Raadsbrief digitale criminaliteit

Raadsinformatiebrief

Aan:

Portefeuillehouder(s): Behandeld door

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 6 november 2025 Openbare Orde en Veiligheid Femke Halsema Directie Openbare Orde en Veiligheid (secretariaatOOV@amsterdam.nl)

Onderwerp

Digitale Criminaliteit

Datum Portefeuille(s)

Geachte leden van de gemeenteraad, De afgelopen jaren is er een duidelijke verandering zichtbaar in de aard van criminaliteit. Waar traditionele vormen van criminaliteit, zoals woninginbraken en straatroven afnamen, nam digitale criminaliteit1 juist sterk toe. Digitale delicten variëren van online fraude en phishing tot complexe ransomware-aanvallen en grootschalige datadiefstal. Deze ontwikkeling is onlosmakelijk verbonden met de voortschrijdende digitalisering van onze samenleving. Daarnaast zien we een toenemende verwevenheid van digitale en traditionele criminaliteit. Digitale criminaliteit is geen losstaand fenomeen meer, maar onderdeel van bredere criminele activiteiten. Om deze ontwikkelingen het hoofd te bieden is digitale criminaliteit al geruime tijd een geprioriteerd onderwerp voor de driehoek. De gemeente Amsterdam, het Openbaar Ministerie (OM), de politie en de Amstellandgemeenten werken op beleidsmatig niveau samen op dit onderwerp. Daarnaast wordt er kennis gedeeld en worden ‘best practices’ uitgewisseld. De ambitie uit het Regionaal Veiligheidsplan 2023-2026 (RVP) om veelvoorkomende vormen van digitale criminaliteit te voorkomen, te verstoren, op te sporen en te vervolgen, is daarbij leidend. Deze brief betreft specifiek cybercrime in enge zin en online fraude.

Binnen de gemeente wordt ook aan andere aspecten van digitale criminaliteit gewerkt, zoals in het programma tegen Seksuele Intimidatie en Seksueel Geweld (waaronder sextortion-zaken), het programma Online Leefwereld Jongeren en het Netwerk Digitale Weerbaarheid. Digitale criminaliteit: steeds meer slachtoffers, grote impact Een van de meest zorgwekkende aspecten van digitale criminaliteit is de omvang. Digitale criminaliteit is de afgelopen tien jaar met 22 procent toegenomen2. Zowel burgers als bedrijven worden steeds vaker slachtoffer van online fraude, hacks of andere vormen van digitale aanvallen. In 2024 werd 16 procent van de bevolking slachtoffer van online criminaliteit3. Van het totale 1

Digitale criminaliteit is een verzamelnaam voor vormen van cybercriminaliteit en gedigitaliseerde criminaliteit. Bij cybercrime (in enge zin) ligt het doel van de criminaliteit binnen ICT-systemen, zoals het overnemen van een computer, het platleggen van een netwerk of het stelen van gegevens. Gedigitaliseerde criminaliteit is criminaliteit die al bestond, zoals diefstal en oplichting, maar die nu met behulp van ICT wordt gepleegd (Cybercrime | Openbaar Ministerie). 2 CBS: Veiligheidsmonitor 2021 3 CBS: Online Veiligheid en Criminaliteit 2024

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 oktober 2020 Pagina 2 van 7

aantal slachtoffers van criminaliteit wordt 42 procent slachtoffer van een online delict4. Het vaakst worden mensen slachtoffer van online oplichting en fraude. In 2023 geeft 17 procent van de Amsterdamse bevolking aan slachtoffer te zijn geworden van een online delict5. De impact op slachtoffers van deze misdrijven is bovendien vaak aanzienlijk, omdat ze niet alleen materiële schade ondervinden, maar ook emotionele en psychologische gevolgen ervaren. Bij delicten zoals online oplichting of identiteitsfraude voelen slachtoffers zich vaak machteloos, omdat de daders anoniem opereren en moeilijk te traceren zijn. Dit kan leiden tot gevoelens van angst, wantrouwen en langdurige stress, vergelijkbaar met of zelfs ernstiger dan de gevolgen van sommige vormen van High Impact Crimes (HIC)6. Daarnaast spelen gevoelens van schaamte en het daardoor niet durven delen van slachtofferschap een grote rol. Jonge verdachten onder de 25 jaar spelen een grote rol in digitale criminaliteit. Ze opereren vaak in lokaal gevormde netwerken maar maken slachtoffers in heel Nederland en daarbuiten. Door een gebrek aan vertrouwen, schaamte of een andere oplossing met een bank of cybersecuritybedrijf is de aangiftebereidheid laag. Hierdoor is het beeld minder volledig en de pakkans voor daders lager.

Fenomenen als “cybercrime as a service” en de inzet van kunstmatige intelligentie maken dat daders niet alle technische handelingen zelf hoeven uit te voeren. Digitale criminaliteit wordt zo makkelijker om te plegen. Digitale criminaliteit komt dus niet alleen veel voor, de materiële en emotionele impact ervan is aanzienlijk. Dat gegeven benadrukt de noodzaak om onze huidige aanpak voort te zetten en te verstevigen. Resultaten tot nu toe Het fenomeen digitale criminaliteit vraagt niet alleen om technologische oplossingen, maar ook om bewustwording, een betere registratie van incidenten en nationale en internationale samenwerking. Alleen door deze uitdagingen gezamenlijk aan te pakken, kunnen we de strijd tegen digitale criminaliteit effectief aangaan. De afgelopen periode zijn veel initiatieven in gang gezet. Hieronder beschrijven we de meest in het oog springende daarvan aan de hand van de focus die voor dit onderwerp is vastgelegd in het RVP. Deze focuspunten zijn: 1. Het duiden van informatie en het vergroten van inzicht; 2. Doorontwikkelen preventieve aanpak; 3. Ontwikkelen interventies. Focuspunt 1: Het duiden van informatie en het vergroten van inzicht Om de bewustwording van professionals, burgers en ondernemers te vergroten, is het van belang op de hoogte te zijn van trends en ontwikkelingen.

Dit doen we onder andere door deelname aan de ontwikkeling van het landelijke dashboard Zicht op Digitale Criminaliteit en door op de hoogte te blijven van de laatste wetenschappelijke inzichten. Het is belangrijk om algemene 4

Openbaar Ministerie: Onderwerp Cybercrime Gemeente Amsterdam: Slachtofferschap en meldingsbereidheid online criminaliteit 2023 6 NSCR: Slachtofferschap van online criminaliteit, Leukfeldt et al. 5

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 oktober 2020 Pagina 3 van 7

ontwikkelingen vervolgens van een Amsterdamse context te voorzien. Daartoe deelt de politie onder voorwaarden sinds enige tijd elk kwartaal het Cyber Intel Beeld Amsterdam (CIBA). Dit document wordt daarna geagendeerd en besproken in het Regionaal Bestuurlijk Overleg (RBO). Het CIBA is een regionale vertrouwelijke rapportage met cijfermatige inzichten en duiding rondom digitale criminaliteit. In de afgelopen periode zijn diverse bestuurlijke presentaties gegeven. Niet alleen stond de Amsterdamse thema-driehoek van november 2024 in het teken van digitale criminaliteit, maar ook zijn alle burgemeesters van de Amstelland-gemeenten bijgepraat over het onderwerp. Het Actiecentrum Veiligheid en Zorg (AcVZ) heeft onderzoek gedaan naar de aard en omvang van de betrokkenheid van personen in een persoonsgerichte aanpak bij online fraude. De volgende stap is om ook de stadsdelen te ondersteunen en te faciliteren bij het vormgeven van een (preventieve) stadsdeelaanpak van digitale criminaliteit. Focuspunt 2: Doorontwikkelen preventieve aanpak Voor senioren worden al bijna vijftien jaar voorlichtingsbijeenkomsten georganiseerd. Tijdens deze bijeenkomsten worden deelnemers door middel van theater, uitgevoerd door politievrijwilligers, bewust gemaakt van allerlei vormen van oplichting, waaronder online fraude. Daarbij krijgen zij ook een handelingsperspectief mee.

Dit is slechts een voorbeeld, naast landelijke initiatieven als Check je Hack7, de Digihulplijn8 en Veilig Bankieren9. We houden bij welke effectieve preventieve interventies en campagnes er bestaan, zodat we aanpakken in de stadsdelen mede kunnen vormgeven. Aan ondernemers heeft het Platform Veilig Ondernemen (PVO) gratis cyberadviesgesprekken aangeboden. Onderdeel hiervan is een scan van de onderneming op digitale kwetsbaarheden en een adviesrapport. Cybercrime is inmiddels een van de drie pijlers van het PVO. Focuspunt 3: Ontwikkelen interventies Centurion Een belangrijke ontwikkeling is de oprichting van het Centurionteam bij de politie-eenheid Amsterdam. Centurion is een landelijk versnellingstraject dat erop gericht is de politieorganisatie digitaal vaardiger te maken en de aanpak van gedigitaliseerde criminaliteit meer onderdeel van het standaard politiewerk te laten zijn. De focus ligt op het uitvoeren van onderzoeken naar veelvoorkomende fenomenen van gedigitaliseerde criminaliteit. Bij deze vormen van criminaliteit kan een individuele verdachte of een kleine groep verantwoordelijk zijn voor tientallen of honderden slachtoffers. De zogenoemde Hub binnen Centurion koppelt zaken aan elkaar, zodat verder kan worden gerechercheerd dan bijvoorbeeld de geldezels10 die in eerste instantie in beeld komen bij de politie.

Hierdoor kunnen meerdere aangiften aan dezelfde verdachte of

7

Wat is Check je hack? | politie.nl Digihulplijn 9 Veilig Bankieren 10 Een geldezel (ook wel money mule of katvanger genoemd) is iemand wiens bankrekening wordt misbruikt door criminelen om illegaal geld wit te wassen. 8

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 oktober 2020 Pagina 4 van 7

verdachtengroep worden gekoppeld. Het team werkt nauw samen met de cyberofficieren van het AP Amsterdam. Het Centurionteam deed meerdere onderzoeken naar grootschalige bankhelpdeskfraude, met als resultaat dat meerdere verdachten voor de rechter moesten verschijnen. Zij vervulden verschillende rollen in deze vorm van fraude. De rechtbank benadrukte de ernst van deze feiten, evenals de kwetsbaarheid van de slachtoffers, die vaak op leeftijd zijn. Een van de verdachten kreeg dan ook een gevangenisstraf van drie jaar opgelegd wegens onder andere het medeplegen van oplichting en het voorhanden hebben van gegevens bestemd voor het plegen van misdrijven. Digitale wijkagenten en digitale meldkamer Naast Centurion zijn er ook andere voorbeelden te noemen, zoals de werving van digitale wijkagenten. De digitaal wijkagent houdt online toezicht op wat er speelt in de wijk via social media, forums en nieuwssites. Diegene bestrijdt digitale criminaliteit, geeft voorlichting en beheert de sociale media van het politieteam. Samen met de wijkagent op straat zorgt diegene voor een compleet beeld van de wijk, zowel offline als online. Op elk basisteam werkt ten minste één digitaal wijkagent. Daarnaast heeft de politie recentelijk het initiatief ‘digitale meldkamer’ ingevoerd. Dankzij de digitale meldkamer worden agenten vaker ter plaatse gestuurd bij een melding van digitale criminaliteit.

De politie reageert op die manier vaker en sneller op vormen van gedigitaliseerde criminaliteit, zoals bankhelpdeskfraude. Los van de verbeteringen in opsporing zorgt dit er ook voor dat slachtoffers sneller de juiste hulp krijgen, wat ook de mentale impact verkleint. Bij de politie zijn er naast team Centurion en het specialistische Cybercrimeteam de zogenaamde DigiProfs (Digitale Professionals), die op elk basisteam actief zijn. Bovendien zijn er leernetwerken op districtsniveau ingericht om samenwerking en kennisuitwisseling te bevorderen. No More Leaks Het project No More Leaks van de politie-eenheid Amsterdam bestrijdt fraude met gestolen inloggegevens door deze gegevens te verzamelen en versleuteld te delen met bedrijven. Dit helpt bedrijven om proactief wachtwoordherstel af te dwingen en accountovername te voorkomen. Veel mensen hergebruiken wachtwoorden namelijk op meerdere diensten, waardoor één gestolen combinatie toegang kan geven tot bijvoorbeeld e-mail, sociale media of webshops. Het project bevat meer dan een miljard versleutelde gegevens en heeft partners zoals Zalando en Bol.com. Vanwege de effectiviteit heeft de Europese Commissie subsidie toegekend om het project samen met Check je Hack Europees uit te breiden.

Cluster Digitale Criminaliteit bij het Openbaar Ministerie De aanpak van cybercrime en gedigitaliseerde criminaliteit is een prioriteit binnen het arrondissementsparket Amsterdam. Binnen het parket is een Cluster Digitale Criminaliteit actief. Hierin werken verschillende officieren van justitie, onderzoeks- en interventiejuristen, beleidsadviseurs en experts op het gebied van digitale opsporing en vermogenstracering. Zij behandelen zelf de meest complexe zaken en fungeren als vraagbaak voor hun collega’s. Het

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 oktober 2020 Pagina 5 van 7

cluster is tot slot betrokken bij landelijke (beleids)ontwikkelingen ten aanzien van digitale criminaliteit. Andere inspanningen Datacentra De prominente rol van Amsterdam in de wereldwijde hostingsector brengt niet alleen economische voordelen, maar ook een alarmerende toename van cybercriminaliteit met zich mee. Het aantal servers in Nederlandse datacentra dat wordt ingezet voor cyberaanvallen en hosting van illegale content is schrikbarend. In de regio Amsterdam bevindt zich 75 procent van de Nederlandse datacentra. Dit maakt dat ook Amsterdamse servers aantrekkelijk zijn voor het faciliteren van cybercriminaliteit en het hosten van kinderpornografisch materiaal. Dit komt niet alleen door de uitstekende digitale infrastructuur, maar ook door het ontbreken van voldoende wetgeving, waardoor kwaadwillenden in anonimiteit kunnen blijven. Er is vastgesteld dat lokale bestuurlijke maatregelen op het gebied van openbare orde of ondermijning niet toepasbaar zijn op de gehele branche van datacentra. Daarom heeft de Amsterdamse driehoek, vanwege de ernst en urgentie van dit probleem, contact gezocht met de Rijksoverheid. Via een brief heeft de driehoek gepleit voor scherpere wet- en regelgeving, zoals ‘Know your customer’-beleid en een verbod op anonieme cryptobetalingen.

Inmiddels heeft het onderwerp prioriteit gekregen binnen de aanpak van cybercriminaliteit bij het ministerie van Justitie en Veiligheid. Ook binnen de driehoek blijft dit een belangrijk thema. Wij zetten onze lobby op dit punt voort. Cijfers en behaalde doelen OM en politie In de landelijke Veiligheidsagenda 2023-2026 zijn de doelstellingen en afspraken voor de politie en het OM opgenomen. Cybercrime en gedigitaliseerde criminaliteit zijn prioriteiten in de Veiligheidsagenda. Een belangrijke doelstelling is het doen van voldoende zaken op dit thema. De gestelde doelstellingen voor Amsterdam zijn in de afgelopen jaren behaald. Politie en OM spannen zich samen in om ook in de toekomst (cijfermatige) doelstellingen te blijven behalen. Op dit moment vindt een verkenning plaats naar het ontwikkelen van een eenheidsbrede stuurploeg bij de politie en het OM. Door een verbeterde sturing op digitale criminaliteit in de eenheid Amsterdam kan de aanpak van digitale criminaliteit verder worden versterkt. Onderzoeksresultaten Grote en technisch complexe cybercrimezaken worden aangepakt door het cybercrimeteam van politie-eenheid Amsterdam, in samenwerking met de cyberofficieren van justitie. Internationale samenwerking is hierbij niet ongebruikelijk.

Elk jaar voert dit team meerdere strafrechtelijke onderzoeken uit, waarbij zowel daders van cybercriminaliteit worden aangehouden en de criminele digitale infrastructuur die zij gebruiken wordt ontmanteld. Hierbij worden zowel zichtbare als onzichtbare resultaten geboekt. Een van deze zichtbare resultaten is de ontmanteling van een digitaal crimineel netwerk op 13 februari 2025. Hierbij zijn 127 servers uit een Amsterdams datacentrum in beslag genomen. Uit onderzoek naar deze servers

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 oktober 2020 Pagina 6 van 7

blijkt dat deze op grote schaal wereldwijd zijn ingezet voor cybercriminele activiteiten, zoals voor het verspreiden van ransomware en handel in gestolen gegevens11. Uit onderzoek van het cybercrimeteam, in samenwerking met de FBI, blijkt dat de criminele proxydienst Anyproxy meer dan 6.000 verouderde routers wereldwijd misbruikte voor phishing, ransomware en datadiefstal. Servers werden in mei 2025 succesvol offline gehaald12. Deze onderzoeken onderstrepen de noodzaak van strengere wet- en regelgeving rond datacentra en hostingdiensten alsook de digitale veiligheid van burgers. Intensivering van onze aanpak Naast de lopende initiatieven, spannen we ons in om de aanpak van digitale criminaliteit verder te verstevigen, onder andere door op de volgende punten in te zetten. Voortzetten en verbeteren repressieve aanpak De politie en het OM blijven zich onverminderd inzetten voor het behandelen van betekenisvolle zaken. Nieuw is dat het OM in de komende periode een casus met een cybercriminele component zal aandragen bij het RIEC. Hiermee onderzoeken we of de gebruikelijke werkwijze van het RIEC ook bij dergelijke zaken een meerwaarde biedt. Het bestaande thematische RIEC-vierluik en de focus van het RIEC op ondermijning, verandert hierdoor niet. Versterken weerbaarheid De driehoek benadrukt het belang van het ‘aan de voorkant’ komen van digitale criminaliteit.

Ook voor digitale criminaliteit geldt immers: voorkomen is beter dan genezen. De gemeente intensiveert daarom haar inzet op het gebied van preventie, kennisdeling en het versterken van bestaande netwerken en benut daarbij de kennis van politie en OM. Hierbij betrekken we bijvoorbeeld ook het AcVZ, dat expertise heeft op het gebied van online straatcultuur en digitale criminaliteit en maatschappelijke partners zoals scholen en jongerenwerk. Trends en ontwikkelingen op het gebied van digitale criminaliteit, zoals de recente toename van beleggingsfraude met cryptomunten, worden gebruikt voor nieuwe initiatieven op het gebied van preventie. Voor preventieve maatregelen zoeken wij nadrukkelijker de verbinding met nationale actielijnen en programma’s. Hierbij kan worden gedacht aan nadere samenwerking met andere (G4) gemeenten, de Vereniging Nederlandse Gemeenten en ministeries. Het onderwerp digitale criminaliteit verdient beschouwing vanuit breed perspectief. Daarnaast willen we slim voortbouwen op preventieve interventies die er al zijn. Stadsdelen in positie Het is belangrijk dat ook professionals in de stadsdelen meer kennis opdoen. Criminele netwerken opereren immers vaak lokaal. Dit wordt momenteel gedaan door het AcVZ, dat presentaties en trainingen biedt aan de stadsdelen en Amstelland-gemeenten op het gebied van online criminaliteit.

We verkennen momenteel hoe het aanbod verder aangevuld kan worden. 11

Politie Amsterdam ontmantelt digitaal crimineel netwerk; 127 servers offline gehaald | politie.nl Internationale cybercrime aangepakt: Politie Amsterdam en FBI ontmantelen proxydienst Anyproxy | politie.nl 12

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 2 oktober 2020 Pagina 7 van 7

Slotwoord De Amsterdamse driehoek is trots op de resultaten waaraan de afgelopen jaren hard is gewerkt. Tegelijkertijd dwingt de aard en de omvang van digitale criminaliteit ons tot bescheidenheid. Er is nog veel werk te verzetten. Daarom werken gemeente, OM en politie onverminderd door aan een effectieve aanpak. Met vriendelijke groet, Namens de driehoek Amsterdam

Femke Halsema Burgemeester

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl