Raadsbrief_SvZVooruitblik_GKS_versie_def.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam

Datum Portefeuille(s) Behandeld door

Jeugd(zorg) Marjolein Moorman GGD, afdeling Gezond Leven (f.bottse@amsterdam.nl)

Onderwerp

Stand van zaken uitvoering programma Gezonde en Kansrijke Start

Portefeuillehouder(s):

Geachte leden van de gemeenteraad, In het Amsterdams akkoord (2022-2026) hebben wij onze zorgen geuit over het feit dat kinderen die opgroeien in Nieuw-West, Noord en Zuidoost niet dezelfde kansen krijgen als andere kinderen. We hebben de ambitie uitgesproken alle jongeren kansen te bieden om te floreren. Kansengelijkheid begint al voor de geboorte. Daarom blijven we ons de komende jaren actief inzetten om alle kinderen de beste kansen te bieden door zorgpreventie en gezondheidsbevordering vanaf het prille begin. Dit deden we al met het programma Gezonde en Kansrijke Start (GKS) en hier gaan we in de komende coalitieperiode mee door. In juli vorig jaar is het Plan van Aanpak GKS vastgesteld (VN2021-005989) (Link). In de aanbiedingsbrief hebben wij beloofd u op gezette tijden over de voortgang op de hoogte te houden. Met deze brief informeren wij u waar we nu staan met het programma en wat de prioriteiten zijn voor de komende tijd. Waarom een programma Gezonde en Kansrijke Start? Ieder kind verdient de best mogelijke start in het leven. De eerste 1000 dagen, van preconceptie tot 2 jaar blijken niet alleen bepalend voor een gezonde groei en ontwikkeling in de buik, maar ook voor de kansen op een optimale ontplooiing en gezondheid op latere leeftijd.

Juist omdat de ontwikkeling van een kind in die periode de basis vormt voor de levenslange gezondheid en de ontwikkelingspotentie razendsnel gaat, is het van fundamenteel belang dat deze goed verloopt: er is maar één kans op een goede start. Als de ontwikkeling achterblijft, moet een kind de rest van zijn of haar leven knokken om die achterstand in te lopen. Een goede start voor ieder kind is de ultieme vorm van preventie en zorgt voor gezondere Amsterdammers die alle kansen krijgen om zich te ontwikkelen tot zelfredzame burgers. Een kleine investering aan het begin van het leven verdient zichzelf dubbel en dwars terug door het voorkomen van psychosociale en fysieke problemen, zoals overgewicht en andere welvaartsziekten, en de daaruit voortkomende maatschappelijke kosten. Leefstijl en gezinsomstandigheden gedurende de eerste 1000 dagen zetten de koers voor het verdere leven en voor generaties daarna. Deze levensfase biedt unieke kansen om intergenerationele overdracht van kansenachterstanden te doorbreken. Kansrijke Start is een landelijk actieprogramma waarin gemeenten en het Rijk samen met medewerkers van buurtteams, welzijnswerk, volwassen- en jeugd ggz, geboorte- en jeugdgezondheidszorg werken aan een kansrijke start voor zoveel mogelijk kinderen.

Vanuit dit landelijke programma wordt een beroep gedaan op gemeenten en alle professionals in het sociale, psychische en medische domein om het belang van de eerste 1000 dagen uit te dragen en er actief op in te zetten.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum Pagina 2 van 5

Het Amsterdamse programma GKS richt zich voornamelijk op het scheppen van randvoorwaarden zodat iedereen die als professional of vrijwilliger betrokken is bij de zorg, ondersteuning of opvoeding van jonge kinderen meer kennis heeft over het belang van de eerste 1000 dagen en deze kennis toepast in de dagelijkse praktijk. Met een klein programmateam zetten we ons enerzijds in om partijen met elkaar te verbinden, samenwerking te stimuleren, samenhang te creëren en kennis te vergroten (bijvoorbeeld door trainingen te organiseren/financieren). Anderzijds proberen we met het programma GKS een extra impuls te geven aan gewenste ontwikkelingen rond een gezonde en kansrijke start. Dit doen we met concrete projecten, programma’s of (effectief bewezen) interventies. Zo is er een klein budget om projecten in de stadsdelen te financieren. We focussen hierbij op projecten waarbij wordt samengewerkt met ervaringsdeskundigen. Met input van ouders willen we zorgen dat het aanbod en de werkwijze van welzijns- en geboortezorgorganisaties beter aansluit bij de behoefte van (aanstaande) ouders (bijlage 1). Het programma werkt gebiedsgericht en richt zich met name op stadsdelen waar de urgentie het grootst is: Nieuw-West, Noord en Zuidoost. Een combinatie van risicofactoren maakt dat in deze stadsdelen meer aandacht nodig is om (aanstaande) ouders in kwetsbare situaties te ondersteunen.

Omdat er vaak achterliggende factoren zijn die tot gezondheidsachterstanden leiden, leggen we de noodzakelijke verbinding met thema’s als bestaanszekerheid, stress, voeding en voor- en vroegschoolse educatie. Dit betekent dat we vanuit het programma de samenwerking zoeken met andere gemeentelijke onderdelen zoals Jeugdgezondheidszorg (JGZ), Werk, Participatie en Inkomen (WPI), Wonen, en Onderwijs, Jeugd, Zorg en Diversiteit (OJZD). Ondersteuning voor, tijdens en na de zwangerschap We willen benadrukken dat activiteiten die vanuit het programma gefinancierd of geïnitieerd worden een fractie is van de vele activiteiten die worden uitgevoerd door organisaties in Amsterdam. Ook deze activiteiten dragen bij aan een kansrijke start. Bijvoorbeeld: de reguliere werkzaamheden van kraamverzorgenden, Jeugdgezondheidszorg (JGZ), OKT-, en buurtteammedewerkers, verloskundigen, al dan niet gesubsidieerde activiteiten van vrijwilligers en (informele) organisaties (sociale basis) en activiteiten die wij als gemeente inkopen. Bij al deze activiteiten kijken we of een aanvullende impuls vanuit het programma nodig is en meerwaarde heeft. Enkele voorbeelden: baby inlopen bij de OKT’s waarbij lactatiekundigen aanwezig zijn, spelinlopen in de buurt voor kinderen tussen 0 en 4 jaar, Beweegclubs Mama’s van Food4Smiles in Nieuw-West, vaderdebatten over de rol van vaders in de eerste 1000 dagen.

Voor vrouwen die voor het eerst zwanger zijn en in een kwetsbare situatie zitten is al sinds jaren het programma Voorzorg beschikbaar. Het gaat bijvoorbeeld om vrouwen met geld/ of verslavingsproblemen, of voor vrouwen die problemen hebben met hun (ex-)partner. Voor hen zijn extra huisbezoeken en begeleiding beschikbaar. Hoe (een deel van) die gezamenlijke inzet er verder uitziet beschrijven we aan de hand van enkele voorbeelden van formele en informele ondersteuning die voor ouders beschikbaar is; voor de zwangerschap, tijdens de zwangerschap en bevalling en na de geboorte1. Activiteiten waarbij het programma GKS direct betrokken is (als initiatiefnemer of opdrachtgever) zijn vetgedrukt (in de brief en bijlage 1). 1

Sommige activiteiten richten zich op meerdere fasen en lopen in elkaar over, bijvoorbeeld Centering of de verkenning Bestaanszekerheid. Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum Pagina 3 van 5

Voor de geboorte De gezondheid van beide ouders is van directe invloed op de vorming van het leven. Dit vraagt dat ouders goed voorbereid zijn op hun zwangerschap. Een goede start begint al ver voor de daadwerkelijke zwangerschap. Een kinderwens waarover ouders vooraf goed hebben nagedacht vergroot de kans dat een kind een goede start heeft en ouders beter zijn toegerust op het ouderschap en de opvoeding. Begin dit jaar zijn we in Amsterdam gestart met de uitrol van het landelijke programma Nu Niet Zwanger (NNZ). NNZ richt zich op kwetsbare (jonge) mannen en vrouwen in de vruchtbare leeftijd waarbij (vaak) sprake is van een combinatie van problematiek. Het betreft een interventiemethodiek, waarbij (aanstaande) ouders ondersteund worden bij het maken van een goede afweging t.a.v. seksualiteit, kinderwens en anticonceptie. In februari hebben elf zorgorganisaties de pledge getekend en zich hiermee gecommitteerd aan uitvoering van de methodiek. NNZ is als interventie officieel erkend met ‘goed onderbouwd’ en is opgenomen in de databank Gezond Leven van het RIVM. In bijlage 1 lichten we meer toe over het programma NNZ. Tijdens de zwangerschap en bevalling De zwangerschap wordt gezien als een enorme kans omdat ouders meer dan anders ontvankelijk zijn voor gedragsverandering.

Tijdens de zwangerschap is het beperken van stress, bevorderen van een gezonde leefstijl en omgeving van groot belang voor de ontwikkeling van het ongeboren kind en een goede bevalling. Met verschillende instrumenten en interventies willen we ouders in een vroeg stadium ondersteuning bieden als ze dit nodig hebben. Hoe we vroegsignalering inzetten is verder te lezen in bijlage 1. Na de geboorte (tot het kind 2 jaar is of zolang als nodig is) Na de geboorte is het belangrijk om ouders zo goed mogelijk te blijven ondersteunen. Het helpt als ouders in brede zin zijn toegerust voor het ouderschap en de opvoeding. Dit betekent o.a. aandacht voor lichamelijke en sociaal-emotionele ontwikkeling van hun kind, hechting en opvoedingsvaardigheden. Om ouders hierover goed te informeren is het belangrijk dat professionals de juiste kennis en vaardigheden hebben. Om dit te faciliteren wordt een Leerlijn (bijlage 1) ontwikkeld die bestaat uit trainingen georganiseerd en soms (deels) gefinancierd vanuit het programma GKS. Structurele veranderingen nodig Om echt impact te bereiken op de lange termijn zijn structurele veranderingen nodig. Het gaat om interventies waarbij de financiering zit op het grensvlak van de Zorgverzekeringswet, de Wet publieke gezondheid, de Jeugdwet en/of de Wet maatschappelijke ondersteuning.

Op landelijk niveau, richting VWS, zetten we ons in op financiële ontschotting vanuit al deze verschillende wetten. Het eerder aanpakken van problemen betekent meer inzet van middelen op preventie, in plaats van curatie. Deze financiële verschuiving vergt ook de nodige aandacht en de wil om middelen daadwerkelijk anders in te zetten. GKS sluit hiervoor aan bij de Coalitie Jeugd en Gezin, en de afspraken die zijn gemaakt in het programma Amsterdam Vitaal en Gezond. Prioriteiten GKS 2022 en verder Een goede start voor de allerjongste Amsterdammers is een niet geringe opgave. Als gemeente kunnen we het niet alleen. De afgelopen jaren hebben we een brede stadscoalitie gesmeed, waarin o.a. de volgende partijen deelnemen: o.a. (intern) JGZ, en de gemeentelijke afdeling Jeugd, (extern) SAG, Het Kabouterhuis, Eerste Lijn Amsterdam Almere (Elaa), Eerstelijns Verloskundigen Amsterdam Amstelland (EVAA), Zilveren Kruis, UMC (namens 5 andere ziekenhuizen), informele maatschappelijke Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum Pagina 4 van 5

organisaties en initiatieven, wetenschappers (wetenschappelijke expertgroep). Hier zijn vorig jaar de lokale coalities bijgekomen, in de stadsdelen Zuidoost, Noord en Nieuw-West. Gezonde en Kansrijke Start is ook als thema opgenomen in de Masterplannen. In oktober 2021 zijn tijdens de eerste Week van de Gezonde en Kansrijke Start in alle drie de stadsdelen intentieverklaringen tot samenwerking gesloten. Formele en informele partijen binnen deze stadsdelen hebben zich hiermee gecommitteerd aan de doelstellingen van het programma. In 2022 zetten we in op het verder verstevigen van de samenwerking tussen de relevante partners in het medische, psychische en sociale domein. Daarnaast gaan we verder met het beter verbinden van formele en informele partijen in de stadscoalitie en de lokale coalities. Het voortzetten van activiteiten rond een gezonde en kansrijke start is essentieel en van groot belang omdat het een uitgelezen kans én momentum biedt om in te zetten op preventie en het terugdringen van gezondheidsverschillen. In lijn met het Amsterdams Akkoord zetten we voor 2022 en verder stevig in op het vroeg(er) signaleren van problematiek om grotere problemen in de toekomst te voorkomen. Meer concreet zijn de prioriteiten voor het programma GKS voor de komende periode: 











NNZ is verder geïmplementeerd in Amsterdam. Professionals en aandachtfunctionarissen zijn getraind in de methodiek en er worden meer gesprekken gevoerd over kinderwens, seksualiteit en anticonceptie. Centering zorg (zwangerschap en ouderschap) is beschikbaar in Noord, Nieuw-West en Zuidoost waarbij verloskundigen en jeugdverpleegkundigen nauwer samenwerken. In plaats van individuele begeleiding kiezen ouders bij Centering voor groepsbegeleiding. Centering zwangerschap is een effectief bewezen prenataal zorgmodel en is opgenomen in de Databank Effectieve Jeugdinterventies als theoretisch goed onderbouwd. De drempels voor aanstaande ouders in kwetsbare omstandigheden zijn verlaagd tijdens het gehele keuzeproces voor kraamzorg, zodat in de stadsdelen Noord, Nieuw-West en Zuidoost meer uren kraamzorg wordt afgenomen. Structurele verankering van de lokale coalities en netwerken, de samenwerkingsafspraken zijn uitgevoerd. Organisaties kennen elkaar en elkaars aanbod waardoor het juiste hulpaanbod voor ouders sneller kan worden ingezet. Verdere verbetering van zorg en ondersteuning door inzet vroegsignalering, continuïteit van zorg en samenwerking medisch, psychisch en sociaal domein, formeel en informeel, waardoor ouders in kwetsbare situaties eerder gezien en ondersteund worden.

Zo werken we aan een voorstel voor (meerjarige) proeftuinen om een zorgpakket te ontwikkelen voor (aanstaande) ouder(s) in kwetsbare situaties. De focus ligt op continuïteit van professionals, integrale samenwerking tussen professionals en vergoeding van bepaalde zorgkosten. De proeftuinen moeten de bewezen effecten én wat wel en niet werkt in de praktijk aantonen en wat nodig is om de elementen van het zorgpakket structureel te verankeren in werkwijzen (inhoud, organisatie en financiering). Lerende aanpak verder verankeren. Via de wetenschappelijke expertgroep (onderdeel van het programma) bepalen we of we de goede dingen doen (monitoring), of we de dingen goed doen (evaluatie) en genereren we nieuwe kennis (bijvoorbeeld over het belang van slaap in de eerste 1000 dagen).

Actualiteit: bestaanszekerheid onder druk De actualiteit maakt het noodzakelijk om ook binnen het programma GKS, naast de hierboven genoemde prioriteiten, on te richten op het thema bestaanszekerheid. Onzekere inkomsten, stijgende vaste lasten en te weinig financiële buffers maken het voor steeds meer Amsterdammers lastig om

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum Pagina 5 van 5

rond te komen. Uit vele onderzoeken blijkt dat geldzorgen en bestaansonzekerheid en de stress (en mogelijke mentale problemen) die daarmee gepaard gaat in de eerste 1000 dagen een negatieve invloed hebben op ouders en kind en het ouderschap. Het beïnvloedt de groei en ontwikkeling van de hersenen, het immuunsysteem, en vergroot de kans op psychische problemen en welvaartsziekten. Niet alleen tijdens maar ook na de zwangerschap. De (gevolgen van) stress in relatie tot bestaanszekerheid is veelvuldig besproken in de Week van de Gezonde & Kansrijke Start die van 10 tot en met 13 oktober, voor de tweede keer plaatsvond. Het thema dit jaar was: Bestaanszekerheid versterken in de eerste 1000 dagen, dat doen we samen. Ook tijdens de Week van de Mentale Gezondheid (10 tot en met 16 oktober) is het onderwerp stress aan bod gekomen o.a. tijdens een bijeenkomst in Amsterdam Zuidoost. Er is met bewoners gesproken over stress door onbetaalde rekeningen, hoge supermarktprijzen en onverwachte brieven. En over armoede en niet lekker in je vel zitten. Aan de bewoners is meegegeven dat ze er niet alleen voor staan; er zijn veel initiatieven, organisaties en buurtgenoten die van betekenis willen zijn en samen met hen naar oplossingen zoeken.

Denk hierbij aan de Pak je kans regelingen en een aantal inkomensondersteunende regelingen waar we als college in september toe hebben besloten, bij besluitvorming over de Begroting 2023. Voor een impressie van de Week van de Gezonde en Kanrijke Start kunt u de ezine lezen en de sfeerfilm bekijken. De opbrengsten van beide Weken en de bevindingen van een verkenning Bestaansonzekerheid die eerder dit jaar is uitgevoerd vanuit het programma GKS, gebruiken we als startpunt om met (interne en externe) betrokken partijen te kijken hoe we de stress van (het risico op) bestaansonzekerheid in de eerste 1000 dagen gezamenlijk kunnen beperken. Tijdens de Week van de Gezonde en Kansrijke Start hebben we een grote betrokkenheid en energie gezien bij de deelnemers. Iedereen onderschrijft het belang van de eerste 1000 dagen. Met dit breed palet aan organisaties vertrouwen we erop ook de komende jaren verder te kunnen bouwen aan een gezonde en kansrijke start. We hopen u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd2. Met vriendelijke groet,

Marjolein Moorman Wethouder Jeugd(zorg)

2

U kunt zich via deze link inschrijven voor de nieuwsbrief Gezonde & Kansrijke Start, voor de meest actuele informatie: in- of uitschrijven Nieuwsbrief GKS Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl