negatief oordeel over was en ook in die gevallen bleek het adviesrecht niet toereikend om een ander hulptraject tot stand te brengen. Het college heeft daarom besloten om niet langer gebruik te maken van het adviesrecht. Nieuwe werkwijze vroegtijdige advisering Hoewel het college stopt met de toepassing van het adviesrecht staat de doelstelling om meer grip te krijgen op beschermingsbewind en te zorgen dat Amsterdammers de hulp krijgen die ze nodig hebben nog wel centraal in de Amsterdamse aanpak.

Er is in de afgelopen periode een gevarieerd aanbod aan alternatieve voorzieningen ontwikkeld, met name door te experimenteren met verschillende varianten van budgetbeheer. Om te zorgen dat Amsterdammers de best passende ondersteuning krijgen implementeert het college op korte termijn een nieuwe werkwijze waarmee vroegtijdige advisering over de ingezette ondersteuning effectiever kan plaatsvinden. Dit houdt in dat we de expertise die nodig is voor passende doorverwijzingen versterken en de gemeentelijke betrokkenheid bij complexe dossiers vergroten.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 5 maart 2024 Pagina 6 van 7

Dit doen we door de meest voorkomende verwijzers (buurtteams en MO/BW-instellingen) te faciliteren via een nieuw afwegingskader met duidelijke handvatten om weloverwogen doorverwijzingen te kunnen doen. Ook richten we een gemeentelijk expertteam in dat op verzoek kan adviseren over complexe dossiers waarbij een doorverwijzing naar beschermingsbewind wordt overwogen. Zowel verwijzende instanties als bewindvoerders kunnen voortaan een gemeentelijk advies vragen voordat ze een hulpvrager voor een schuldenbewind aanmelden bij de rechtbank. Alle verwijzers worden gestimuleerd om bij twijfel van die mogelijkheid gebruik te maken. We implementeren de nieuwe werkwijze per 1 april 2024. Na een jaar wordt de voortgang geëvalueerd en bepalen we of het beoogde effect wordt bereikt. De raad wordt daar medio 2025 over geïnformeerd. Landelijk beleid niet toereikend Hoewel de Amsterdamse aanpak positieve effecten en gewenste ontwikkelingen oplevert, is het uitblijven van adequaat landelijk beleid voor het college een blijvende reden tot zorg. In mei 2023 publiceerde SEO Economisch Onderzoek in opdracht van het ministerie SZW een rapport over knelpunten rond de bekostiging en beloning van beschermingsbewind bij schulden3.

Daaruit blijkt dat de gemeentelijke uitgaven aan beschermingsbewind al lange tijd sterker toenemen dan de middelen die ze ervoor ontvangen en dat bewindvoerders niet uitkomen met de huidige tarieven. Met name voor de behandeling van zware dossiers is hun beloning onvoldoende. De reactie van het kabinet was dat beleidsalternatieven geen totaaloplossing bieden voor alle knelpunten en het daarom in gesprek blijft met betrokken partijen om te kijken welke stappen mogelijk zijn. Op dit moment onderzoekt het kabinet scenario’s voor mogelijke stelselwijzigingen. Er zijn echter geen financiële middelen voor structurele wijzigingen en vanwege de demissionaire status wil het niet ‘over zijn graf heen regeren’. Brancheverenigingen Horus en NBBI hebben in november 2023 aan alle bewindvoerders geadviseerd om terughoudend te zijn in het houden of aanvaarden van ingewikkelde of tijdrovende dossiers, zich strikt te houden aan de wettelijke taken en beperkt deel te nemen aan extra activiteiten en overleggen, zoals met gemeenten. In Amsterdam is de samenwerking met partners van het convenant steeds uitgebreider en constructief. Toch zijn er inmiddels signalen dat ook kantoren in onze stad moeilijk rondkomen. Dat geldt met name voor kantoren die relatief veel complexe schuldenbewinden behandelen. Het Amsterdamse beleid komt daarmee onder druk te staan.

In Amsterdam zetten we juist in op alternatieve (lichtere) voorzieningen voor minder complexe dossiers en via kwaliteitsafspraken in het convenant vragen we een uitgebreide dienstverlening aan bewindvoerders bij schuldenbewinden. Het college roept het Rijk daarom met klem op om zo snel mogelijk wijzigingen aan te brengen in de financieringssystematiek en in de beloning van het schuldenbewind. Het gaat de lobby daarvoor samen met onder andere de G4 en de NVVK intensiveren. SEO Economisch Onderzoek maakte duidelijk dat het huidige stelsel ontoereikend is en juist de meest kwetsbare mensen met de meest complexe problematiek komen hierdoor in de knel. Het Amsterdamse college blijft zich 3

Rapport ‘Bekostiging en beloning van beschermingsbewind bij schulden’, SEO Economisch Onderzoek en COELO, mei 2023.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 5 maart 2024 Pagina 7 van 7

inzetten om te zorgen dat de bestaanszekerheid van alle Amsterdammers wordt gewaarborgd en blijft hierover ook nadrukkelijk met Amsterdamse bewindvoerderskantoren in gesprek.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Marjolein Moorman Wethouder Armoedebestrijding en Schuldhulpverlening

Bijlagen 1. Resultaten Pilot adviesrecht beschermingsbewind

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl