Raadsinformatiebrief demonstraties 280525 DEF

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 28 mei 2025 Burgemeester Femke Halsema Openbare Orde & Veiligheid (secretariaatoov@amsterdam.nl

Onderwerp

Ontwikkelingen demonstraties

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad, Afgelopen jaar is er zoals u weet meer dan ooit gedemonstreerd in Amsterdam. In deze brief wordt de gelegenheid genomen u breder te informeren over deze ontwikkeling en de impact die dit heeft op de stad. Ook informeren we u over de wijze waarop de driehoek zich samen met betrokken partijen inspant om deze impact op te vangen en gelijktijdig alle demonstraties zo goed mogelijk te blijven faciliteren. Daarmee wordt ook de toezegging aan het lid Hofland (D66) afgedaan over het beslag dat de toename van het aantal demonstraties legt op met name de capaciteit van politie, en dilemma's die dat meebrengt voor de driehoek. Toename demonstraties Het aantal demonstraties in onze drukke, dichtbebouwde hoofdstad is de afgelopen jaren flink toegenomen, van ca. 1000 in 2018 naar ruim 3000 in 2024. En het aantal demonstraties blijft hoog. In de eerste 4 maanden van dit jaar hebben we in Amsterdam 889 demonstraties gehad. Tekenend voor 2024 was de opgelopen spanning en polarisatie in de maatschappij en hoe deze doorwerkten in de demonstraties en andere evenementen in onze stad, op sommige momenten met confrontaties als gevolg. Ook dit jaar zien we de maatschappelijke spanningen terug in de demonstraties op straat.

De meeste demonstraties gaan over gebeurtenissen in het buitenland, waarbij er in 2024 vooral veel werd gedemonstreerd over het geweld in het Midden-Oosten. Ook over de situatie in Oekraïne, China en verschillende andere landen is er veelvuldig gedemonstreerd. Verder is er een stijging zichtbaar van kleinschalige herdenkingen, evangeliserende manifestaties en wordt er regelmatig gedemonstreerd over thema´s als mensenrechten in bredere zin, het klimaat, de woningmarkt en migratie. Lokale thema's komen minder regelmatig aan bod. Deze trends zetten ook in 2025 door. Verreweg het grootste deel van de Amsterdamse demonstraties verloopt ordelijk en vreedzaam. Met de toename van het aantal demonstraties, zien we echter ook een toename van overlast en (gewelds-)incidenten. Dit vraagt een steeds grotere inzet en flexibiliteit van de driehoekspartners en in het bijzonder de politie. Meer dan voorgaande twee jaren was de driehoek in 2024 genoodzaakt voorschriften te verbinden aan demonstraties en moest relatief vaak worden

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 mei 2025 Pagina 2 van 6

ingegrepen om wanordelijkheden of strafbare feiten te beëindigen, zoals bij de bezettingen tijdens de studentenprotesten of bij de blokkades op de A10. Daarbij zijn er in sommige gevallen confrontaties geweest tussen demonstranten en de politie, zoals bij demonstraties waarbij het conflict tussen Israël en Hamas centraal stond. Het hoge aantal demonstraties heeft daarnaast impact op de leefbaarheid van de stad, met name op de Dam. Demonstraties op de Dam Circa de helft van alle Amsterdamse demonstraties vindt plaats op de Dam, en dan in het bijzonder in het weekend. Dit komt neer op gemiddeld ruim 9 demonstraties op een zaterdag op de Dam. Deze demonstraties vinden plaats te midden van de al aanwezige drukte met toeristen, winkelend publiek, straatartiesten, hotdogkramen en andere passanten. Tegelijkertijd wordt er rond de Dam gewerkt en gewoond. Het grotere aantal demonstraties legt op de piekmomenten een druk op de openbare orde en leefbaarheid op de Dam en haar directe omgeving. Dit raakt in de eerste plaats de bewoners en ondernemers, die dagelijks in de omgeving van de Dam werken en leven. De incidenten zijn doorgaans klein van omvang, maar spanningen en incidenten zijn toegenomen, waarbij ook het gebruik van geweld steeds vaker voorkomt.

