Raadsbrief Staat van het Amsterdamse primair onderwijs.pdf

Bezoekadres Amstel 1 1011 PN Amsterdam Postbus 202 1000 AE Amsterdam Telefoon 14 020 amsterdam.nl

Retouradres: Postbus 202, 1000 AE Amsterdam

Datum

23 november 2020

Behandeld door OJZ, afdeling Onderwijs en Leerplicht Onderwerp

Publicatie van de rapportage “de Staat van het Amsterdamse primair onderwijs 2019/’20”

Geachte raadsleden , Hierbij bied ik u de Staat van het Amsterdamse primair onderwijs 2019/’20 aan dat het Breed Bestuurlijk Overleg (BBO) samen met de gemeente heeft laten opstellen door de dienst Onderzoek, Informatie en Statistiek (OIS) in samenwerking met het Samenwerkingsverband Primair onderwijs Amsterdam-Diemen en de directie Onderwijs, Jeugd, Zorg en Diversiteit (OJZD) van de gemeente Amsterdam. Dit is de eerste keer dat de schoolbesturen zo open en grondig laten zien hoe het Amsterdamse onderwijs er in de breedte in onze stad voor staat, ook landelijk een unicum. De Staat van het Amsterdamse primair onderwijs benadrukt opnieuw de urgentie van de opgaves waarvoor we staan. Deze opgaves hebben we aan de hand van de beleidsbrief onderwijsvisie 201920251 gezamenlijk vastgesteld; een optimale ontwikkeling voor ieder kind en gelijke kansen. Door twee belangrijke ontwikkelingen, het toegenomen lerarentekort en de gevolgen van de COVID-19, komen deze ambities onder druk te staan. Ik zal nog nadrukkelijker inzetten op de optimale ontwikkeling van alle leerlingen en de gelijke kansen in de stad. Sommige buurten en scholen hebben duidelijk meer last van het lerarentekort dan andere en in sommige buurten en wijken heeft Corona grotere impact op de leerlingen en het onderwijs dan in andere delen van de stad.

Nog meer dan voorheen is de gewenste kansengelijkheid geen vanzelfsprekendheid. Zo blijkt dat Covid-19 een meetbaar negatief effect heeft gehad op de leerprestaties en dat de verschillen hierin tussen scholen groot zijn; op de ene school zijn de leerprestaties zelfs beter dan vorig jaar, op andere scholen juist slechter. Dit vraagt om een nog sterkere nadruk op het aanpakken van gelijke kansen, waarover ik in deze brief laat zien wat mijn ambities zijn. In deze brief licht ik de belangrijkste resultaten van dit rapport toe (1. Hoofdlijnen) en daarna ga ik in op de wijze waarop we met de resultaten aan de slag zijn of gaan (2. Koppeling resultaten).

1

Beleidsbrief Onderwijsvisie 2019-2025 (dd. 05-02-2019)

Een routebeschrijving vindt u op www.amsterdam.nl.

Gemeente Amsterdam

Datum 23 november 2020 Pagina 2 van 7

1. Hoofdlijnen Staat van het Amsterdamse primair onderwijs 2019/’20 De Staat van het Amsterdamse primair onderwijs 2019/’20 gaat in op een aantal thema’s; het Amsterdamse onderwijslandschap, onderwijssegregatie, onderwijskwaliteit, invloed van COVID19, kansengelijkheid, passend onderwijs en zorg, en het lerarentekort. De rapportage geeft een aantal hoofdlijnen weer: • Het onderwijslandschap en segregatie. Het Amsterdamse onderwijs kenmerkt zich door de grote verscheidenheid aan leerlingen en scholen: zo heeft 61% van de leerlingen een migratieachtergrond en groeit meer dan een kwart op in een eenoudergezin. Deze diversiteit is niet altijd zichtbaar op scholen te vinden. De onderwijssegregatie als gevolg van de woonsegregatie en de schoolkeuzes is relatief groot. Dit is sterker zichtbaar op kleine scholen. Dit zijn vaker scholen met veel onderwijsachterstanden, ze zijn sterker gesegregeerd en hebben bovendien procentueel een groter lerarentekort. • Onderwijskwaliteit. Er is een voortuitgang zichtbaar in het aandeel kinderen dat het streefniveau rekenen en lezen in groep acht haalt. Zo is het aandeel leerlingen dat het streefniveau leesvaardigheid haalt de afgelopen drie jaar met bijna 10 %-punt gestegen. Desondanks scoort Amsterdam, net als Rotterdam en Den Haag onder het landelijk gemiddelde op leesvaardigheid en rekenen.

Ook laat de rapportage zien dat de verschillen tussen scholen met eenzelfde leerlingenpopulatie erg groot zijn. • Covid-19 effect op de leerprestaties. De schoolsluiting als gevolg van de COVIDpandemie heeft de meest kwetsbare kinderen het hardst getroffen. Uit een analyse van de LOVS-toetsen van meer dan 20.000 Amsterdamse leerlingen blijkt dat door de schoolsluiting in het voorjaar van 2020 veel leerlingen op het gebied van rekenen, begrijpend lezen en technisch lezen een leerachterstand hebben opgelopen ten opzichte van de reguliere groei die verwacht had mogen worden. De opgelopen achterstand is groter voor leerlingen met een risico op leerachterstanden. Scholen geven ook aan dat het contact met ouders na de schoolsluiting is verslechterd en dat de ouderbetrokkenheid is afgenomen. • Kansengelijkheid bij de overgang PO naar VO. De kans op onder -en overadvisering verschilt tussen groepen leerlingen. In Amsterdam hebben leerlingen met laagopgeleide ouders, een niet-westerse migratieachtergrond, leerlingen uit gezinnen met een laag inkomen en leerlingen uit eenoudergezinnen een grotere kans om ondergeadviseerd te worden. Het blijkt ook uit te maken naar welke school een leerling gaat: op scholen met veel leerlingen met hoogopgeleide ouders is de kans op onderadvisering kleiner en de kans op overadvisering groter.

Ook is te zien dat op Amsterdamse scholen met veel doelgroepleerlingen een kleiner deel het streefniveau voor lezen en rekenen haalt dan andere scholen in Nederland met een vergelijkbare populatie. • Juiste zorg op de juiste plek. Wat uit landelijk onderzoek al bleek, geldt ook voor Amsterdam: we kunnen niet zeggen of alle kinderen passend onderwijs krijgen. Het aantal doorverwijzingen naar het speciaal onderwijs cluster 3 is fors gestegen, van 12 in 2014/’15 tot 39 in 2019/’20. Het aantal verwijzingen naar cluster 4 ligt hoger en schommelt door de jaren heen, in het meest recente schooljaar 2019/’20 was er sprake van een piek van bijna 120 doorverwijzingen.

Gemeente Amsterdam

Datum 23 november 2020 Pagina 3 van 7

De rapportage laat ook zien dat zeven procent van de kinderen specialistische jeugdhulp krijgt. Dit gebeurt vaker bij kinderen op scholen zonder veel leerlingen met een risico op onderwijsachterstanden. Dit roept de vraag op of kinderen op scholen met veel leerlingen met een risico op onderwijsachterstanden wel de hulp (op en/of buiten de school om) krijgen die ze soms nodig hebben. Lerarentekort. In de stad hebben scholen veel last van het lerarentekort, er zijn ongeveer 10% minder leraren werkzaam op de scholen dan er in de ideale situatie zouden zijn. Het lerarentekort is het grootst op scholen met veel leerlingen met een risico op achterstanden en op de kleine scholen in de stad.

•

De Amsterdamse schoolbesturen sluiten de Staat van het Amsterdamse primair onderwijs af met de vraag om specifiek aandacht te besteden aan twee groepen leerlingen; I.

II.

Leerlingen met een risico op achterstanden die voor de COVID-pandemie goed scoorden op rekenen; Zij zijn gedurende de schoolsluiting in het voorjaar het sterkst achteruit gegaan met rekenen. Daarnaast is er de groep meest kwetsbare leerlingen die het moeilijkst bereikbaar zijn voor zowel scholen als zorginstanties. De besturen geven aan dat deze leerlingen in deze periode weinig tot geen leergroei hebben doorgemaakt. Goed zicht op hun ontwikkeling ontbreekt en het lijkt van het grootste belang dat deze leerlingen zo snel mogelijk passende zorg en ondersteuning krijgen om de achterstanden en problematiek niet verder te laten oplopen.

2. Koppeling resultaten met gemeentelijk beleid Dit rapport geeft aanknopingspunten voor het aanpassen en aanscherpen van de inzet van gemeente en schoolbesturen rondom de centrale thema’s in het onderwijs, zoals kansengelijkheid en het lerarentekort. Kijkend naar de uitkomsten van de Staat van het Amsterdamse primair onderwijs zie ik goede ontwikkelingen; de streefniveaus worden vaker gehaald in groep acht, het speciaal onderwijs geeft aan tevreden te zijn met de specialistische jeugdhulp (SJSO), het lerarentekort is het afgelopen jaar lichtjes afgenomen. Tegelijkertijd zie ik ook veel onderwerpen terugkomen die mij al eerder zorgen baarden en waarvan de cijfers in deze rapportage me verre van geruststellen. Vanzelfsprekend zijn we op veel van deze thema’s al bezig met het bieden van ondersteuning aan de scholen, zoals ik heb toegelicht in de visiebrief onderwijs waarin ik aangeef hoe ik bij wil dragen aan de optimale ontwikkeling van elk kind in deze stad. Aan de hand van de visiebrief onderwijs2 hebben wij een aantal uitgangspunten vastgesteld: de behoefte van leerlingen staat voorop, we investeren het meest waar dat het hardste nodig is, oplossingen vinden we ook buiten de kaders en we zijn transparant over opbrengsten. Het uitgangspunt transparant over de opbrengsten is door het BBO goed opgepakt middels deze rapportage.

Dit rapport laat zien dat we nog meer de focus moeten verleggen naar datgene wat de leerlingen nodig hebben om zich goed te kunnen ontwikkelen en

2

Beleidsbrief Onderwijsvisie 2019-2025 (dd. 05-02-2019)

Gemeente Amsterdam

Datum 23 november 2020 Pagina 4 van 7

daar te investeren waar dat het hardst nodig is. Dit is een opdracht voor het onderwijs, om nog harder aan te werken maar ook een opdracht aan de gemeente Amsterdam. Dat is een doorlopend proces en deze rapportage zie ik als een ijkpunt om de gemeentelijke inzet tegen het licht te houden en als input voor het gesprek met de schoolbesturen en het ministerie van OCW, omdat ik geloof dat deze problemen vragen om een gezamenlijke aanpak. Ik geef hieronder aan op welke manier ik met de resultaten van de Staat aan de slag ben of ga, in samenwerking met de schoolbesturen en het ministerie van OCW. Aanpak segregatie in het onderwijs Er zijn steeds minder scholen met heel weinig leerlingen met hoogopgeleide ouders (20% of minder); een positieve ontwikkeling. Echter zie ik ook 20% van de leerlingen naar een school met meer dan 80% hoogopgeleide ouders gaan, dit zijn geen gemengde scholen. Een belangrijk onderdeel van de beleidsbrief ‘Amsterdammerschap in het onderwijs’ is de aanpak om segregatie in het onderwijs tegen te gaan. Ik zet hierbij in op een brede aanpak, waarbij we de mogelijke effecten van segregatie goed in het oog houden. We blijven inzetten op de vroegschoolse voorziening.

Ondersteunen van gelijke kansen wordt vormgegeven in de Kansenaanpak PO en VO en de PIEK-aanpak met daarin de Alles-in-één-school, de Brede Brugklasbonus en de Amsterdamse Familieschool, daarbij nemen we segregatie mee als opdracht aan de scholen. Daarnaast ondersteunen we ouderinitiatieven en scholenmarkten. Vanuit de bestuursopdracht tegengaan kansenongelijkheid is aanpak segregatie een van de zeven actielijnen. Ook onderwijshuisvesting is van invloed op segregatie. In Amsterdam Noord, een stedelijk gebied in ontwikkeling, zien we met de schoolbesturen mogelijkheden om het onderwijsaanbod te verstevigen. Over dit pakket aan maatregelen bent u geïnformeerd in de brief ‘Voortgang kansengelijkheid in het onderwijs’ d.d. 28 augustus 2020 en de ‘Voortgangsrapportage Amsterdammerschap in het onderwijs’ d.d. 18 september 2020. In opdracht van OJZD brengt OIS jaarlijks de Segregatiemonitor primair onderwijs uit. Hierin wordt de stand van zaken omtrent onderwijssegregatie en de ontwikkeling hierin in het Amsterdamse primair onderwijs in kaart gebracht. De Segregatiemonitor 2019/’20 is u 6 november jl. aangeboden. Onderwijskwaliteit Ik maak me zorgen over de grote verschillen in de kwaliteit van het onderwijs. Zo halen leerlingen op scholen met een vergelijkbare leerlingpopulatie niet dezelfde resultaten.

Het percentage leerlingen dat het streefniveau voor taal of rekenen behaalt kan in sommige gevallen met 50% punt verschillen tussen vergelijkbare scholen. De kwaliteit van het onderwijs is in alles wat de gemeente doet een belangrijk aandachtspunt. De focus ligt op scholen die dat het hardst nodig hebben en het verhogen van de leerwinst. Met de schoolbesturen uit het openbaar onderwijs voer ik toezichtsgesprekken, waarbij de kwaliteit van het onderwijs en onwenselijke verschillen hoog op de agenda staat. De verschillen tussen scholen baren mij zorgen en ik zie dat die zorgen worden gedeeld door de schoolbesturen. Nadere analyse over wat deze verschillen veroorzaken en hoe we

Gemeente Amsterdam

Datum 23 november 2020 Pagina 5 van 7

ze nog beter kunnen aanpakken is nodig. Ik informeer u in het voorjaar van 2021 over hoe de schoolbesturen hiermee aan de slag gaan en wat zij daarvoor nodig hebben. Aanpak kansengelijkheid i.c.m. aanvullende acties door covid-19 De cijfers uit deze Amsterdamse Staat van het onderwijs laten zien dat er nog een grote opgave ligt op het gebied van kansengelijkheid.. Ik zie grote leerachterstanden ontstaan, vooral bij goede leerlingen op scholen met veel leerlingen met een risico op onderwijsachterstand, zij leerden tot wel de helft minder dan de leerlingen in diezelfde periode het jaar ervoor. Verder zie ik dat het effect van de schoolsluiting in het voorjaar voor rekenen/wiskunde het sterkst optreedt op scholen met redelijk tot veel leerlingen met een risico op leerachterstand. Gezien scholen dit jaar hun schooladvies niet op de uitkomsten van de eindtoets kunnen baseren maar op de leerlingvolgsysteem-toetsen uit groep 6,7 en 8 zijn de effecten hiervan mogelijk nog groter op hun verdere schoolcarrière en ik wil mij nog sterker inzetten voor het tegengaan van de onderadvisering van de leerlingen die dit schooljaar de overstap naar het VO maakt. Over deze effecten van de coronacrisis op de overgang PO naar VO ga ik begin december in gesprek met schoolbesturen vanuit het PO en VO.

Wat ik ook zie is dat de succesvolle overgang van PO naar VO vaker plaatsvindt bij leerlingen van hoogopgeleide ouders en op scholen met veel hoogopgeleide ouders. Dit herken ik uit eerdere analyses van OIS, bijvoorbeeld in de meest recente schoolloopbanen monitor 2020 die ik met u heb besproken in de raadscommissie WIO op 21 oktober3 . Dit bevestigt het belang van de investeringen die dit college doet om de kansengelijkheid in het onderwijs te vergroten. Juist door daar in te zetten waar dit het hardst nodig is en drempels weg te nemen die gelijke kansen in de weg staan, zorgt dit college ervoor dat alle leerlingen dezelfde mogelijkheden krijgen om hun potentie te realiseren. Ik heb voor de zomer namens de gemeente de medewerking verleend aan een onderzoek naar de effecten van covid-19 op de leerprestaties en het welbevinden van de leerlingen in Amsterdam, ook op de middellange termijn. De eerste resultaten hiervan verwacht ik met u te kunnen delen in het voorjaar van 2021, het project loopt tot 2022. Scholen blijken gelukkig in staat om extra ondersteuning te organiseren voor de leerlingen die dit nodig hebben. De subsidie voor inhaal- en ondersteuningsprogramma’s vanuit OCW, waarvan heel veel Amsterdamse scholen gebruik maken, biedt hiervoor de benodigde financiële ruimte.

Ik blijf in nauw overleg met het onderwijs om te bekijken hoe de gemeente Amsterdam scholen kan ondersteunen. Via bijvoorbeeld het faciliteren van kopklassen, verlengde leertijd, maar ook door het faciliteren van een activiteitenaanbod in de vakanties als een vervolg van MidzomerMokum. De verschillende interventies die ik uitvoer op kansengelijkheid worden vanzelfsprekend goed geëvalueerd.

3

Bijlage van de Voortgangsbrief kansengelijkheid in het onderwijs dd. 28-08-2020

Gemeente Amsterdam

Datum 23 november 2020 Pagina 6 van 7

Passend onderwijs Sinds de invoering van passend onderwijs is het aantal aangevraagde toelaatbaarheidsverklaringen vanuit het (speciaal) basisonderwijs bijna verdrievoudigd van 82 in schooljaar 2014/’15 tot 237 in 2019/’20. Dit lijkt een druk op het speciaal onderwijs te creëren. Als college hebben we de ambitie dat elk kind thuisnabij onderwijs kan krijgen. Dit betekent ook dat kinderen die extra ondersteuning nodig hebben, deze vlakbij moeten kunnen krijgen binnen het regulier onderwijs. Binnen Amsterdam zijn verschillende partijen bezig met het passend onderwijs en de ambitie thuisnabij onderwijs. De gemeente ondersteunt dit o.a. door de voorzieningen voor scholen om de extra ondersteuning voor bijvoorbeeld dyslectische of hoogbegaafde kinderen. De scholen en samenwerkingsverbanden werken aan nieuwe ideeën en plannen voor alternatieve vormen van passend onderwijs. Daarnaast zijn we ook samen bezig om meer en beter passend onderwijs te realiseren voor de Amsterdamse leerlingen, in de gezamenlijke werkagenda passend onderwijs. Ook uit de recentelijke evaluatie van de wet passend onderwijs blijkt dat er weliswaar een structuur is neergezet om de extra ondersteuning te bieden, maar dat er nog vele uitdagingen zijn om het passend onderwijs te verbeteren.

Deze uitdaging zit met name in de verbetering van de samenwerking tussen het onderwijs en de jeugdhulp, om zo een meer integrale benadering te realiseren voor het kind. Daarnaast zijn we in deze stad bezig met de herijking van het jeugdhulpstelsel met ingang van de nieuwe contractperiode voor de specialistische jeugdhulp. Deze herijking omvat ook de samenwerking met het Ouderkindteam, de buurtteams en andere partners uit de brede sociale basis. Ik ga samen met het onderwijs en het samenwerkingsverband zoeken naar oplossingen binnen het bestaande onderwijssysteem. Daarnaast blijf ik in gesprek met het Rijk over de wettelijke kaders en middelen om passend onderwijs beter te laten passen bij de Amsterdamse leerlingen. Aanpak lerarentekort In Amsterdam was er per oktober 2019 een lerarentekort van 12,6%. Het tekort is inmiddels teruggelopen naar een nog steeds zorgelijk tekort van gemiddeld 10,3%. Dat we sinds vorig jaar de tekorten zorgvuldig in kaart brengen heeft bijgedragen aan een verbeterd bewustzijn van waar de tekorten het hardste neerslaan. Dat heeft schoolbesturen, de gemeente en het Rijk handvatten gegeven om daar met gericht beleid maatregelen op te treffen, zoals een hogere beloning en ondersteuning van scholen in het omgaan met tekorten. Er zijn nu minder scholen met tekorten groter dan 25% en méér scholen zonder tekorten. In mijn brief van 17 november jl.

heb ik u uitgebreider geïnformeerd over deze ontwikkeling en de bijbehorende maatregelen. Ondanks de daling die is ingezet blijft de situatie echter kwetsbaar. Zeker in deze tijd, waarin leraren vaker uitvallen, mede door coronaklachten, blijkt keer op keer hoe klein de marges zijn waarbinnen onze scholen moeten werken. Het blijft daarom essentieel te investeren in werving en behoud van leraren, in het zo goed mogelijk omgaan met de bestaande tekorten en in een betere spreiding van de tekorten. Over de voortgang van de maatregelen die we daarvoor nemen spreek ik u graag tijdens de commissie WIO van 2 december a.s.

Gemeente Amsterdam

Datum 23 november 2020 Pagina 7 van 7

Tot slot De noodzaak van goed onderwijs voor elk kind, het recht daarop en de complexiteit van onderwijs vraagt dat wij de vinger aan de pols moeten houden en gezamenlijk, met ouders, scholen, besturen en gemeente moeten optrekken om dit te realiseren. Als college blijven we ons inzetten voor gelijke kansen, kwaliteit van onderwijs, goed passend onderwijs en het tegengaan van segregatie en lerarentekorten in het onderwijs. Deze Staat van het Amsterdamse primair onderwijs helpt de scholen, besturen maar ook het college en haar ambtenaren bij het stellen van de juiste vragen, het bieden van onderwijs en de ondersteuning die de kinderen in deze stad, zeker in deze tijd, zo hard kunnen gebruiken. Ik hoop u hiermee voldoende geïnformeerd te hebben en houd u op de hoogte van de volgende stappen. Met vriendelijke groet,

Marjolein Moorman Wethouder Onderwijs