Raadsbrief preventieve aanpak overlast ratten def.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 10 april 2025 Publieke gezondheid en preventie Alexander Scholtes GGD Amsterdam, ddjonge@ggd.amsterdam.nl

Onderwerp

Omgang overlast door ratten: leefbaarder, duurzamer en diervriendelijker

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad,

Gezien het grote voedselaanbod en de vele schuilplekken zal de rat altijd zijn weg in de stad blijven vinden. De aanwezigheid van ratten kan helaas overlast en schade veroorzaken. Het huidige aantal meldingen van overlast is al langer reden tot zorg en vraagt om aandacht. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het onderzoek Wonen in Amsterdam 20231. Amsterdammers geven hierin gemiddeld een 6,1 voor dit onderwerp. De overlast door dierplagen krijgt daarmee het op één na slechtste rapportcijfer van de negen bevraagde onderwerpen in dit onderzoek. De overlast is het grootst in Zuidoost (5,7) en Nieuw-West (5,6). We zetten als college volop in op vergroening in de stad. Dit heeft vele voordelen, bijvoorbeeld voor recreatie, het helpt de stad te koelen op hete dagen en om water op te vangen van hevige regenbuien2. Deze vergroening brengt de natuur, inclusief de rat, dichter bij de inwoners. Dat betekent wel dat we alert moeten blijven op plekken waar de overlast van ratten door de vergroening kan toenemen. Ook klimaatverandering3 draagt bij aan de kans op toename van overlast. Dit alles vraagt om een plan om de overlast beheersbaar te houden. De rat hoort bij de stad. We concentreren ons daarom op de overlast die het dier veroorzaakt, waarbij meldingen van overlast in een woning prioriteit krijgen.

Het budget voor het beperken van dierplagen is vanaf 2024 (structureel) aangevuld van €250.000 naar €500.000. Landelijk onderzoek4 laat zien dat een preventieve aanpak, die de oorzaken van rattenoverlast wegneemt, op lange termijn het meest effectief is. Het bestrijden, dus doodmaken van ratten, is een inefficiënte, niet diervriendelijke en een niet duurzame methode om overlast te verminderen. Als de oorzaken van rattenoverlast niet worden weggenomen, keren ratten altijd weer terug en blijft de overlast terugkomen.

1

https://assets.amsterdam.nl/publish/pages/410516/tg_2400107_factsheet_leefbaarheid.pdf https://assets.amsterdam.nl/publish/pages/863179/groenvisie_2020-2050_19012021.pdf 3 https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.ads6782 4 https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2019-0179.pdf 2

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 10 april 2025 Pagina 2 van 7

Met deze raadsbrief informeer ik u over de preventieve aanpak en de activiteiten die we gaan uitvoeren om de overlast te beperken. Kenmerkend voor de aanpak is dat de samenwerking met bewoners, organisaties en ondernemers in de stad essentieel is om de aanpak tot een succes te maken. U ziet later in deze brief wat er specifiek vanuit de aanpak overlast door ratten gedaan wordt via vijf actielijnen die ingezet zijn op basis van dit extra budget. Vanaf begin 2024 zijn er acties gestart. Onder andere zijn door de GGD de vijf grootste woningcorporaties getraind in het voorkomen en duurzaam afhandelen van meldingen rattenoverlast. Via Koninklijke Horeca Nederland is deze training ook voor ondernemers verzorgd. Daarnaast zijn er communicatiemiddelen over het voorkomen van overlast ontwikkeld, zoals flyers, posters en korte voorlichting filmpjes voor social media. Via een data-analyse op alle overlastmeldingen is een tool ontwikkeld om bijvoorbeeld resultaten van acties per gebied in te zien. Verder heeft de GGD een initiatief voor het delen van informatie met andere gemeenten over succesvolle duurzame oplossingen gestart. Het college kiest voor de methode waarbij de aanpak van het ontstaan van het probleem voorop staat. Deze methode ligt volledig in lijn met het beleid van het rijk5 waarbij preventie het uitgangspunt is.

Daarnaast sluit deze aanpak aan bij de in juni 2024 door uw gemeenteraad vastgestelde agenda Dieren 2024-2026, waarin het volgende uitgangspunt is opgenomen: ‘Bij de bestrijding van deze dieren moeten we een balans vinden tussen de belangen van de mens en die van de natuur, waarbij de overlast voor mensen beperkt is. In alle gevallen is preventie leidend; gif passen we in de regel niet meer toe. Het uitgangspunt is het leefgebied minder aantrekkelijk te maken: habitat-management. Gedrag van mensen of de inrichting van het groen is meestal de oorzaak van de overlast. Hier zit dus vaak de eerste en de duurzaamste oplossing’ Overlast ontstaat door drie redenen. Ten eerste ontstaat overlast doordat ratten toegang hebben tot huizen door bouwkundige problemen, zoals een defect riool of gaten in kruipruimten. Ten tweede doordat ratten aangetrokken worden door voedsel. Denk aan etensresten op straat of in het groen, uit afvalbakken of aan voer voor eenden en duiven. Ten derde wordt overlast bevorderd door de beschikbaarheid van schuilplekken. Met de groei van de stad wordt de uitdaging van een schone openbare ruimte groter. Dit is bijvoorbeeld zichtbaar bij containers met vuil (inclusief etensresten) erom heen of aan (zwerf)vuil bij markten.

Sinds de invoering van statiegeld op kleine plastic flesjes en later ook op blikjes neemt in sommige gebieden het zwerfvuil rondom prullenbakken toe. Rattenpopulaties floreren hierbij.

5

https://www.biociden.nl/themas/knaagdierbeheersing

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 10 april 2025 Pagina 3 van 7

Oorzaken van rattenoverlast Inrichting: Voedsel en nestelmogelijkheden in: • openbaar groen • (verouderde) gebouwde omgeving • tuinen • rioleringsstelsel

Populatie ratten Gebruik: Voedselaanbod door: • voederen van dieren • consumptie op straat • etensresten in (o.a. horeca) afval

Beheer: Afvalaanbod (op straat) door: • ‘losse’ huisvuilinzameling • vervuiling door zwerfafval • open (bedrijfs) afval containers

De preventieve aanpak van overlast door ratten is complex vanwege de diverse oorzaken. Het vereist een gecoördineerde aanpak die onder andere inhaakt op de inrichting en staat van de bebouwde en openbare ruimte, het gedrag van de bewoners, ondernemers en bezoekers en (daarmee) het voedsel- en afvalaanbod in de stad. Wat weten we over de omvang van het probleem? De omvang van de overlast door ratten in de stad is moeilijk te bepalen. De rat kan zich razendsnel voortplanten onder de juiste omstandigheden. Bovendien is het de vraag of de hoeveelheid ratten, in bijvoorbeeld het riool, van belang is voor de mate van de overlast. Het aantal meldingen dat inwoners doen geeft een beeld van de omvang van de overlast. In de onderstaande figuur is het aantal meldingen van overlast door ratten in de gemeente Amsterdam te zien. Vanaf 2022 is bekend of dit in een woning was of daarbuiten.

Aantal meldingen overlast door ratten 2015 – 2024. Bron: SIG/GGD

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 10 april 2025 Pagina 4 van 7

Het aantal meldingen van overlast door ratten is gestegen naar jaarlijks meer dan 6.000 meldingen. Het veranderde gedrag van bewoners tijdens de coronapandemie is waarschijnlijk van invloed geweest op de piek van meldingen oplopend tot meer dan 7.000 in 2021. Er was in die tijd namelijk een veel groter aanbod van afval wat niet meteen kon worden opgevangen. Deze piek tijdens de pandemie toont duidelijk aan dat het gedrag van mensen een grote invloed heeft op de overlast van ratten. Gemeentelijk beleid overlast door ratten Het verminderen van overlast door ratten in woningen krijgt prioriteit. Dit soort meldingen krijgt voorrang. Overlastmeldingen in de openbare ruimte worden alleen opgepakt bij aanwijzingen van een plaag. Overlast bij bedrijven door ratten is niet per se een taak voor de gemeente: de gemeente is verantwoordelijk voor overlast in de openbare ruimte. Omdat er echter vaak raakvlakken zijn met overlast in de openbare ruimte en/of die in woningen, geeft de GGD in deze situaties eenmalig advies aan ondernemers. De afhandeling van de meldingen richt zich in alle gevallen op het verhelpen van de oorzaak. We weten inmiddels meer uit de data-analyse van de overlastmeldingen.

Bijvoorbeeld dat de aanwezigheid stadsbreed van afval en de moeite om ratten buiten de woning te houden (ouderdom van woningen) in Amsterdam een sterke correlatie hebben met meldingen van overlast door ratten. Dat is een herbevestiging van de kennis die we in Nederland hebben via het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM6). Met het recent ontwikkelde tool is een actueel overzicht tot op wijkniveau beschikbaar. Hiermee is de relatie met andere meldingen en daarmee de mogelijke oorzaak van dalingen of stijgingen van rattenmeldingen te herleiden. Zo zijn de afgelopen maanden in enkele gebieden de problemen met bovengrondse afvalcontainers met voorrang opgepakt. Wat gaan we doen? We gaan de komende jaren op vijf manieren aan de slag. Zoals eerder opgemerkt, staat de samenwerking tussen alle betrokken partners centraal. Zonder elkaar komen we niet tot een goede preventieve aanpak van de overlast van ratten in de stad. Het betreft hier deels intensiveringen van reeds bestaande samenwerkingen, te weten acties 1 en 2. Acties 3,4 en 5 zijn nieuw. 1. Meewerken aan lopende programma’s vanuit de verschillende betrokken partners De aanpak van overlast van ratten lift mee op (lopende) programma’s gericht op verbeteringen van de oorzaken van overlast. Denk hierbij bijvoorbeeld aan aanpak van afval in de openbare ruimte, de inrichting van de openbare ruimte en de agenda dieren.

6

Naar een betere aanpak van ratten- en muizenplagen | RIVM.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 10 april 2025 Pagina 5 van 7

De belangrijkste acties: • We gaan ervoor zorgen dat we als gemeente beter in staat zijn onze inwoners en bedrijven te helpen bij het weren van ratten bij bijvoorbeeld afvalbakken, groenvoorzieningen en nieuwbouwlocaties. Dit doen we mede door onze interne samenwerking te verbeteren. • Het vinden van extra containeradoptanten op die plekken, waar dat vanuit het oogpunt van rattenbestrijding noodzakelijk is. Dit doen we bovenop de reeds 3050 adoptanten die er al zijn. • Op aanvraag van stadsdelen voert de GGD een schouw uit en verstrekt de GGD adviezen over (potentiële) probleemlocaties. • Adviseren aan diensten binnen de gemeente, bedrijven en andere organisaties op interventies die preventief kunnen werken, zoals: o Het gebruik van afvalcontainers i.p.v. bedrijfsafvalzakken. o Gebruik van lekdoppen met rooster in verrijdbare containers. o Plaatsing van (bovengrondse) containers zodat de ratten minder toegang hebben. o Een verbeterde werkwijze bij bovengrondse afvalcontainers, met name tijdens het legen. • Het delen van kennis over preventie via stadsdelen en in de samenwerking met landelijke organisaties zoals het RIVM, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA).

2. Analyses voor betere omgang meldingen Vanuit het gemeentelijke meldingssysteem van overlast (‘SIG’) en het administratiesysteem van de GGD worden data-analyses uitgevoerd op de onderliggende oorzaak van overlast door ratten. Via deze data-analyses bepalen we waar we (per gebied) op inzetten. Bijvoorbeeld op het gebied van verzakkingen, bijplaatsingen, zwerfafval, de staat van woningen, riool of naleving van het voerverbod. De komende periode blijven we regelmatig data-analyses uitvoeren om te monitoren of we de goede aanpak per gebied inzetten. 3. Aanpak in de semi-openbare ruimte verbeteren De rat profiteert vaak van situaties die in de semi-openbare ruimte niet goed geregeld zijn, maar waarvan niet altijd duidelijk is welke partij actie moet ondernemen. Denk bijvoorbeeld aan problemen met de fundering, kruipruimte of rondom (riool)leidingen. In de praktijk worden er eindeloze behandelingen aan stoepherstel en/of rattenbestrijding uitgevoerd. Vooral bij verzakkingen vlak bij gebouwen gaat het niet goed. Door te coördineren in deze (terugkerende) dossiers zorgen we voor een duurzaam einde van de overlast. Bijvoorbeeld een kruipruimte die in slechte staat verkeerd trekt ratten aan en veroorzaakt verzakkingen aan de stoep. De pandeigenaar dient hiervoor gewaarschuwd te worden. Dit proces wordt verbeterd.

Uiteindelijk zullen er in deze gevallen minder overlastmeldingen van ratten terugkomen. Maar ook minder stoepverzakkingen.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 10 april 2025 Pagina 6 van 7

4. Voorlichting Door gerichte (online) voorlichting weten bewoners, huiseigenaren en ondernemers wat ze zelf kunnen en moeten doen als het gaat om het oplossen van overlast in en rond hun eigen omgeving. We zetten in op betere omgang met afval en het niet voeren van vogels of achterlaten van etensresten op straat, in het park of in kleinschalig groen. We benadrukken de plek van ratten in de stadsnatuur. We trekken actief op met stadsdelen, woningcorporaties en belangenverenigingen; Amsterdam City, Koninklijke Horeca Nederland en vertegenwoordigers van lokale bedrijveninvesteringszones (BIZ’s). In onze dienstverlening benadrukken we dat problemen door overlast alleen blijvend kunnen worden opgelost door het wegnemen van de oorzaken. We zijn duidelijk in onze werkwijze en geven zoveel mogelijk praktisch advies om zelf mee aan de slag te gaan. Verdere samenwerking met partners : • Trainingen voor de Amsterdamse Woningcorporaties (via de Amsterdamse Federatie van Woningcorporaties, AFWC) over het beter werend maken van met name oudere woningen in de stad. • Kennisuitwisseling met belangrijke stakeholders zoals de gebiedsbeheerders, NS, GVB, vergunningverleners en Waternet over preventieve duurzame maatregelen. 5.

Gezamenlijke aanpak verder ontwikkelen op proeflocaties met de grootste problematiek We wijzen per stadsdeel proeflocaties aan om te laten zien hoe de overlast duurzaam opgelost kan worden. We leren van de integrale aanpak van die knelpuntlocaties en passen dat elders toe. Per stadsdeel is er 1 knelpuntlocatie te benoemen door het gebiedsteam van het stadsdeel en 1 door de GGD. In de stadsdelen uit het Amsterdams Akkoord (Aanpak Noord en de Masterplannen Zuidoost en Nieuw-West) komt er een extra aandachtsgebied in overleg met het stadsdeel. Bij een wijziging van een knelpuntlocatie wordt er een evaluatie opgesteld. Begroting Voor de bovengenoemde 5 onderdelen van de rattenaanpak is in de begroting een jaarlijks budget van € 500.000 opgenomen. Hieronder staat een uitsplitsing van het budget per maatregel.

1. Meewerken (lopende) programma's 2. Analyse t.b.v. omgang meldingen van overlast 3. Aanpak in semi-openbare ruimte 4. Voorlichting 5. Gezamenlijke aanpak proeflocaties

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Budget per 2024 60.000 65.000 125.000 100.000 150.000 € 500.000

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 10 april 2025 Pagina 7 van 7

De vijf onderdelen zijn elk en in samenhang met elkaar van belang voor het in de hand houden van de overlast van ratten. Tot slot: we intensiveren een aanpak gericht op preventie van overlast van ratten. De aantallen ratten zullen niet van vandaag op morgen kleiner worden. Ik streef via deze aanpak wel tot een duurzame vermindering van het aantal meldingen van overlast van ratten.

Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Alexander Scholtes Wethouder publieke gezondheid en preventie

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl