Raadsbrief malafide ondernemingen09012f9781256876

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door

Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 11 juli 2024 Openbare Orde & Veiligheid Directie Openbare Orde & Veiligheid ondermijning@amsterdam.nl Toezegging TA2023-001293

Geachte leden van de gemeenteraad,

Inleiding Tijdens de raadsvergadering Algemene Zaken van 2 november 2023 heeft de SP-fractie een vraag gesteld naar aanleiding van een nieuwsbericht over een adres in het Westelijk Havengebied. Het betrof een bedrijfsverzamelgebouw van 300 vierkante meter waar meer dan 900 bedrijven stonden ingeschreven en waar de politie, Belastingdienst en gemeente vermoedens hadden van misdrijven, zoals het witwassen van drugswinsten en fraude. De SPfractie vroeg of wij als gemeente preventief iets konden doen om te voorkomen dat dit zou blijven gebeuren en verwees daarbij specifiek naar procedures of instrumenten waar we mogelijk nog niet aan gedacht hadden, zoals bijvoorbeeld bestemmingsplannen of de Kamer van Koophandel (KvK). Middels deze brief en bijlagen breng ik u graag op de hoogte van de problematiek en ontwikkelingen sindsdien. Zoals ik in de raadsvergadering aangaf, is het inschrijven van honderden bedrijven op één adres niet verboden en zeker geen uitzondering. In Amsterdam zijn tientallen adressen met honderden (of zelfs duizenden) inschrijvingen. Dit kan een legitiem doel dienen, zoals in het geval van een zelfstandig psychiater die zijn privéadres liever geheim houdt, maar maakt het ook voor criminelen eenvoudig om buiten beeld te blijven en via malafide ondernemingen hun criminele activiteiten te verhullen.

Helaas staat de casus in het Westelijke Havengebied niet op zichzelf en vindt misbruik van ondernemingen plaats op tal van andere locaties in de stad. Zo zijn er onder andere over een aantal winkels in de toeristische detailhandel signalen van ondermijnende criminaliteit. De maatschappelijke schade die malafide ondernemingen veroorzaken is groot en varieert van oninbare belastingen en boetes tot witwassen, arbeidsfraude en grootschalige cocaïnehandel. Problematiek Het is in Nederland eenvoudig om een onderneming op te richten. Een startkapitaal of businessplan is niet nodig, er zijn geen opleidingsvereisten of Verklaring Omtrent Gedrag vereist en wil je je bedrijf elders inschrijven, dan is een vestigingsadres vanaf 10 euro per maand te koop. Dit maakt ondernemen toegankelijk en dat is goed voor onze economie. Malafide

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 juli 2024 Pagina 2 van 8

ondernemers weten dit echter ook. Zij misbruiken ondernemingen door ze te gebruiken als dekmantel voor criminele activiteiten, bijvoorbeeld door deze bedrijven te misbruiken als vehikel om geld uit criminele activiteiten wit te wassen. Dat dit schadelijk is voor de maatschappij is evident. Doordat ondernemers zich kunnen afschermen zijn belastingen en boetes oninbaar waardoor publieke voorzieningen worden uitgehold. Witwassen faciliteert criminelen zodat zij hun criminele gelden kunnen aanwenden, bijvoorbeeld om nieuwe bedrijven te starten of vastgoed aan te kopen. Als gevolg hiervan ontstaat oneerlijke concurrentie. Een bonafide ondernemer kan immers niet opboksen tegen crimineel geld en staat op achterstand als deze wel alle regels in acht neemt. Er lijkt dan ook – zeker in genoemde delen van de stad – een parallelle economie te zijn ontstaan waarin bonafide ondernemers worden weggeconcurreerd door malafide ondernemers. Aanpak Er wordt door de gemeente en haar partners veel inzet gepleegd om malafide bedrijven, maar ook malafide facilitators op te sporen en aan te pakken, al dan niet in samenwerkingsverbanden zoals het RIEC1. Deze onderzoeken en interventies zijn echter arbeidsintensief en tijdrovend (een strafrechtelijk onderzoek duurt zo twee jaar) en betrokken instanties kampen met capaciteitstekorten.

Bovendien is het lastig om malafide bedrijven te detecteren, omdat ze onder de radar opereren. Het is daarom veel effectiever om preventief op te treden en te zorgen dat malafide bedrijven niet kunnen starten. Zo heeft de gemeente met de vergunningplicht een middel in handen om ondernemingen te weren. Deze wordt momenteel toegepast op specifieke branches, zoals prostitutie en horeca en onlangs is ook een gebied2 aangewezen waar alle winkels in dat gebied een vergunning moeten aanvragen. Op dit moment wordt onderzocht of ook andere branches onder de werking van de vergunningplicht kunnen vallen. Echter, het is uiteraard nóg beter om malafide ondernemingen al te weren nog voordat ze zijn gestart. Daar komen poortwachters om de hoek kijken, organisaties en beroepsgroepen die een rol spelen bij de start van een onderneming, zoals notarissen, banken en de Kamer van Koophandel (KvK). Poortwachters Poortwachters ervaren in de praktijk nogal wat knelpunten en belemmeringen bij de uitvoering van hun wettelijke taken, zo blijkt uit het onderzoek ‘Krachten gebundeld’ dat door KPMG is uitgevoerd3. Zo missen ze ondersteuning, duidelijke sturing en prioritering vanuit de overheid, kampen ze met conflicterende wet- en regelgeving en lopen zij het risico hard te worden aangepakt als ze volgens diezelfde overheid hun rol niet goed genoeg vervullen.

De overheid heeft op haar beurt kritiek op de poortwachters omdat zij (al dan niet bewust) dit misbruik faciliteert en dus haar rol niet goed vervult.

1

Tien Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC’s) en het Landelijk Informatie- en Expertisecentrum (LIEC) richten zich op de bestrijding van ondermijnende criminaliteit. Ze verbinden informatie, expertise en krachten van de verschillende overheidsinstanties. Daarnaast stimuleren en ondersteunen de RIEC's en het LIEC de publiekprivate samenwerking bij de aanpak van ondermijning. Gemeente Amsterdam is onderdeel van RIEC Amsterdam Amstelland. 2 Dit betreft de Damstraat, Oude Doelenstraat, Oude Hoogstraat en Nieuwe Hoogstraat. 3 Dit onderzoek heeft KPMG in 2023 uitgevoerd in opdracht van NVB, Verbond van Verzekeraars, KNB, Holland Questor, NVM en VBO samen met MKB-Nederland en VNO-NCW.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 juli 2024 Pagina 3 van 8

Er lopen initiatieven om de rol van de poortwachters te versterken. Hieronder geef ik een kort overzicht van een aantal van deze initiatieven (voor een uitgebreider inzicht in deze trajecten verwijs ik naar de bijlagen). Ik beperk me hieronder tot de trajecten met betrekking tot poortwachters die bij de oprichting van (malafide) ondernemingen een rol spelen én waar de gemeente een rol speelt in het verbetertraject. Kamer van Koophandel De KvK is een belangrijke poortwachter, omdat elke onderneming zich moet inschrijven in het handelsregister van de KvK. Zonder inschrijving is ondernemen lastig, omdat er dan bijvoorbeeld geen btw-nummer wordt verstrekt door de Belastingdienst. De KvK is zich bewust van haar rol, maar geeft aan momenteel te weinig instrumenten in handen te hebben om inschrijving van malafide ondernemingen te weigeren of ze uit te schrijven als later blijkt van malafide gedragingen. De KvK onderzoekt momenteel de mogelijkheden om haar poortwachtersrol te versterken. Wij ondersteunen de KVK hierin. Notarissen Het notariaat heeft aangegeven dat haar rol als poortwachter effectiever en efficiënter kan, zodat beter kan worden opgetreden tegen ondermijnende criminaliteit via vastgoed en (de oprichting of overdracht van) rechtspersonen.

Dat is de reden dat de Regioburgemeesters op 25 april 2024 een brief aan de ministers J&V en BZK hebben geschreven met de vraag wat nodig is om besluitvorming op dit terrein te bespoedigen (zie bijlage 1). In september 2023 heb ik hierover ook een gesprek gevoerd met de voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Notariële Beroepsgroep (KNB). Daarnaast is vanuit het RIEC samenwerkingsverband een verkennend onderzoek gestart naar de poortwachtersrol van het notariaat in het vennootschapsrecht. Hierin wordt samengewerkt met de KNB en het Bureau Financieel Toezicht (BFT), de toezichthouder op onder andere het notariaat. Uitkomsten worden begin 2025 verwacht.

Domicilieverleners en trustkantoren Domicilieverleners en trustkantoren bieden diensten aan ondernemingen aan. Trustkantoren bieden administratieve diensten aan, hebben een eigen wettelijk regime en moeten een vergunning van De Nederlandsche Bank (DNB) hebben. DNB fungeert ook als toezichthouder. Domicilieverleners stellen beroeps- of bedrijfsmatig een adres of postadres ter beschikking, hebben geen vergunning nodig en dienen zich alleen te houden aan de verplichtingen uit de Wwft. Bureau Toezicht Wwft houdt hier toezicht op. Omdat beiden een rol (kunnen) spelen in het functioneren van een bedrijf is hen ook een poortwachtersrol toebedeeld. Echter, deze rol kan en/of wordt in de praktijk niet altijd even goed uitgevoerd. Sterker, het bedrijfsmodel van sommige van deze dienstverleners is gericht op het verhullen van geldstromen en/of het afschermen van de betrokkenen bij een onderneming. Daarom is het van groot belang dat gaten in de wetgeving en uitvoering van de screeningen worden gedicht en/of dat deze wordt verscherpt. Ook op dit onderwerp is samen met enkele partners een lobby opgestart richting de wetgever.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 juli 2024 Pagina 4 van 8

Conclusie Misbruik van ondernemingen brengt grote schade toe aan de maatschappij. Het probleem is complex en kan niet door één partij of één simpele handeling worden opgelost. De slagkracht van het strafrecht is beperkt; er valt meer succes te verwachten van preventieve instrumenten, zoals beter toezicht door poortwachters of een vergunningplicht door de gemeente. Zoals aangegeven lopen er verschillende initiatieven en werkt de gemeente Amsterdam met allerlei publieke organisaties, maar ook private partners, samen om – kortgezegd – het misbruik van ondernemingen tegen te gaan4. Hierbij is aandacht voor het hele spectrum, van poortwachters en facilitators tot de actoren zelf en de toezichthouders en handhavers. Door meer en betere samenwerking en door blijvend aandacht te vragen voor de problematiek willen we wet- en regelgeving waar nodig veranderen en gedrag beïnvloeden. Zo kunnen wij, onze partners en de poortwachters tezamen een belangrijke bijdrage leveren aan het terugdringen van malafide ondernemingen. Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet,

Femke Halsema burgemeester

4

Op 6 november 2024 zal een conferentie over dit onderwerp worden georganiseerd door het RIEC-AA.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 juli 2024 Pagina 5 van 8

Bijlage 1 – Poortwachters malafide bedrijven Er zijn diverse poortwachters betrokken die een bijdrage leveren bij de start van en het toezicht op ondernemingen en dus bij het weren van malafide bedrijven. Vaak – maar niet altijd – is het toezicht gericht op specifieke criminele gedragingen, bijvoorbeeld op witwassen of tegengaan van (financiering van) terrorisme. In dat geval dienen de poortwachters te voldoen aan de specifieke wetgeving die deze gedraging wil tegengaan (in casu: Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme, de Wwft). Dit geldt bijvoorbeeld voor banken, maar ook voor domicilieverleners en trustorganisaties. Andere poortwachters moeten voldoen aan specifiek op hun taken gerichte wetgeving ,waarin dan ook regels ten aanzien van de screening kunnen zijn opgenomen. Dit is bijvoorbeeld het geval voor de KvK waar regels omtrent de ‘screening’ van de onderneming zijn opgenomen in de Handelsregisterwet en het Handelsregisterbesluit. Het gebeurt ook regelmatig dat er meerdere wetten naast elkaar bestaan die moeten worden nageleefd door de poortwachters waardoor dubbelingen of onduidelijkheden kunnen ontstaan. Of er ontbreekt juist wetgeving. Kamer van Koophandel Voor alle ondernemingen geldt dat een inschrijving in het handelsregister verplicht is. Inschrijving geschiedt bij de KvK.

De KvK heeft maar beperkte mogelijkheden om een onderneming bij inschrijving te weigeren, ook als op dat moment al twijfel bestaat over de werkelijke intenties van de ondernemer. De KvK is zich bewust van haar rol en is – in samenwerking met allerlei overheidsorganisaties – bezig om interne beleidslijnen te verbeteren en te pleiten voor gewijzigde wetgeving die het weren van malafide ondernemingen eenvoudiger moet maken. Wij ondersteunen de KvK hierbij. In een recente kamerbrief aan het minister van Economische Zaken en Klimaat (van 8 mei 2024) pleit de KvK voor: - Registratie en publicatie bestuursverboden; - Uitbreiden autorisaties ten behoeve van maatschappelijk relevante taken; - Versterken poortwachtersrol KvK; - Controleren van vestigingsadressen bij inschrijving en mutatie; - Uitkomsten uitvoeringstoets koppeling CCBR en CIR. Notarissen Een andere partij die een rol speelt en (on)bewust malafide ondernemers kan faciliteren, is de notaris. In Nederland gaat nagenoeg elke vastgoedtransactie, oprichting van een rechtspersoon of overdracht van aandelen langs de notaris. Bij de oprichting van een rechtspersoon (zoals BV’s, NV’s, stichtingen en verenigingen) is de notaris aan zet om de screening uit te voeren. Naast de KvK zijn zij dus een belangrijke poortwachter.

Door de wettelijk verplichte notariële tussenkomst, is de notaris veelal de eerste formele schakel die ervoor waakt dat een rechtspersoon of vastgoed niet wordt ingezet voor malafide praktijken. Het notariaat heeft geregeld aangegeven dat zij instrumenten tekort komt om malafide ondernemingen te kunnen ontdekken en/of stoppen. Daarnaast hebben notarissen een strikte geheimhoudingsplicht. Indien dit instrumentarium wordt versterkt, kan het notariaat effectiever en efficiënter zijn poortwachtersrol vervullen en optreden tegen ondermijnende criminaliteit via vastgoed en (de

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 juli 2024 Pagina 6 van 8

oprichting of overdracht van) rechtspersonen. Specifiek vraagt het notariaat om de volgende mogelijkheden: • • •

De mogelijkheid voor notarissen om via een registratiesysteem elkaar onderling te kunnen waarschuwen als diensten zijn geweigerd. Daarmee kan voorkomen worden dat een geweigerde partij eenvoudig bij de volgende notaris aanklopt voor diensten. Het kunnen zoeken op natuurlijke personen in het handelsregister zodat het voor notarissen zichtbaar wordt als iemand is betrokken bij meer rechtspersonen. Dit kan duiden op misbruik. Het instellen van een centraal aandeelhouderregister om beter inzicht te hebben wie eigenaren zijn van een onderneming, ook onder de grens van meer dan 25% die nu in het UBO-register wordt gehanteerd.

Dat is de reden dat de Regioburgemeesters op 25 april 2024 een brief aan de ministers J&V en BZK hebben geschreven met de vraag wat nodig is om besluitvorming op dit terrein te bespoedigen. Daarnaast hebben de Regioburgemeesters nogmaals het belang van voortgang op dit terrein ter versterking van de aanpak ondermijning onderstreept. Trustkantoren en domicilieverlening Bij de inschrijving in het handelsregister wordt het bedrijf ook aan een fysiek adres gekoppeld. Dit kan het adres van de onderneming of woning van de ondernemer zijn, maar ook een postadres. Dit postadres wordt dan gebruikt als vestigingsadres terwijl het bedrijf er in werkelijkheid niet zit. Deze postadressen worden ter beschikking gesteld door trustkantoren of domicilieverleners. Trustkantoren faciliteren ondernemers en bieden bijvoorbeeld hulp bij het oprichten van een onderneming, zorgen voor een vestigingsadres en/of verlenen allerlei andere diensten. Naast bonafide ondernemers, maken ook malafide ondernemers gebruik van trustkantoren. Trustkantoren hebben een vergunning van De Nederlandsche Bank (DNB) nodig. DNB is ook verantwoordelijk voor het toezicht en de handhaving. Naast trustkantoren zijn er zogeheten domicilieverleners. Domicilieverlening is het beroeps- of bedrijfsmatig ter beschikking stellen van een adres of een postadres.

Voor domicilieverlening bestaat geen vergunning en domicilieverleners hoeven zich – buiten inschrijving bij de KvK – nergens te melden als zijnde domicilieverlener. Domicilieverleners dienen zich wél te houden aan de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) en zijn daarom verplicht cliëntonderzoek te verrichten en ongebruikelijke transacties te melden. Bureau Toezicht Wwft (onderdeel van de belastingdienst) houdt toezicht op en naleving van de Wwft. Doordat aan het zijn van domicilieverlener nauwelijks eisen zijn verbonden, is onduidelijk wanneer iemand domicilieverlener is. Er zijn in Nederland duizenden domicilieverleners. In de praktijk is het lastig om deze enorme hoeveelheid bedrijven te detecteren en hier toezicht op te houden.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 juli 2024 Pagina 7 van 8

Bron: https://specials.fd.nl/virtueel-kantoor-rukt-op-iedereen-zijn-eigen-brievenbusfirma

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 11 juli 2024 Pagina 8 van 8

Bijlage 2 – Verschillende initiatieven en samenwerkingsverbanden waar de gemeente een rol speelt in het verbetertraject Harvard FieldLabs In 2023 is in de regio Amsterdam-Amstelland een FieldLabs5 gestart die ziet op het misbruik van ondernemingen. Verschillende overheidspartijen (zoals Openbaar Ministerie, Belastingdienst, Politie en Kamer van Koophandel) werkten hierin samen met onder andere de Rabobank. Onderdeel van dit FieldLab was de grote controleactie in het Westelijke Havengebied waar vervolgens het krantenbericht uit november (‘op één adres staan 900 bedrijven ingeschreven’) op volgde. De gemeente Amsterdam was geen partij in dit FieldLab, maar heeft wel geparticipeerd bij de controleactie en maakt onderdeel uit van de nasleep van dit FieldLab. Medio maart hebben de leden van het FieldLab een presentatie gegeven aan de Regionale Stuurgroep van het RIEC-AA. De stuurgroep heeft naar aanleiding hiervan verzocht om een conferentie over domicilieverlening/misbruik ondernemingen en een lobbystrategie ten aanzien van punten die zich hiervoor lenen, zoals beter instrumentarium voor de Kamer van Koophandel bij het weren van malafide ondernemingen. Deze conferentie zal op 6 november 2024 plaatsvinden. Dit Fieldlab heeft aangetoond dat het oprichten van een malafide onderneming eenvoudig is en dat de gevolgen enorme maatschappelijke impact hebben.

Landelijke Fenomeentafels De Landelijke Fenomeentafels (LFT´s) bij het LIEC zijn onderdeel van het brede offensief tegen ondermijnende criminaliteit en voorzien in de behoefte om samenwerking op landelijk- en fenomeenniveau te organiseren. Aan de Landelijke Fenomeentafel Ondermijning in de vastgoedketen werken publieke en private partners daarom samen om integrale slagkracht bij de aanpak van vastgoedcriminaliteit te realiseren. Door op landelijk niveau kennis en expertise te delen en te ontwikkelen, worden innovatieve interventiestrategieën toegevoegd aan de bestaande aanpak en het lerend vermogen van partners vergroot. Daarnaast richt de fenomeentafel zich op het adresseren en waar mogelijk aanpakken van knelpunten in de bestaande ondermijningsaanpak. Vastgoed - Tafel020 Een publiek-privaatsamenwerkingsplatform (Amsterdam-Amstelland) tegen ondermijnende criminaliteit in de vastgoedsector. Dit platform besteedt ook aandacht aan de rol van poortwachters. Tafel020 stuurt op concrete initiatieven die voortkomen uit de actiebereidheid van aangesloten partners. Stappen die zich richten op herkennen, voorkomen en optreden.

5

Een (Harvard) FieldLab is een omgeving waarin organisaties (publiek) en bedrijven (privaat) tijdelijk en intensief samenwerken in de aanpak van een bepaalde problematiek (wicked problem), hier creatieve oplossingen voor zoeken en suggesties aandragen voor structurele verbeteringen. Wicked, omdat het niet door één organisatie alleen is op te lossen.