Raadsbrief Programmaplan Preventie Middelengebruik definitief.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 2 juli 2024 Publieke gezondheid en preventie Alexander Scholtes GGD/Gezond Leven, h.snijders@amsterdam.nl

Onderwerp

Programmaplan Preventie Middelengebruik

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad, Elk half uur sterft er iemand in Nederland aan de gevolgen van roken. Ruim 80% van de rokers zegt te willen stoppen met roken, maar in de praktijk is dit ontzettend moeilijk. Nicotine is even verslavend als heroïne en het kost rokers gemiddeld 17 pogingen om definitief van het roken af te komen. Het is des te schrijnender dat er nog steeds elke dag jongeren beginnen met roken of vapen: ruim een kwart van de jongeren en jongvolwassenen tussen de 12 en 25 jaar rookte in het afgelopen jaar sigaretten, en ruim een vijfde van die groep vapete in dat jaar. Nicotinegebruik is naast ongezond voedsel en onvoldoende beweging - de belangrijkste bepalende factor van gezondheidsverschillen in onze stad. Als we willen dat alle Amsterdammers gelijke kansen hebben om gezond op te groeien en dat de gezondheidsverschillen in de stad kleiner worden, moeten we stevig inzetten op het terugdringen van nicotinegebruik. De ontwikkeling van een stadsbrede aanpak nicotinevrij vormt een belangrijk onderdeel van het programma Preventie Middelengebruik. Dit programma gaat daarnaast ook over het voorkomen en beperken van gezondheidsschade door het gebruik van alcohol, drugs en gokken. Zoals burgemeester Halsema al vaker heeft gezegd zijn we er in Amsterdam van overtuigd dat een drugsbeleid dat zwaar leunt op repressie niet effectief is.

Dat hebben we in Nederland en ook in andere landen tientallen jaren geprobeerd, zonder succes. Goede preventie is één van de randvoorwaarden om nieuwe stappen in drugsbeleid te kunnen verkennen: hoe kan verantwoorde, beperkte en gecontroleerde regulering de drugshandel uit de handen van zware criminelen halen? Deze samenhang tussen preventie en goede regulering bleek ook duidelijk op het internationale congres ‘Dealing with Drugs’1 waar de burgemeester pleitte voor het zoeken naar nieuwe oplossingen voor de war on drugs. In dit programmaplan staat die preventie centraal, bijvoorbeeld als het gaat om drugsgebruik door scholieren, samen met het signaleren en tegengaan van problematisch gebruik. Wat is het programma Preventie Middelengebruik? Het programma gaat over alle verslavende middelen: nicotine (tabak, vapen en ander nicotinegebruik), alcohol, drugs en gokken. Het programma loopt tot en met 2026 en bestaat uit 1

www.dealingwithdrugs.com

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum: 2 juli 2024 Pagina 2 van 6

projecten, initiatieven en interventies met Amsterdam Vitaal en Gezond (AV&G), Jellinek Preventie en verschillende belangenorganisaties Een deel van de projecten en activiteiten is gericht op gedragsverandering, bijvoorbeeld via bijscholing van professionals en voorlichting. Een groter deel gaat over de verandering van de leefomgeving, omdat we weten dat preventie hier de meeste impact heeft: op school en op het werk, in de openbare ruimte en in publieke gebouwen, in zorginstellingen en bij sportverenigingen. Daarbij richten we ons minder op de afzonderlijke middelen, maar kijken we vooral wat er speelt bij de gebruikers en wat er nodig is. We onderzoeken bovendien hoe we invloed kunnen uitoefenen op zaken als de verkoop, prijzen en accijnzen, reclame en de samenstelling van producten. Het verbieden van productie, verkoop, bezit of gebruik is niet ons doel. We dragen uit dat middelengebruik schadelijk is voor zowel de gebruiker als zijn/ haar omgeving. Niet gebruiken van middelen is altijd de meest gezonde keuze en ieder gebruik brengt risico’s met zich mee. Wat gaan we doen? We werken in de uitvoering intensief samen met Jellinek Preventie.

Daarnaast werken we samen met scholen (via de aanpak Gezonde School), veiligheidspartners, schuldhulpverlening, sportverenigingen, ziekenhuizen en een groot aantal andere maatschappelijke organisaties op het gebied van preventie, signalering en toeleiden naar passende zorg en ondersteuning. Sommige activiteiten bestaan al en worden de komende periode geïntensiveerd, andere zijn nieuw of nog in ontwikkeling. In deze brief lichten we een aantal voorbeelden van deze activiteiten uit; voor een compleet overzicht verwijs ik u naar het bijgevoegde programma- en uitvoeringsplan. De projecten en activiteiten dragen allemaal bij aan de realisatie van twee grote opgaven: 1. Het bijdragen aan en coördineren van een stadsbrede aanpak Amsterdam Nicotinevrij. 2. Het voorkomen van gezondheidsschade op korte en lange termijn door het gebruik van alcohol, drugs en gokken. Een stadsbrede aanpak Amsterdam Nicotinevrij Meer mensen sterven aan de gevolgen van roken dan aan de gevolgen van alcohol, drugs en verkeersongevallen bij elkaar. Daarom intensiveren we de aanpak van verkoop, bezit en gebruik van nicotine (roken, vapen en snus) in Amsterdam. Dit doen we samen met onze partners, buurtinitiatieven en bewoners, en door aan te sluiten bij de kennis en energie die al op veel plekken in de stad aanwezig is.

Aandacht voor nicotinevrij is immers niet nieuw: al veel lokale en nationale partijen maken zich sterk voor een rookvrije omgeving. We breiden bestaande, succesvolle initiatieven uit en ontwikkelen nieuwe interventies waar nodig en haalbaar.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum: 2 juli 2024 Pagina 3 van 6

Een voorbeeld van dergelijke uitbreiding is de verdere integratie van stoppen-met-roken-aanbod voor minima in de wijkaanpakken. In Amsterdam Noord hebben we gezien dat een op maat gemaakte stoppen-met-roken-cursus voor een groep die heel veel moeite heeft met stoppen en alles al geprobeerd heeft werkt: een groter deel van de groep maakt de cursus af en is meer duurzaam gestopt. Dit succes is voor een groot deel toe te schrijven aan de inbedding van de interventie in de wijkaanpak, waardoor de toeleiding naar de interventie en de ondersteuning door andere hulpverleners tijdens de interventie laagdrempeliger wordt. Samen met het UMC hebben we de werkzame elementen van deze aanpak geëvalueerd en de geleerde lessen gaan we nu ook toepassen in de wijkaanpak in West (De Baarsjes).We verkennen de mogelijkheden voor implementatie in andere wijken. We ondernemen ook nieuwe, aanvullende acties om Amsterdammers te ondersteunen bij het stoppen met het gebruik van nicotine en jongeren er niet mee te laten beginnen. Vooral de introductie en populariteit van het vapen bij jongeren maken dat we meer, of iets anders moeten doen dan tot nu toe. We zien vooral kansen in de openbare ruimte: het reguleren van de zichtbaarheid van het gebruik en de mogelijkheid om nicotine te gebruiken. Het experiment met nicotinevrije schooltijd is hier een mooi voorbeeld van.

In Denemarken is een model ontwikkeld waarin leerlingen en leraren in het voortgezet onderwijs niet alleen geen nicotine mogen gebruiken in de omgeving van de school (rookvrije zone) maar ook niet in de tijd dat zij op school zijn. Nicotinevrije schooltijd heeft impact op het nicotinegebruik van leerlingen en leraren, op de overlast die sommige scholen ervaren door rokende en vapende leerlingen in portieken en peuken op straat, en ook op niet-gebruikende leerlingen die minder gebruik zien en daardoor mogelijk minder snel geneigd zijn om het te proberen. Vanuit het programma worden ook Amsterdamse zorginstellingen ondersteund bij het nicotinevrij worden. Dit houdt in dat de medewerkers en patiënten tijdens werk en behandeling geen nicotine gebruiken. De coalitie chronisch zieken van de AV&G, waaraan een groot aantal zorginstellingen deelneemt, gebruikt de kennis en ervaring uit wetenschap en praktijk om de rookvrije zorginstelling te realiseren. Een enkele instelling is namelijk al nicotinevrij en heeft belangrijke lessen geleerd die andere instellingen kunnen ondersteunen. We hebben de doelstellingen van het Nationale Preventie Akkoord en het raamwerk Van zorg(en) naar gezondheid heel helder voor ogen: in 2040 rookt hoogstens nog 5% van de volwassen Amsterdammers en groeit een generatie op die nooit nicotine zal gaan gebruiken.

Dit is een ambitieuze doelstelling en om dat punt op de horizon in het zicht te houden sturen we alle activiteiten in de stad, die van het programma maar ook die van andere lokale en nationale initiatieven, richting dat doel. We coördineren de activiteiten in de stad en stemmen deze op elkaar af om op alle mogelijke factoren die bijdragen aan (geen) nicotinegebruik impact te hebben. Alleen een gezamenlijke aanpak waarin iedere partner en deelnemer zijn rol ziet en pakt leidt tot een nicotinevrij Amsterdam in 2040. Een strategie voor de gecoördineerde en

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum: 2 juli 2024 Pagina 4 van 6

onderbouwde aanpak van nicotinegebruik in Amsterdam wordt aan het eind van 2024 opgeleverd en gedeeld met de raad. Preventie van gokken, alcohol- en drugsgebruik: de gebruiker in zijn omgeving staat centraal. de legale middelen alcohol en gokken veroorzaken veel problemen die nog vaak onderbelicht blijven of onvoldoende gesignaleerd worden. Acties die bijdragen aan het beperken van gezondheidsschade door gebruik en het voorkomen van problematisch gebruik van deze middelen vormen daarom ook een belangrijk deel van dit programma. We richten ons hierbij op risicogroepen:. Het alcoholgebruik onder studenten in het hoger onderwijs krijgt bijvoorbeeld aandacht in het programma. We ontvangen signalen dat er disputen en studentenhuizen zijn waar het volstrekt normaal is om te drinken tot je moet overgeven, en dan gewoon weer verder te drinken. De kosten voor het bier zijn opgenomen in de contributie voor de vereniging en dus al grotendeels betaald. Voor veel studenten hoort dit bij de levensfase en is dit gedrag tijdelijk; zij zullen na hun studie anders omgaan met alcohol. Maar een kleine groep ontwikkelt wel een alcoholprobleem en kampt voor een groter deel van het leven met de gevolgen.

In het programma werken we met de onderwijsinstellingen, studie- en studentenverenigingen samen aan de verbetering van voorlichting over de risico’s van overmatig alcoholgebruik; aan de bevordering van de deskundigheid van bestuurders, ouderejaars en ondersteuners in het signaleren en toeleiden naar specialistische hulpverlening bij problematisch gebruik; en aan het opstellen of aanpassen van beleid op het gebied van het schenken en gebruiken van alcohol. Een heel andere groep waar we meer voor gaan doen is zijn kinderen en jongeren: meer dan de helft van de 16 tot 17-jarigen in Amsterdam heeft in het afgelopen jaar alcohol gedronken, terwijl NiX18 het uitgangspunt is. Een belangrijke factor daarin is de zichtbaarheid en beschikbaarheid van alcohol, ook op plaatsen waar veel kinderen komen, zoals de sportvereniging. Veel sportverenigingen zijn afhankelijk van de bieromzet om de club draaiende te houden, maar er zijn ook clubs waar helemaal of zeer beperkt alcohol geschonken en gedronken wordt. Een van de activiteiten in het programma is dan ook het maken een businesscase voor de alcoholarme sportclub.

De zeer beperkte regulering van de online gokmarkt, waar de Rijksoverheid overigens inmiddels weer meer maatregelen neemt, maar vooral ook het initiatiefvoorstel van Van Pijpen en Yemane (ingediend op 13 december 2022; bestuurlijke reactie op 7 juni 2023) om meer aandacht te besteden aan gokproblematiek en -verslaving, hebben ertoe geleid dat gokken in het programma hetzelfde wordt benaderd als de andere verslavende middelen. Een specifieke uitdaging bij gokken is dat we op dit moment nog beperkte informatie hebben over de omvang van gebruik en problematiek in Amsterdam.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum: 2 juli 2024 Pagina 5 van 6

Een van de eerste acties die we daarom uitvoeren is het opnemen van het thema gokken in de gezondheidsmonitors van Amsterdam. In de onlangs gepresenteerde Gezondheidsmonitor Jeugd, zijn al vragen gesteld aan kinderen in het voortgezet onderwijs over betalen voor items in games en geld uitgeven aan online kansspelen. We hebben ook vragen over gebruik van kansspelen in de Gezondheidsmonitors Jongvolwassenen en Volwassenen opgenomen die in de komende jaren meer inzicht zullen bieden in de omvang van het gebruik en de problematiek in Amsterdam. Dit inzicht gebruiken we om verdere acties in het programma te sturen en initiëren. Voor risicogroepen ondernemen we echter direct actie. Bijvoorbeeld voor mensen in de schuldhulpverlening voor wie kansspelen het financieel herstel in de weg staat. We werken met schuldhulpverleners, belangenorganisaties zoals SLICKS en de verslavingszorg om de signalering van middelengebruik, en niet in de laatste plaats gokken, te verbeteren door gesprekstechnieken te trainen waarmee een moeilijk onderwerp als gokproblematiek bespreekbaar wordt en de deskundigheid op het gebied van (toeleiding naar) ondersteuning bij gokproblematiek te bevorderen. Zoals u waarschijnlijk al is opgevallen zijn de signalering van problematisch gebruik en de toeleiding van specialistische hulpverlening belangrijke aandachtgebieden in de preventie van middelengebruik.

Op het moment dat Amsterdammers de controle (dreigen te) verliezen over hun gebruik of behoefte hebben aan ondersteuning bij het minderen van hun gebruik moet passende hulp zo toegankelijk mogelijk zijn. Amsterdam kent een goed aanbod op het gebied van preventieve verslavingszorg, maar professionals zijn nog niet altijd goed in staat problematiek gerelateerd aan middelengebruik te herkennen en mensen door te verwijzen naar de juiste zorg of ondersteuning. Een interventie die we verder ontwikkelen vanuit het programma maakt dit aspect van preventie waarschijnlijk meer concreet: de implementatie van een aandachtsfunctionaris alcohol en drugs op de spoedeisende hulp van het ziekenhuis. De gemeente ondersteunt onder andere financieel bij de implementatie en evaluatie hiervan. Wanneer een patiënt geïntoxiceerd wordt binnengebracht op de eerste hulp vragen de behandelend arts en verpleegkundigen de aandachtsfunctionaris alcohol en drugs erbij. Dit is een collega verpleegkundige die getraind is door de verslavingszorg in het bespreekbaar maken, signaleren en toeleiden bij problemen als gevolg van middelengebruik. De aandachtfunctionaris onderzoekt de hulpbehoefte op dit thema en neemt in de periode na de opname contact op met de patiënt om de behoefte en mogelijkheden voor ondersteuning door te nemen en de patiënt desgewenst toe te leiden naar de hulpverlening.

De eerste ervaringen met een aandachtsfunctionaris alcohol en drugs zijn reeds opgedaan en geëvalueerd in het OLVG. De implementatie in het BovenIJ ziekenhuis wordt nu verkend. Voor al deze activiteiten geldt dat we de gebruiker in zijn omgeving centraal stellen. We organiseren het aanbod dichtbij de mensen in de omgeving waarin het gebruik zich voordoet, en niet rond een specifiek middel. Ook omdat er vaak is er sprake van combinatiegebruik, van bijvoorbeeld cannabis, XTC en/of 3-MMC. Een actie gericht op het vergroten van de weerbaarheid

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum: 2 juli 2024 Pagina 6 van 6

bij groepsdruk, het bespreekbaar maken van problemen of het bieden van een alternatieve tijdsbesteding kan meer vruchten afwerpen dan een interventie gericht op een specifiek middel. Dit zien we bijvoorbeeld in een project gericht op het terugdringen van het middelengebruik in de maatschappelijke opvang en begeleid wonen voor jongvolwassenen. Het is inmiddels bekend dat het cannabisgebruik in deze groep hun re-integratie traject regelmatig frustreert. Al tijdens het onderzoek naar de aard en omvang van dit probleem in 2021 kwamen we erachter dat binnen deze kwetsbare groep ook veel andere middelen worden gebruikt. In het programma gaan we daarom met de woonbegeleiders, bestuurders van deze instellingen en gemeentelijke accounthouders aan de slag om zowel de handelingsverlegenheid in het bespreken van gebruik te verminderen als de onduidelijkheid van beleid die woonbegeleiders ervaren te verminderen. Met de kennis uit het onderzoek en ondersteuning vanuit het Trimbos-instituut over wat werkt in preventie stellen we een actieplan op waarmee de instellingen actief kunnen inzetten op preventie van middelengebruik voor jongvolwassenen in deze instellingen. Hoe gaan we verder? Ik hoop u met deze brief een goed beeld te hebben gegeven van de opzet van en vooral ook de ambitie van het programma Preventie Middelengebruik.

De middelen voor het programma zijn gedekt uit de reguliere begroting. Er zijn ook middelen vanuit het Amsterdams Akkoord, SPUKGALA en bijdragen van derden (ZonMw en sectorplannen Amsterdam UMC). Het programmateam is inmiddels volop aan de slag en ik zal u regelmatig informeren over de voortgang. Aan het eind van dit jaar ontvangt u de strategie voor de stedelijke aanpak nicotinevrij. Zoals u in deze bief en het programma- en uitvoeringsplan heeft kunnen lezen geven we met dit programma niet alleen een vervolg aan goed onderbouwde preventieve interventies, maar gaan we een stap verder, zeker op het thema nicotinegebruik. Daarbij hoort ook dat wij bij het Rijk aandringen op meer regulering en stevige maatregelen. Ik maak mij sterk voor de mogelijkheid om (nieuwe) tabakszaken te weren, bijvoorbeeld door middel van een vergunningplicht, het verhogen van de leeftijd voor verkoop van nicotineproducten naar 21 jaar en het meer reguleren van de verkoop van vapes en e-sigaretten. Deze boodschap wil ik delen met eenieder die daar invloed op heeft. Samen maken we het mogelijk dat Amsterdammers geen nicotinehoudende producten gebruiken en dat hun gezondheid zo min mogelijk wordt geschaad door het gebruik van alcohol, drugs of gokken.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam, Alexander Scholtes Wethouder Publieke gezondheid en preventie Bijlagen 1. Programma- en uitvoeringsplan Preventie Middelengebruik 2024 - 2026

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl