Raadsinformatiebrief - Afdoening toezegging overlastveelplegers

Raadsinformatiebrief Afdoening toezegging

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 2 juni 2021 Openbare Orde en Veiligheid/ Zorg Femke Halsema/ Simone Kukenheim OOV, secretariaatOOV@amsterdam.nl Afdoening toezegging overlastveelplegeraanpak uit de commissievergadering van 10 januari 2019

Geachte leden van de gemeenteraad, In de brief van 11 december 2018, over de maatregelen in de binnenstad, is aangekondigd dat een voorstel wordt uitgewerkt om de aanpak van overlastveelplegers te verbeteren en uit te breiden. In de vergadering van de commissie Algemene Zaken van 10 januari 2019, bij de bespreking van de evaluatie van de bestuurlijke boete, is een overlastveelplegerbrief aan u toegezegd waarin de verbeterde aanpak wordt geschetst. In de brief van 11 februari 2021 bent u geïnformeerd over afspraken om slapende dak- en thuislozen niet te beboeten. Met deze brief informeren wij u over de overlastveelplegeraanpak en doen wij de toezegging gestand. Huidige aanpak overlastveelplegers; doorgeleiding naar zorg Een aanzienlijk deel van de overlast in de openbare ruimte wordt veroorzaakt door een relatief kleine groep overlastveelplegers. Veel voorkomend is openbare dronkenschap, bedelen, nepdrugs dealen en slapen aan de weg. Bewoners en bezoekers voelen zich hierdoor onveilig en vermijden plekken waar overlastgevende personen zich ophouden, zoals parken, stegen en portieken.1 In de eerste plaats is van belang te noemen dat het in veel gevallen gaat om personen met complexe/ meervoudige problemen, voor wie de toeleiding naar zorg beter moet. Daarnaast heeft ook het verminderen van de overlast die deze personen veroorzaken prioriteit voor het college.

Politie, handhaving en andere partijen hebben hun handen vol aan deze groep, die bij herhaling overlast blijft plegen. Hun inzet leidt vaak niet tot een duurzaam resultaat. Het college heeft daarom een aanpak opgezet die door goede samenwerking, integraliteit en maatwerk duurzaam verschil maakt. Centraal in de huidige aanpak staat de doorgeleiding van overlastveelplegers naar zorg, met als doel de overlast te verminderen en tegelijkertijd recht te doen aan de kwetsbare positie van de betrokken overlastveelplegers. Coronacrisis Tijdens de coronacrisis wordt opnieuw duidelijk hoe belangrijk een goede aanpak van en voor overlastveelplegers is. De situatie op straat lijkt als het gaat om de overlastveelplegers, ook tijdens lock down periodes, niet veel rustiger geworden. Er zijn veel meldingen over hotspots en overlast door overlastveelplegers. Of sprake is van een toename of dat de overlast meer opvalt nu het rustiger is, is nog niet duidelijk.

1 Een overlastveelpleger is iemand die door veel overtredingen van de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) stelselmatig

overlast veroorzaakt.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 juni 2021 Pagina 2 van 6

Gezamenlijke inzet Politie, GGD, gemeente en zorgpartijen zetten zich al jaren gezamenlijk in voor de aanpak van overlastveelplegers. De partijen nemen deel aan zogenaamde overlastveelplegeroverleggen waar casuïstiek besproken wordt. Combinaties van dwang/ drang en zorg zijn in het verleden succesvol gebleken om overlast te doen verminderen en betrokkenen naar zorg te begeleiden. Daarnaast zijn er overlastveelplegerspreekuren in stadsdeel Centrum, Oost en Zuidoost. Tijdens de spreekuren wordt op afspraak, in overleg met de overlastveelpleger, gekeken hoe de overlast verminderd kan worden door hem of haar op verschillende leefgebieden te helpen of met drang en/of dwang te bewegen tot het accepteren van zorg. Ook worden in stadsdeel Centrum, Oost en Zuidoost ‘zorgstraten' georganiseerd; tijdens gezamenlijke acties van politie, handhaving en zorgpartijen op bekende overlastplekken in de stad worden overlastplegers, in plaats van hen op APV overtredingen te beboeten, uitgenodigd mee te gaan voor een gesprek ter plekke over hulpmogelijkheden.

Knelpunten in de aanpak De bestaande aanpak veelplegers maakte zichtbaar dat een aantal factoren de toeleiding naar zorg bemoeilijkte: • De groep overlastplegers is enorm divers qua problematiek en qua rechten op hulp; • Een groot deel van de overlastveelplegers is moeilijk of niet richting zorg te bewegen; • Politie en handhaving hebben geen duidelijk handelingskader; • Regie en uniformiteit ontbrak bij de verschillende overleggen; • De overleggen voldeden nog niet in alle gevallen aan de basiseisen die van een integrale persoonsgerichte aanpak verwacht mogen worden. Bijgestelde aanpak overlastveelplegers Gelet op voornoemde punten is en wordt de aanpak bijgesteld. Daarbij zijn volgende inzichten over de doelgroep betrokken. Karakteristieken Er bestaan aanzienlijke verschillen tussen overlastveelplegers. Het is een diverse groep; van kwetsbare daklozen tot berekenende plegers. De kwetsbare overlastveelplegers hebben vaak problemen op meerdere leefgebieden, waardoor zij steeds terugvallen in overlastgevend gedrag. Dakloosheid is een veelvoorkomend probleem, naast het hebben van een licht verstandelijke beperking, verslaving, schulden, psychische en/of psychiatrische problematiek en gedragsproblematiek. Ook het ontbreken van een sociaal netwerk kan een rol spelen, bijvoorbeeld als ze uit een ander land afkomstig zijn.

Ook de meer berekenende overlastveelplegers, hoofdzakelijk straatdealers, kunnen problemen hebben op de leefgebieden. Hoewel overlastveelplegers in hoofdzaak overlast veroorzaken en daarmee de leefbaarheid en het veiligheidsgevoel aantasten, plegen zij wel degelijk ook misdrijven waardoor ze de veiligheid ook direct raken. Hierbij kan in de eerste plaats worden gedacht aan overlevingscriminaliteit zoals winkeldiefstal, zakkenrollerij, fietsendiefstal, heling en drugshandel. In sommige gevallen is ook sprake van delicten als mishandeling en straatroof. Rechtspositie Ook het verschil in rechtspositie van de overlastveelplegers is relevant:  Ingezetenen van Amsterdam; personen met regiobinding (rechthebbenden);  Niet-ingezetenen van Amsterdam; personen zonder regiobinding (niet-rechthebbenden).

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 juni 2021 Pagina 3 van 6

Indien geen sprake is van regiobinding bestaat in de meeste gevallen geen recht op maatschappelijke opvang en zorgvoorzieningen.2 Het ontbreken van recht op maatschappelijke opvang/ zorgvoorzieningen belemmert de aanpak van de (psychosociale) problemen. Gebleken is dat een groot deel van de overlastveelplegers afkomstig is van buiten de regio. Het gaat om zowel personen uit Nederland, als (Midden en Zuid-)Europa en van buiten Europa. Voor hen waren er onvoldoende mogelijkheden om personen (al dan niet met drang en dwang) te helpen. Repatriëring naar (zorg in) regio of land van herkomst kwam nog niet altijd voldoende tot stand. Identificatie doelgroep Om beter zicht te krijgen op de omvang van de doelgroep is een verkennende analyse uitgevoerd. Op basis van gegevens van handhaving en politie uit 2018, komt het volgende beeld naar voren.3 In een periode van tien maanden zijn meer dan 15.000 overlastboetes uitgeschreven door gemeentelijke handhavers. De groep die meer dan één boete kreeg, bestaat uit circa 1.350 personen. 108 van hen hebben meer dan 10 overlastboetes op hun naam staan. Gezamenlijk telt dit op tot 2.085 boetes, 14% van het totaal. Van de groep met tien gemeentelijke boetes of meer, valt op dat de meerderheid een Midden- of Oost-Europese nationaliteit heeft. De politie meldt in de periode van één jaar 20.745 overlastincidenten4.

223 personen hebben meer dan 10 overlastincidenten op hun naam staan. Deze laatste groep is verantwoordelijk voor 3.112 incidenten, 15% van het totaal. Doelen en maatregelen Gelet op de problematiek, de knelpunten in de bestaande aanpak en de opgedane kennis over de kenmerken van de doelgroep zijn de volgende doelen gesteld: 1. Het beter toeleiden van overlastveelplegers naar zorg (eventueel in het land van herkomst), waarbij zo nodig drang en dwang wordt ingezet. De rechtspositie van de betrokkene geeft richting aan de mogelijke interventie(s). 2. Te komen tot een handelingskader voor politie, handhaving en GGD; hoe bij deze doelgroep te handelen; 3. Het uniformeren van de aanpak, en zorgen dat voldaan wordt aan de basisvereisten van een integrale, persoonsgerichte aanpak; 4. Het komen tot nieuwe, dan wel aanscherpen van bestaande, interventies op het gebied van straf/zorg voor overlastveelplegers (waaronder repatriëring). Deze doelen zijn uitgewerkt in de volgende maatregelen en activiteiten. 1. Het beter toeleiden van overlastveelplegers naar zorg Het huidige zorgaanbod, specifiek voor personen die beschikken over een woning of recht hebben op maatschappelijke opvang, is in kaart gebracht. Daaruit blijkt dat Amsterdam beschikt over een breed palet aan effectieve voorzieningen. De snelheid waarmee personen toegeleid worden naar die voorzieningen, kan echter worden verbeterd.

Net als het – al dan niet door middel van dwang en drang – motiveren van deze personen tot het accepteren van hulp. Inzet op niet-rechthebbenden Nieuw is dat ook niet-rechthebbenden in de aanpak zijn opgenomen. Hoewel 2 Voor Nederlands ingezetenen is er wél recht op maatschappelijke opvang, in afwachting op overdracht naar de plaats waar

hij/zij het meest sociaal netwerk heeft. 3 Voor de verkenning zijn verschillende bronnen en definities bij handhaving en politie gebruikt. De resultaten moeten voorzichtig worden geïnterpreteerd en zijn niet één op één te vergelijken. De cijfers van de Amstelland gemeentes zijn niet meegenomen. 4 Mutaties; meer dan boetes alleen.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 juni 2021 Pagina 4 van 6

niet-rechthebbenden geen zorg kan worden geboden – daar hebben zij immers geen recht op – kan wel meer op maat worden gekeken wat iemand nodig heeft. Dat kan bijvoorbeeld overbruggingszorg met inzet op repatriëring zijn. Gedurende de periode van coronanoodopvang hebben alle steden op verzoek van het Rijk opvang geboden aan alle daklozen, ook aan daklozen uit Midden en Oost Europa. Veel steden zijn daarbij verrast door het hoge aantal dakloze (arbeids)migranten uit deze regio. Dit heeft geleid tot bestuurlijk overleg. Afgesproken is dat onder regie van het Ministerie van VWS een plan van aanpak wordt opgesteld gericht op inzet van preventieve maatregelen en een meer effectieve repatriëring. Bij dit plan van aanpak zijn gemeenten, brancheorganisaties en de ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Justitie en Veiligheid betrokken. Naar verwachting zal voor het begin van het zomerreces het plan van aanpak worden opgeleverd. De uitkomsten kunnen worden benut voor de overlastveelplegers die geen recht hebben op zorg. 2. Het opstellen van een handelingskader voor handhaving, politie en GGD Er wordt een handelingskader opgesteld voor handhaving, politie en sociaal-psychiatrisch verpleegkundigen (SPV-ers) van de GGD.

In welke gevallen is welke partij aan zet, op welke wijze en hoe kunnen zij nog beter samenwerken als zij te maken hebben met een overlastveelpleger? Op 1 november 2019 is in stadsdeel Centrum gestart met een pilot waarbij naast politie ook handhaving op straat een beroep kan doen op de 24/7 dienst van de GGD. Indien nodig betrekken handhavers de SPV-er van de GGD telefonisch. In bepaalde gevallen gaat de SPV-er naar de persoon toe op een veilige screeningsplek; politiebureau Burgwallen. Indien nodig wordt de persoon toegeleid naar zorg en/ of het APV veelplegersoverleg Centrum. Dit geldt voor de gevallen waarbij overlastplegers worden aangetroffen die bovenal hulpbehoevend lijken te zijn. De pilot heeft al geleid tot nauwe samenwerking tussen politie, handhaving enerzijds en de wijkGGD en stichting Veldwerk anderzijds. Alle handhavers openbare ruimte hebben inmiddels ook een training eerste hulp bij verward gedrag gehad. Op basis van de evaluatie van de pilot wordt eind 2021 een structureel handelingskader opgesteld gebaseerd op basis van de geleerde lessen. 3. Lokale en regionale aanpak overlastveelplegers Onderscheid wordt gemaakt tussen de ‘lokale aanpak’ voor de reguliere casuïstiek en de ‘regionale aanpak’ voor de meest hardnekkige en complexe casuïstiek of casuïstiek waarbij inzet van netwerkpartners nodig is.

De bestaande lokale aanpak is belegd bij de Meldpunten Zorg en Woonoverlast (MZWO) van de stadsdelen. De regionale aanpak wordt uitgevoerd door het Actiecentrum Veiligheid en Zorg (AcVZ). Voor dit onderscheid is gekozen omdat het AcVZ als netwerkorganisatie specifieke expertise kan betrekken. Lokale aanpak De MZWO’s vormen de kern van de lokale aanpak, waar overlastveelplegers in eerste instantie naartoe geleid of aangemeld worden, bijvoorbeeld door een professional. Vaak is de overlastveelpleger al in beeld bij verschillende instanties. Vanuit het meldpunt krijgt een overlastveelpleger een maatwerkaanpak van zorg- en strafmaatregelen om de overlast te stoppen en de achterliggende problematiek aan te pakken. In de lokale aanpak worden verschillende interventies ingezet, zoals het casuïstiekoverleg, een overlastveelplegerspreekuur of een zorgstraatactie. Ook is lokaal voor de desbetreffende stadsdelen gezamenlijk één casuïstiekoverleg opgezet voor het bespreken van overlastgevende vreemdelingen. De vreemdelingenpolitie (AVIM) neemt hieraan deel. Naast persoonsgerichte maatregelen kunnen vanuit de stadsdelen ook gebiedsgerichte maatregelen worden ingezet voor bestrijding van

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 juni 2021 Pagina 5 van 6

overlast op hot spots, zoals parken en pleinen; bijvoorbeeld gericht op de inrichting van de openbare ruimte. Vanwege inhoudelijke en financiële redenen kiest het college ervoor om in eerste instantie de focus te leggen op de stadsdelen waar de overlast het grootst is. Dit zijn ook de stadsdelen waar al een aanpak op stadsdeelniveau bestond, namelijk Centrum, Zuid, Oost en Zuidoost. Onderzocht wordt of dit toereikend is of dat op basis van de opgave in een gebied de wens is de aanpak uit te breiden naar andere stadsdelen. De opgave en omvang komt scherper in beeld naarmate de aanpak vordert. Er zijn immers personen die na kort contact geholpen zijn. Bij anderen is intensievere regie nodig. Naar schatting zijn dit voor de lokale aanpak als geheel circa zestig personen per jaar. De voorbereiding voor het opstellen van een convenant is in gang gezet. Regionale aanpak Er is een groep overlastveelplegers waarvoor de mogelijkheden binnen de lokale aanpak niet voldoende zijn. Dit is casuïstiek waarbij het nodig is dat de inzet van veel partners uit verschillende domeinen (veiligheid, gemeente, zorg) gedurende langere tijd gecoördineerd wordt. Bij het AcVZ is daarom sinds 1 mei 2021 de Regionale Aanpak Overlastveelplegers gestart. Bij de Regionale Aanpak is het mogelijk een regisseur van het AcVZ aan de casus te verbinden.

De regisseur stelt samen met de betrokken professionals een integraal plan van aanpak op waarin inzet op veiligheid, GGZ en gemeentelijk domein in samenhang worden gepland. De regisseur stuurt vervolgens op de uitvoering van het plan door alle betrokken professionals. Door de concentratie van zeer ingewikkelde casuïstiek in een regionale aanpak wordt het ook mogelijk specifieke en schaarse expertise op onder andere onderwerpen als justitie, GGZ en vreemdelingen voor de overlastveelplegers te ontsluiten. Ook voor de regionale aanpak geldt dat op dit moment nog niet exact is te zeggen om hoeveel personen het gaat. Gedurende de pilotperiode worden naar verwachting circa veertig personen opgenomen in de regionale aanpak. De voorbereidingen van de basisvoorwaarden van een integrale persoonsgerichte aanpak, zoals het opstellen van een gegevensregeling, zijn in gang gezet. Jongeren onder de 23 jaar Problemen kunnen het beste opgelost worden daar waar men het beste is toegerust. Voor jongeren onder de 23 jaar is dit in principe de aanpak jeugd en veiligheid in de stadsdelen. Dit betekent dat jonge overlastveelplegers daar terecht komen. Wel kan het zijn dat een jongere voldoet aan de criteria en, in combinatie met de professionele inschatting, toch in de overlastveelplegeraanpak terecht komt. Ze worden dus niet van de aanpak uitgesloten.

Voorgaande geldt ook voor zogenaamde spookjongeren, die zich uitschrijven van hun woonadres gelet op de grote hoeveelheden boetes op hun naam. 4. Drang en dwang De verwachting is dat lopende de aanpak, nieuwe inzichten ontstaan over drang- en dwang interventies om overlastveelplegers richting zorg te bewegen. Bestaande interventies worden in kaart gebracht en opnieuw tegen het licht gehouden. Daarnaast wordt gezocht naar nieuwe interventies om (ernstig) zorgmijdende overlastveelplegers richting zorg te geleiden, zowel binnen de zorg als binnen het straf- en bestuursrecht of een combinatie hiervan.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 juni 2021 Pagina 6 van 6

Getrapte toepassing interventies Proportionaliteit en subsidiariteit zijn de uitgangspunten bij toepassing van verleidings-, dwang en drangmiddelen. Voorkeur heeft het vrijwillig meebewegen van de betrokkene naar een (zorg)traject. Mensen verleiden tot deelname, door bijvoorbeeld toegang tot dagbesteding, het zoeken van woonruimte of schuldhulpverlening, is een tweede stap. Indien betrokkene dan nog niet bereid is hulp te aanvaarden en gedrag te veranderen, kan gekeken worden of meer ingrijpende middelen doeltreffend zijn. Voor de effectiviteit van interventies is van belang dat goed wordt gekeken naar het momentum. De professionals in het veld maken een inschatting of de betrokkene al dan niet vatbaar is voor een interventie. Welke interventies ook worden ingezet, het doel blijft de betrokkene in kwestie richting zorg te bewegen met het oog op duurzame verandering. Straatdealers Samen met het programma Weerbare Mensen, Weerbare Wijken (WMWW) wordt gekeken hoe de aanpak van straatdealers en die van de overlastveelplegers elkaar raken en kunnen versterken. Een deel van de straatdealers is ook overlastveelpleger. Dit gaat hoofdzakelijk om harddrugsverslaafden die zelf (nep)dope dealen om in hun eigen verslaving te voorzien. Deze personen komen dan ook in aanmerking voor de overlastveelplegeraanpak.

In de brief van 26 maart 2021 bent u geïnformeerd over de intensivering van de aanpak straatdealers. Een van de maatregelen is de pilot verbeterde toeleiding naar zorg van kwetsbare overlastplegers. In plaats van het opleggen van een langerdurend gebiedsverbod wordt kwetsbare straatdealers en andere overlastveelplegers een zorg- of hulpaanbod gedaan op het overlastveelplegerspreekuur. Indien het aanbod wordt geweigerd zal alsnog het gebiedsverbod worden opgelegd. Financiële dekking: gefaseerde doorontwikkeling Er is door de wethouder Zorg € 400.000 per jaar beschikbaar gesteld voor de ontwikkeling van de lokale aanpak vanuit het zorgbudget. Gezien de urgentie van het tegengaan van overlast en de knelpunten in de bestaande aanpak, is gestart in voornoemde stadsdelen en wordt bezien of de opgave vraagt om uitbreiding. Voor het opzetten van de regionale aanpak is dekking gevonden bij het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Er is een subsidiebedrag van € 327.500 toegekend binnen een bredere aanvraag van subsidie voor de aanpak van personen met onbegrepen gedrag en een hoog veiligheidsrisico bij het Actiecentrum Veiligheid en Zorg. Het bedrag maakt de pilot mogelijk voor de regionale aanpak gedurende twee jaar. Indien bij een positieve evaluatie na twee jaar de wens is de aanpak structureel vorm te geven zal hiervoor dekking gevonden moeten worden in de gemeentebegroting.

Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet,

Femke Halsema Burgemeester van Amsterdam

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Simone Kukenheim Wethouder Zorg, Jeugd(zorg), Beroepsonderwijs en Sport