Ondanks dat organisatoren zich over het algemeen houden aan afspraken, trekken hun demonstraties in sommige gevallen medestanders, tegenstanders en omstanders aan, die zich niet weten te gedragen en waar de organisatoren niet op kunnen of willen ingrijpen. Dit leidt vaker tot (fysieke) confrontaties. De driehoek constateert dat de grens van wat de Dam kan dragen in beeld komt. Het demonstratierecht is een belangrijk grondrecht dat alle ruimte verdient, maar het demonstratierecht is niet onbegrensd en de Dam met haar Nationaal Monument is van ons allemaal. In het belang van de veiligheid, de openbare orde en leefbaarheid op de Dam tref ik in samenspraak met de politie, het Openbaar Ministerie (OM) en de stadsdeelvoorzitter Centrum onderstaande maatregelen. Deels zijn deze al in gang gezet, deels zijn ze in voorbereiding. Bij elke maatregel is zorgvuldig gewogen dat zij het grondrecht op betoging in stand laten, terwijl onwenselijke randverschijnselen zoveel mogelijk worden aangepakt. 



Besloten is allereerst om de Dam aan u voor te dragen als locatie waarvoor een langere kennisgevingstermijn geldt dan voor andere plekken in de stad (72 uur ipv 48 uur). Dit geeft de politie, de gemeente en het OM extra ruimte om demonstraties zo goed mogelijk voor te bereiden, zodat deze beter gefaciliteerd en beschermd kunnen worden. Voor demonstraties op de Dam is er meer tijd nodig, omdat deze beoordeeld worden in samenhang met de andere demonstraties die plaatsvinden en de specifieke drukke context van de Dam. Spreiding van demonstraties over de rest van de stad wordt actief aangemoedigd. De Dam is voor demonstranten onder meer een aantrekkelijke plek vanwege de centrale ligging en de aanwezigheid van veel publiek, maar onze stad kent meer geschikte plekken. Op de website van de gemeente worden organisatoren geïnformeerd over andere geschikte demonstratielocaties. Ook wordt daar een jaarkalender geplaatst met informatie over dagen waarop de Dam al in gebruik is, bijvoorbeeld vanwege grote evenementen, of piekdrukte rond feestdagen. Op die dagen is er dan in beginsel geen ruimte om ook op de Dam te demonstreren.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief







Datum 28 mei 2025 Pagina 3 van 6

Om gehoorschade te voorkomen en structurele geluidsoverlast te beperken wordt een kader opgesteld voor het gebruik van geluidsversterking bij demonstraties op de Dam. Door het grote aantal, vaak gelijktijdige, demonstraties op de Dam en het veelvuldige gebruik van geluidsversterking, ook bij kleine demonstraties, is er een toename aan klachten en zorgen omtrent geluid bij demonstraties. Demonstranten trachten elkaar te overstemmen door het geluid telkens harder te zetten en verstoren daarmee elkaars demonstraties. Ook zijn er toenemende zorgen over gehoorschade bij agenten, hosts van de gemeente en anderen die zich door hun functie niet kunnen onttrekken aan het geluid. Dit leidt op de Dam tot situaties waarbij agenten en hosts te lang blootgesteld worden aan te hard geluid, waardoor bij enkele agenten al gehoorschade is geconstateerd. Daarnaast kan ook de onderlinge communicatie tussen de nood- en hulpdiensten gevaar lopen. Het op te stellen kader, heeft dan ook tot doel op de Dam enkel versterkt geluid toe te laten, wanneer dit strikt noodzakelijk wordt geacht (zoals bij grote demonstraties) en op een veilige wijze wordt ingezet. Handhaving op het parkeren van voertuigen zonder ontheffing krijgt meer prioriteit. We zien een toename in het gebruik van voertuigen bij demonstraties op de Dam.

Een voertuig is op de Dam enkel toegestaan met een ontheffing voor het kortstondig laden en lossen van objecten die gebruikt worden bij een demonstratie, of als het een podiumwagen betreft. Afgezien van podiumwagens is het verboden om tijdens de demonstraties voertuigen op de Dam geparkeerd te houden. Dat gebeurt echter wel regelmatig. Daarom gaan we scherper toezien op het juiste gebruik van ontheffingen.1 In het weekend wordt meer capaciteit vrijgemaakt voor het al bestaande cameratoezicht op de Dam om de openbare orde rond demonstraties te monitoren. Naast de bestaande hosts, zal de gemeentelijke handhaving (THOR) zij aan zij met politie meer fysiek aanwezig zijn om leefbaarheid en veiligheid op en rond de Dam te bevorderen. Aanvullend zijn agenten sinds kort uitgerust met bodycams. Op deze manier kunnen verstoringen van de openbare orde en strafbare feiten eerder worden gesignaleerd en beter vastgelegd worden, wat helpt bij een duidelijkere en scherpere weergave van wat er is gebeurd. Dit draagt bij aan een gerichtere aanpak van individuen die demonstraties verstoren of andere strafbare feiten plegen. Aanvullend zullen aanwezigen op de Dam meer bewust worden gemaakt van cameratoezicht.

De Dam zal altijd een grote aantrekkingskracht houden op demonstranten. Het is immers het meest bekende en centrale plein van Nederland. Met bovengenoemde gerichte, integrale aanpak pogen we in gezamenlijkheid de vreedzame krachten op de Dam te versterken en de negatieve elementen zoveel mogelijk te begrenzen. Zo kan de Dam een plek zijn waar het demonstratierecht de ruimte krijgt, maar ook andere gebruikers – en in het bijzonder bewoners en ondernemers - in vrijheid kunnen bewegen en verblijven.

1

In Amsterdam worden vanaf heden geen kosten meer gerekend voor een ontheffingsaanvraag voor laden en lossen bij een demonstratie, omdat het gebruik van voertuigen in bijzondere gevallen noodzakelijk is voor de uitvoering van een demonstratie en leges geen drempel mogen vormen voor de uitoefening van een grondrecht.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 mei 2025 Pagina 4 van 6

Capaciteit politie en Openbaar Ministerie In de raadscommissie Algemene Zaken van 7 november 2024 heeft de driehoek zorgen uitgesproken over de impact van de toename van het aantal demonstraties op de inzet en spreiding van de politie in de stad. In de raadsbrief veiligheid in Amsterdam 2024 van 3 februari 2025 is ook benoemd dat de toename van het aantal demonstraties druk legt op de politie. Dat tijdens bepaalde demonstraties grenzen worden opgezocht en overschreden, brengt ook in toenemende mate werk met zich mee voor het Openbaar Ministerie. De schaarste bij politie is een breder probleem, dat niet alleen tot uiting komt bij de vele demonstraties, maar ook bijvoorbeeld bij risicovolle voetbalwedstrijden. De structurele onderbezetting bij politie valt ongelukkig samen met een periode van toegenomen maatschappelijke spanningen en actiebereidheid. In 2024 zijn er ca. 45 grootschalige politieoptredens geweest in relatie tot demonstraties. Bij dergelijke optredens is er onder coördinatie van een Staf Grootschalig en Bijzonder Optreden (SGBO) een grote politiemacht op de been die kan oplopen tot honderden agenten, ook van buiten Amsterdam. Wanneer agenten worden ingezet voor een SGBO zijn zij niet beschikbaar voor andere, reguliere politietaken, zoals aanwezigheid in de wijk of de opsporing van ernstigere strafbare feiten.

De grootschalige politieoptredens zijn doorgaans ook de optredens die (veel) media-aandacht krijgen. Wat minder in het oog springt, is dat wekelijks ook veel lokale politiecapaciteit gaat naar de voorbereiding van en het toezicht bij de vele andere demonstraties, bijvoorbeeld zoals al eerder genoemd de demonstraties op de Dam. Denk daarbij aan tientallen agenten, vanuit de wijkteams maar bijvoorbeeld ook uit de informatietak van politie. Daarbij komt het voor dat een politiebureau tijdelijk gesloten moet worden of dat de noodhulp in een wijkteam wordt gehalveerd om capaciteit vrij te maken voor het toezicht op demonstraties. Zoals beschreven in de raadsbrief veiligheid in Amsterdam 2024 ziet de driehoek het bewaren van maatschappelijke vrede, het handhaven van de openbare orde en veiligheid en het bewaken van de rechtsstaat als voornaamste taak. Het faciliteren en beschermen van het grondwettelijke recht om te demonstreren, maar ook het ingrijpen als er bij demonstraties wanordelijkheden (dreigen) en/of strafbare feiten ontstaan horen daarbij. De vraag die de driehoek zichzelf in de voorbereiding op en tijdens demonstraties allereerst stelt is of maatregelen en optreden proportioneel zijn en zich op een juiste wijze verhouden tot het grondrecht om te demonstreren.

Daarnaast maakt de driehoek afwegingen van praktische en operationele aard, met het oog op capaciteit en effectiviteit van optreden. Dat dient zorgvuldig gewogen te worden, op basis van de specifieke omstandigheden. Het optreden bij een vreedzaam protest op een snelweg vergt bijvoorbeeld veel politiecapaciteit, die op dat moment niet elders inzetbaar is. Zo leert de ervaring enerzijds dat het voorkomen van een snelwegblokkade zeer ingewikkeld is en een minstens even grote inzet van politie vraagt. Anderzijds, in het geval dat een dergelijke demonstratie onbeperkt doorgang zou kunnen vinden, is er langdurige politie-inzet nodig voor de bescherming van de demonstranten tegen automobilisten en eventuele tegenreacties.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 mei 2025 Pagina 5 van 6

Tegelijkertijd weten we dat voor de registratie van demonstranten die strafbare feiten begaan ook capaciteit van politie nodig is, evenals van het OM voor de vervolging van deze demonstranten. Ook voor het OM geldt dat capaciteit die wordt ingezet voor de vervolging van demonstranten die een overtreding begaan, niet meer beschikbaar is voor andere strafzaken. Bij de keuze om wel of niet tot vervolging over te gaan kijkt het OM – net als in elke andere mogelijke strafzaak – naar de ernst van de strafbare feiten en of vervolging kans van slagen heeft. De rechter weegt het recht op demonstreren – op basis van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens en onze Grondwet - zwaar en acht een strafrechtelijke vervolging bij demonstraties met een vreedzaam karakter – zonder bijkomende strafbare feiten - snel disproportioneel. Daarbij betrekt de rechter dat demonstranten die door de politie zijn aangehouden, al enige tijd in hun vrijheid zijn beperkt. Het registreren en vervolgen van grote groepen vreedzame demonstranten is in die zin een verspilling van capaciteit en niet effectief. Zo weegt de driehoek bij elke demonstratie afzonderlijk af wat passend is. Per geval kunnen zich daarbij verschillende dilemma's voordoen, maar het is altijd een weging van proportionaliteit, subsidiariteit en vervolgens effectiviteit en capaciteit.

Het beschermen van het demonstratierecht is immers een grondwettelijke plicht en voor de Amsterdamse driehoek een prioriteit. De vraag is dus niet zozeer of capaciteit vrijgemaakt moet worden, maar hoe dit op de meest efficiënte manier gebeurt. Daarbij is een belangrijk uitgangspunt dat de inzet en het optreden gericht is op het beheersen van risico's, niet op het uitsluiten daarvan. Om de druk op politie enigszins te verlichten zet de gemeente in toenemende mate verkeersregelaars in bij demonstraties. Specifiek op de Dam gaat de THOR zoals beschreven ondersteunen in de handhaving op leefbaarheidsissues rond demonstraties. Ook wordt bekeken of rond (dynamische) demonstraties vaker hosts en verkeersmanagement van de gemeente kunnen worden ingezet. Dat neemt niet weg dat het begeleiden en beschermen van demonstraties in het kader van de openbare orde een politietaak is, ook vanwege de (strafrechtelijke) bevoegdheid om in te grijpen als grenzen van de wet worden overtreden of als er vijandig publiek ontstaat. Naast de inzet van politie en OM, leggen de toegenomen demonstraties ook meer en meer een beslag op de gemeentelijke organisatie.

Naast handhaving, verkeersmanagement tijdens en de gemeentelijke reiniging achteraf, is de gemeente ook vooraf actief in de voorbereiding door het opstellen van scenario's en uitgangspunten en wordt er voortdurend geïnvesteerd in het contact met organisaties. Deze inzet vergt veel van de betrokken directies en hun beperkte middelen. De driehoek kijkt in de eerste plaats nadrukkelijk naar organisatoren en demonstranten zelf. Bij de in beginsel onbeperkte vrijheid om op elk moment en waar dan ook te demonstreren, hoort ook de verantwoordelijkheid om dat zelf goed te organiseren. Het tijdig doen van een kennisgeving, afstemming met politie en/of gemeente en de inzet van een ordedienst horen daarbij. Hoe beter een demonstratie door een organisator wordt voorbereid, hoe minder politie-inzet er doorgaans nodig is. Contact vooraf is in dat opzicht van groot belang. Zo weten demonstranten wat zij van de politie mogen verwachten, maar kan de politie ook een inschatting maken van de benodigde inzet. Waar dat mogelijk is, kunnen ondernemers en bewoners worden geïnformeerd. Als er geen kennisgeving of contact is, is er voor de driehoek geen gelegenheid om een demonstratie optimaal

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 28 mei 2025 Pagina 6 van 6

voor te bereiden, en kan er sneller een situatie ontstaan waarbij wanordelijkheden dreigen en beperkingen – en daarmee gemeentelijke en politionele-inzet - nodig zijn. Tot slot Naar verwachting zal het aantal demonstraties in 2025 opnieuw hoog zijn. De gevolgen voor de leefbaarheid van de stad en de toename van incidenten hebben de volle aandacht. We blijven hierover in gesprek met ondernemers, bewoners, politie, OM en vanzelfsprekend met de demonstranten zelf. Elke demonstratie wordt op zijn eigen merites beoordeeld en waar nodig neemt de driehoek maatregelen. Het uitgangspunt voor demonstraties blijft daarbij onverminderd dat de uitoefening van dit grondrecht zoveel als mogelijk gefaciliteerd wordt. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Femke Halsema Burgemeester

Bijlagen 1. Jaaroverzicht demonstraties 2024

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl