Raadsbesluit 2024-115A Ontwikkelstrategie 2035

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Osdorpplein

Inhoud Voorwoord3 Samenvatting4 1.

2.

3.

2

Inleiding

7

1.1 Omgevingsvisie 2050 1.2 Robuuste groei 1.3 Wooncrisis Opbrengsten Participatietraject 1.4 Een huis in Amsterdam 1.5 Thuis in Amsterdam 1.6 Wendbaarheid 1.7 20.000 woningen erbij Planvoorraad Inzet Ontwikkel­strategie

7 8 9 10 12 12 12 13 14 16

Verantwoorde groei

18

2.1 Koers 2025 2.2 Meerkernige ontwikkeling 2.3 Solidaire stad met kansen voor iedereen Buurten met kwetsbaarheid en ruimtelijke opgaven 2.4 Duurzame toekomst

18 19 20 21 23

Complete stad, vitale buurten

26

Vitale buurten 3.1 Beter benutten van bereikbaarheid 3.2 Vernieuwing van het voorzieningenaanbod 3.3 Ruimte voor werk en vitale functies 3.4 Verdichting en vergroening gaan hand in hand 3.5 Passend en beter wonen in de bestaande voorraad

28 29 30 31 33 35

Gemeente Amsterdam

4.

5.

6.

Stedelijke Strategie

37

4.1 Afmaken lopende projecten 4.2 Concrete planvorming deel Haven-Stad, vernieuwen en intensiveren bestaande bedrijfsterreinen 4.3 Versterking stedelijke kernen 4.4 Ruimte voor buurtverbetering

37

Anders werken

42

5.1 Samenwerkingsvormen 5.2 Financieel perspectief 5.3 Projectoverstijgende keuzes

42 42 43

Inzet in projecten en Werkprogramma

45

6.1 Gebiedsgerichte inzet 6.2 Agglomeratie Het gesprek met de buurgemeenten 6.3 Thematische Uitwerkingsopgaven

47 65 66 68

37 39 39

Uitgebreide legenda’s  71 Begrippenlijst74 Colofon  80

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Voorwoord Met trots presenteer ik u een nieuwe strategie voor stadsontwikkeling: Bouwen aan Buurten van de Toekomst. Hiermee zorgen we ervoor dat we ook over tien jaar kunnen blijven bouwen aan het Amsterdam van de toekomst. Amsterdam is een stad die wereldwijd bekendstaat om haar gezelligheid, haar rijke geschiedenis en haar diverse culturele erfgoed. Een stad die vele harten heeft veroverd door haar ico­ nische grachten, historische architectuur en levendige sfeer. Kortom, een stad met een uniek karakter. Dat willen we behouden en waar mogelijk versterken. Ook als Amsterdam groeit naar een miljoen inwoners. Maar het succes van de stad heeft ook keerzijden. De druk op de ruimte neemt toe. Het is steeds lastiger om binnen Amsterdam een passende woning te vinden. Steeds meer groepen komen in de knel: ouderen die niet passend ­wonen, jongeren die uit huis willen, gezinnen die krap wonen. We willen dat iedereen zich thuis voelt in de stad. Dat er bijvoorbeeld voldoende plek is voor gezinnen. Dat opgroeiende jongeren de ruimte hebben om hun talenten te ontplooien. En ook dat die jongeren straks een eigen thuis kunnen vinden in onze stad. We kijken daarom naar de toekomst om ervoor te zorgen dat we kunnen blijven bouwen aan de stad. We plannen het zorgvuldig en doen het samen met belanghebbenden.

Voor het opstellen van deze strategie hebben we op meerdere plekken in de stad gesprekken gevoerd met Amsterdammers

3

Gemeente Amsterdam

over hoe zij denken dat Amsterdam kan groeien. Wat mij opviel in die gesprekken was hoe betrokken veel Amsterdammers zijn bij de ontwikkeling van hun stad. Mede door hun ideeën en ambities is deze strategie tot stand gekomen. We gaan hiermee een nieuwe periode in van stadsontwikkeling. Een die minder gericht is op het centrum van de stad maar juist haar kracht ontleent aan de diversiteit van de stad. Het hart van de stad klopt niet alleen op de Dam maar ook op het Osdorpplein, het Buikslotermeerplein en in de ArenAPoort. De vele harten die de stad heeft, gaan we verder versterken. Daar profiteren ook de buurten daaromheen van. Die buurten gaan we, samen met lokale bewoners en ondernemers, ontwikkelen en verbeteren. Ik ben daarom enorm blij dat veel organisaties in hun inspraakreactie aangaven graag betrokken te worden bij de uitvoering. Zo zorgen we er samen voor dat Amsterdam een stad blijft die haar bezoekers blijft betoveren, haar bewoners blijft inspireren en haar imago als gezellige stad behoudt. Ik wens u veel leesplezier toe en hoop dat het uw belangstelling en enthousiasme over gebiedsontwikkeling in Amsterdam vergroot. Namens het college van burgemeester en wethouders van Amster­dam, Reinier van Dantzig Wethouder Woningbouw en Stedelijke Ontwikkeling

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Samenvatting ‘Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst, Ontwikkelstrategie 2035’ beschrijft hoe Amsterdam zich op middellange termijn (tot 2035) gaat ontwikkelen. Deze strategie vloeit voort uit de Omgevingsvisie 2050, waarin de stad haar visie op de leefomgeving voor de lange termijn heeft neer­­gelegd. Amsterdam wil op de middel­lange termijn 7500 woningen per jaar kunnen bouwen – dit is één van de ambities uit het coalitie­akkoord. Die groei moet ook duurzaam zijn en leiden tot een solidaire stad met kansen voor iedereen.

aan het tegengaan van kansenongelijkheid, het verduurzamen op het gebied van energie en het waterbestendig maken van bestaande buurten. Dit vraagt ook verbetering van de bereikbaarheid, het groen in de buurt en een vernieuwing van het voorzieningenaanbod (scholen, kantoren, winkels etc.). Bovendien kan het bouwen van nieuwe woningen een doorstroming op gang brengen in de bestaande woningvoorraad. Zo dragen we bij aan de ambities uit het Coalitie­akkoord voor verantwoorde groei, een solidaire stad met kansen voor iedereen en een duurzame toekomst.

Waar wel, waar niet In de Ontwikkelstrategie staat aangegeven waar die woningen moeten komen (en waar niet). We bouwen zoveel mogelijk in de stad. Dit houdt het landschap om de stad open en maakt het mogelijk de bestaande voorzieningen van de stad beter te benutten. Hierbij hebben we een ‘meerkernige ontwikkeling’ voor ogen, zoals die met de Omgevingsvisie is ingezet. Dit betekent dat we vooral bouwen in en rond de bestaande stedelijke kernen buiten de binnenstad. Zo proberen we het gebied binnen de Ring enigszins te ontlasten. Verder zijn we terughoudend met de transformatie van nieuwe bedrijven­­­terreinen, omdat we ruimte willen houden voor werkgelegenheid en vitale functies voor de stad.

Niet alleen woningen Het gaat in de Ontwikkelstrategie niet alleen om de bouw van nieuwe woningen. Tegelijk willen we de grote opgaven oppakken waar veel buurten in de stad de komende jaren voor staan. Denk

4

Gemeente Amsterdam

Voordelen Het bouwen in bestaande wijken biedt dus voordelen. Ook omdat we gebruik maken van wat er al is. Door de bestaande infrastructuur te benutten, kunnen we de aanleg van nieuwe infrastructuur – en daarmee extra investeringen – beperken. Daarnaast is verdichting en versterking van omliggende buurten goed voor het draagvlak van stedelijke centra. Immers: omdat meer mensen gebruik gaan maken van het openbaar vervoer, de winkels en andere voorzieningen, hebben die daardoor een grotere kans van slagen. Zo zet de stad niet alleen in op het bouwen van woningen, maar op het ontwikkelen van een complete stad en vitale buurten. Met deze inzet voegen we circa 20.000 woningen aan de stad toe. Samen met al bestaande bouwplannen betekent dit dat we tot 2035 7.500 woningen per jaar kunnen bouwen.

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Concreet zetten we in op: • het afmaken van lopende projecten voor de korte termijn; • concrete planvorming voor een deel van Haven-Stad voor de middellange termijn. We zijn daarnaast terughoudend met aanvullende transformaties van bedrijventerreinen. Dit om ruimte te houden voor werkgelegenheid voor met name praktisch opgeleiden, de maakeconomie en vitale functies; • het versterken van stedelijke kernen buiten de binnenstad. Deze meerkernige ontwikkeling biedt daar ruimte voor woning­bouw en (nieuwe) stedelijke voorzieningen; • het verbeteren van bestaande buurten; dit biedt kans om sociaal­economische verschillen in de stad te verkleinen en ‘vitale buurten’ te laten ontstaan. Dit zijn goed bereikbare buurten waar niet alleen ruimte is voor woningen, maar ook voor werk, scholen, winkels, groen en recreatie. Deze strategie betekent niet alleen een inhoudelijke verschuiving naar het versterken van buurten en centra buiten de binnenstad. Het betekent ook een verschuiving in de manier waarop we aan de stad gaan werken. Nog meer dan de afgelopen periode zoeken we hiervoor de samenwerking met bewoners, ondernemers, maatschappelijke instellingen en investeerders in de buurten van de stad. Zo bouwen we samen aan de buurten van de toekomst.

Hans de Tweede: ‘Ik bepaal zelf wel waar het centrum is’

5

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

1

Inleiding

Uitzicht over stad vanaf West

6

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

1. Inleiding 1.1

Omgevingsvisie 2050

Met de Omgevingsvisie 2050 heeft de gemeenteraad in juli 2021 haar visie op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad vastgesteld.1 Met deze Ontwikkelstrategie maakt de stad deze stip op de horizon concreet met een aantal gebiedsontwikkelingsprojecten voor de middellange termijn. Waar gaat de stad zich tussen nu en 2035 ontwikkelen en wat zijn de uitdagingen die we daarmee willen oppakken? Amsterdam kiest in de Omgevingsvisie voor het faciliteren van verdere groei om de demografische druk op de stad op vangen en het tekort aan woningen niet verder op te laten lopen en waar mogelijk terug te brengen, maar doet dit wel binnen de bestaande grenzen van de stad. Zo maken we optimaal gebruik van alle infrastructuur en voorzieningen die al in de stad aanwezig zijn en houden we het landelijk gebied rond de stad open. De Omgevingsvisie geeft aan waar in de stad ontwikkelingen kunnen plaatsvinden (zie kaart). Stad en regio ontwikkelen zich tot een ‘meerkernige’ metropool, ofwel een metropool met meerdere stedelijke kernen met een goede bereikbaarheid, voldoende ruimte voor werkgelegenheid en een divers en hoogwaardig voorzieningenaanbod. Ook de innovatiedistricten in de 1 Stadsgebied Weesp was ten tijde van vaststelling van de Omgevingsvisie nog een zelf­ standige gemeente. In oktober 2021 heeft zij voor de fusie een Omgevingsvisie Weesp 2050 vastgesteld.

Rond 2025 zullen beide visies worden geïntegreerd. Voor Weesp wordt bij de formulering van de inzet van de projecten en het werkprogramma uitgegaan van de Omgevingsvisie Weesp 2050

7

Gemeente Amsterdam

Kaart: Omgevingsvisie

V  isiekaart Omgevingsvisie Amsterdam 2050

stad spelen hier een belangrijke rol in. Zo willen we de druk op het centrum beperken. Tegelijk willen we de gebieden daarbuiten versterken en hun specifieke kwaliteiten en identiteiten verder uitbouwen. Nieuwe ontwikkeling moet hand in hand gaan met een rigoureuze vergroening van de stad en een overgang naar duurzame en gezonde mobiliteit.

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

We doen dat in goede samenwerking met bewoners, ondernemers en andere gebruikers van de stad. Met Samen Stadmaken, de strategische keuze uit de Omgevingsvisie 2050 voor het vroegtijdig en nauw betrekken van bewoners en gebruikers bij het opstellen van beleid en projecten, geven we meer ruimte aan diversiteit en eigenheid in de manier waarop we aan de stad bouwen. We werken als vanouds samen met professionele partijen, zoals de woningcorporaties, beleggers en grote instellingen, maar zijn tegelijk op zoek naar nieuwe vormen van ontwikkeling en nauwere samenwerkingen met lokale gemeenschappen.

1.2

Robuuste groei

De Metropoolregio Amsterdam (MRA) is ongekend populair als plek om te wonen, te werken en te ontspannen. De bevolking van de MRA neemt gemiddeld met een procent per jaar toe. Deze bevolkingsgroei komt met name voor rekening van de gemeenten waar veel woningen worden gebouwd. De afgelopen jaren is Amsterdam gegroeid met circa 10.000 inwoners per jaar. Een groot deel van de instromers is jong, ambitieus en komt in toenemende mate uit het buitenland. Zij komen af op de banen, de mogelijkheden voor scholing en opleiding en de kwaliteit en diversiteit van voorzieningen.

35 30 25 20 15 10 5 0 -5 -10 -15 -20

Toe-/afname

Grafiek: demografische ontwikkeling. Bron: OIS Vanaf 2008 groeide de bevolking van de stad met ca. 10.000 inwoners per jaar. Voor de komende jaren verwacht OIS een continuering van deze groei. Deze groei, in combinatie met de afgelopen jaren opgelopen woning­ behoefte (inhaalvraag) rechtvaardigt de huidige hoge productie. In de tweede helft van het volgende decennium loopt de verwachte bevolkingsgroei iets terug.

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

2050

2048

2046

2044

2042

2040

2038

2036

2034

Buitenlands migratiesaldo

2032

2030

2028

2026

2024

2022

2020

2018

Binnenlands migratiesaldo

2016

2014

2012

2010

2008

2006

2004

2002

Natuurlijke aanwas

2000

1998

1996

1994

Gemeente Amsterdam

x 1.000

1992

8

Wonen in Amsterdam, 2021 Bron OIS Dashboard Metropoolregio

40

1990

De instroom is zeer robuust: ook in de periode 2008-2014, waarin de stad vanwege de economische crisis relatief weinig bouwde, groeide de bevolking in hetzelfde tempo. Hierdoor nam de druk op de bestaande woningvoorraad en de voorzieningen in de buurten sterk toe. In het Coronajaar 2021 stokte de bevolkingsgroei, maar deze werd in het jaar daarna nagenoeg gecompenseerd. We zagen uitstel maar geen afstel van de trek naar de stad. Ook de arbeidsmarkt is de afgelopen jaren sterk gegroeid, tussen 2017 en 2022 met ruim 60.000 arbeidsplaatsen.2

2

De verwachting is dat ook de komende jaren stad en regio in trek zullen blijven voor mensen en bedrijven. Op basis van de meest recente bevolkingsprognoses passeert Amsterdam rond 2035 de grens van 1 miljoen inwoners. Ook deze groei zal voor een groot deel gebaseerd zijn op internationale migratie. Anders dan in eerdere perioden waarbij migratiestromen vooral voort­kwamen uit arbeidsmigratie vanuit een beperkt aantal landen, komt deze instroom nu uit verschillende delen van de wereld. Nieuwe Amsterdammers hebben nu diverse achtergronden, van vluchteling tot student of kenniswerker. Daarmee wordt Amsterdam de komende jaren nog meer een smeltkroes van mensen met verschillende

culturen en achtergronden. Hoewel minder dan in andere delen van het land, vergrijst de komende jaren ook de Amsterdamse bevolking. Dit zal vragen om meer levensloopbestendige woningen voor ouderen en voldoende ruimte voor zorg in de buurt. Dergelijke kwalitatieve veranderingen in de bevolking werken door in de woningbehoefte en het gebruik van voorzieningen en openbare ruimte. Op deze demografische ontwikkelingen moet de stad zich voorbereiden.

1.3

Wooncrisis

Door deze gestage groei van de afgelopen jaren is het steeds lastiger in Amsterdam een huis te vinden. Voorafgaand aan het opstellen van de Ontwikkelstrategie (zie kader) en de Amsterdamse Aanpak Volkshuisvesting hoorden we tijdens het participatietraject veel verhalen van Amsterdammers die grote moeite hebben met het vinden van een passende woning. Zij kunnen deze binnen Amsterdam – en in toenemende mate ook binnen de metropoolregio – niet vinden. Het beeld van een steeds vaster zittende woningmarkt wordt ondersteund door de cijfers. Volgens de Primos-woningmarktprognose van ABF Research was het tekort aan woningen in de Metropoolregio Amsterdam in 2023 ruim 75.000 woningen. Inmiddels heeft en woningzoekende gemiddeld dertien jaar wachttijd nodig om een sociale huurwoning te krijgen. Van alle Amsterdamse huishoudens geeft 35% aan te willen verhuizen, bijna 80% het liefst binnen de eigen gemeente.3

3

9

Het verschil tussen aanbod en vraag naar woningen in Amsterdam neemt in alle segmenten toe. Toch verschilt de problematiek tussen woningmarktsegmenten. Aan de ene kant is er een sociale huursector met een gebrek aan mogelijkheden voor mensen met gestegen inkomens om door te stromen naar woningen in het middensegment. En juist vrijkomende woningen in de sociale huursector zijn in toenemende mate steeds vaker nodig voor de steeds urgentere opgave om verschillende kwetsbare groepen te huisvesten. Aan de andere kant is er een vrije sector, waarin enkel Amsterdammers met relatief hoge inkomens en met de afgelopen jaren op de woningmarkt vergaard vermogen, zich een plek weten te verwerven. Voor de middeninkomens daartussen is het, zeker wanneer het gezinnen betreft, steeds lastiger een plek in de stad te vinden en te houden. Zij voelen zich steeds vaker genoodzaakt een woning buiten de stad te zoeken.

Wonen in Amsterdam, 2021

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Opbrengsten participatietraject Dat doen wij niet alleen, maar samen met de stad Voordat wij zijn gaan schrijven, zijn wij eerst gaan luisteren en in gesprek gegaan met de stad. Wat vinden bewoners, ondernemers en andere gebruikers van de stad belangrijk als de stad verder groeit? Waar kunnen woningen, bedrijven, groen, wegen en voorzieningen het beste komen? Welke vragen en zorgen leven daarbij? En welke kansen zien Amsterdammers? Het vertrekpunt was de Omgevingsvisie 2050. Deze vormde het kader voor de partici­patie op de Ontwikkelstrategie 2035. De participatiedoelen waren: kwaliteit van het product vergroten, inzicht krijgen in het draagvlak voor of weerstand tegen verschillende verdichtings­mogelijkheden en gedeeld eigenaarschap met samenwerkingspartners vergroten. Verschillende doelgroepen, verschillende methoden op verschillende momenten Amsterdammers en ondernemers verschillen, daarom hebben we op verschillende manieren verschillende mensen gevraagd om mee te denken en mee te praten over de buurten van de toekomst. Hiernaast ziet u waar wij gesprekken hebben gevoerd: op straat, veelal op markten, verdiepende gesprekken in stadsgesprekken en een viertal gesprekken op basisscholen. Daarnaast kon online een reactie worden gegeven en een keuze­wijzer worden ingevuld. Ook is een panel van deskundigen gevraagd wat zij hebben gehoord tijdens de vier stads­gesprekken.

Hoe moet Amsterdam verder groeien? Het advies en alle verslagen zijn te vinden op www.amsterdam.nl/ontwikkelstrategie.

10

Gemeente Amsterdam

Belangrijkste inzichten Via de projectwebsite is ook een toelichting op de verwerking van de opbrangsten van het participatietraject voorafgaand aan het opstellen van de Ontwikkelstrategie 2035 beschikbaar. Hierin worden de hoofdlijnen vanuit alle gespreken beschreven. Ook de daarbij horende verschillen in opvattingen. Hierin wordt aangegeven hoe en op welke manier deze wel of niet zijn meegenomen in deze ontwikkelstrategie. Er is een aantal rode draden:

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

• Behoud ziel van de stad: Met snelle groei en ontwikkeling verandert de stad. Op plekken waar nu veel gebouwd wordt herkennen Amsterdammers hun stad soms niet meer. “De oude buurtbewoners worden over het hoofd gezien. Investeer voor de buurt” (NieuwWest, markt Lambertus Zijlplein). Er werd opgeroepen om uit te gaan van wat er al is. Dit ging over het DNA van een buurt, hoe deze is gebouwd, maar ook over de bestaande bewoners en of je je buren kent en of het straks nog wel gezellig is. Gerelateerd aan de ziel van de stad is de betaalbaarheid. Er leeft een zorg of mensen zich nog een woning in de stad kunnen veroorloven. • Vitale buurten: Voor Amsterdammers is hun buurt de plek waar veel van het dagelijks leven zich afspeelt. In veel gesprekken wordt opgeroepen om gekoppeld aan verdichting te investeren in buurten: in beheer en onderhoud, veiligheid, groen of het opknappen van een speeltuin. Het belang van sociale voorzieningen en ontmoetingsplekken in de openbare ruimte werd benadrukt. Er is de hoop dat extra bewoners leidt tot een supermarkt op loopafstand of dat de tram of bus wat vaker kan rijden. “Ik woon bij de metro en winkels. Dat zijn belangrijke elementen om fijn te kunnen wonen. Daar liggen kansen” (Noord, markt Buikslotermeerplein). Veel bewoners van Amster­dam zien momenteel mooie nieuwe wijken verrijzen, terwijl in hun eigen buurt niets gebeurt.

Ontwikkelingen moeten ook iets opleveren voor bestaande bewoners. • Samen Stadmaken: Amsterdammers willen samenwerken. Of het nu gaat over wat precies de ziel van de buurt is of wat de wijk vitaler kan maken –en wat ook juist niet–. Amsterdammers eisen, terecht, hun rol. De titel van het advies van het panel is dan ook: ‘En nu écht samen stadmaken!’.

11

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

1.4

Een huis in Amsterdam

Het tekort aan woningen belemmert mensen in hun dagelijks leven en persoonlijke ontwikkeling. Een passende en betaalbare woning is een basis van waaruit mensen hun leven verder vorm kunnen geven. Dit geldt voor nieuwe Amsterdammers die hierheen komen om een opleiding te volgen, deel te nemen aan het culturele leven of omdat ze op zoek zijn naar een veiliger plaats dan waar ze vandaan komen. Maar het geldt ook voor Amsterdammers die hier al wonen en op zoek zijn naar een plek voor zichzelf, voor hun groeiende of juist krimpende gezin of waar ze op een prettige manier oud kunnen worden. De krapte op de woning­markt maakt ook dat steeds meer Amsterdammers genoegen moeten nemen met woningen met achterstallig onderhoud en slechte energielabels. Dit leidt tot hogere huisvestingslasten en in een aantal gevallen zelfs tot ongezonde leefsituaties. De krappe woningmarkt werkt speculatie en uitbuiting in de hand. Omdat veel mensen die hier geen plek kunnen vinden wel in Amsterdam werken, zorgt dit voor toenemende pendel en daarbij behorende druk op het wegennet en openbaar vervoer. Volgens de Economische Verkenningen MRA werd in 2019 ruim de helft van de 695.000 arbeidsplaatsen in Amsterdam ingevuld door mensen van buiten de gemeente. Hoge huis­vestingslasten in de stad en lange reistijden naar de stad maken dat arbeidskrachten in een aantal sectoren steeds moeilijker te vinden zijn.

Mede hierdoor wordt het lastiger om mensen te vinden die de stad draaiende houden: in de zorg, bij de politie, in het onderwijs en bij de stadsreiniging. Dit legt een enorme druk op de betrouwbaarheid en betaalbaarheid van deze voorzieningen.

1.5

Thuis in Amsterdam

Ook geografisch ontwikkelt de stad zich in twee snelheden. De afgelopen jaren zien we dat de voor- en nadelen van de groei ongelijk verdeeld zijn over de stad. De leefbaarheid, betaalbaarheid en toegankelijkheid staan in bepaalde delen van de stad onder druk. Dat blijkt uit verschillen en veranderingen in buurtwaarde-

12

Gemeente Amsterdam

ringscijfers, maar ook uit de groeiende kloof wat betreft de leefsituatie en de sociaaleconomische positie van Amsterdammers. Dit is een kloof die zich ruimtelijk en sociaal manifesteert. Dit leidt tot kansenongelijkheid, onder meer op het vlak van opleiding, bestaanszekerheid en de fysieke en mentale gezondheid van Amsterdammers. In een aantal Amsterdamse buurten stapelt de sociaaleconomische problematiek zich op. Daarnaast leidt snelle verandering er in toenemende mate toe dat bepaalde groepen bewoners van hun buurt vervreemden. Sommige Amsterdammers zijn bang dat te snelle groei en verandering de identiteit van hun buurt of zelfs de stad aantast. Daarmee staat voor veel mensen hun plek in Amsterdam gevoelsmatig onder druk: “ben ik nog wel thuis in Amsterdam?”. In 2025 bestaat Amsterdam 750 jaar. In deze historie is vernieuwing een constante, maar heeft de stad ook een sterke eigen identiteit ontwikkeld. Deze identiteit zit in de gebouwen, typisch Amsterdamse ondernemingen maar ook in de manier waarop Amsterdammers met elkaar omgaan. Creativiteit en innovatie zitten in het DNA van de stad en hiervoor zal altijd ruimte moeten blijven. Daarbinnen heeft ieder deel van de stad weer een eigen identiteit en is iedere buurt weer net even anders. Het is zaak om ook bij de verdere ontwikkeling van de stad bestaande kwaliteiten en identiteiten te behouden en verder uit te bouwen.

De identiteit van plekken vormt de brug tussen wat bestaat en wat nieuw wordt ontwikkeld.

1.6

Wendbaarheid

Op het moment van opstellen van deze ontwikkelstrategie bevindt de woningbouw in Amsterdam, en breder in heel Nederland, zich in zwaar weer. De oplopende rente, inter­nationale ontwikkelingen en daarmee samenhangende stijging van de prijzen voor bouwmaterialen en grondstoffen maken dat veel gebiedsontwikkelingsprojecten onder druk komen te staan. Ook personeelstekorten spelen de sector parten. Voor 2024 lijkt de

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

bouwproductie ten opzichte van de afgelopen jaren sterk af te nemen. Tegelijkertijd zijn de onderliggende factoren voor de aantrekkingskracht van Amsterdam onveranderd: sterke demografische groei en een goed vestigingsklimaat. De vorige bouwcrisis van 2008-2014 heeft ons geleerd dat het belangrijk is dat de woningbouwplannen op orde zijn als de markt weer aantrekt. Er moet zoveel mogelijk worden doorgewerkt aan het op orde brengen van de juiste condities om die woning­bouwplannen te kunnen uitvoeren. De huidige bouwcrisis leert ons dat we robuust moeten programmeren, waarbij we snel en effectief kunnen reageren op onverwachte ontwikkelingen in de markt. Duidelijker dan voorheen maken we groei voorwaardelijk: geen groei zonder de benodigde voorzieningen en de daarbij behorende investeringen. Tegelijk kijken we met de Ontwikkelstrategie voorbij de huidige crisis en zetten we nieuwe accenten in de stedelijke ontwikkeling, zowel qua inhoud als qua aanpak.

1.7

20.000 woningen erbij

Ondanks de huidige bouwcrisis kiest de stad ervoor om de bouw van 7.500 woningen per jaar mogelijk te maken. Zo zijn we klaar als de markt weer aantrekt om meer Amsterdammers een plek in de stad te kunnen bieden. Dit is een continuering van de bouwproductie van de afgelopen jaren, maar ook een versnelling ten opzichte van het gemiddelde bouwtempo van 5.000 per jaar uit de Omgevingsvisie 2050.

13

Gemeente Amsterdam

Dit betekent dat er tot 2035 circa 90.000 woningen gebouwd moeten worden. Voor de korte termijn werkt de stad aan veel plannen die tot ongeveer 2030 een goede basis bieden voor het halen van deze ambitie. Na 2030 neemt de jaarlijkse planvoorraad – de voorraad van alle geplande woningbouwprojecten – echter snel af (zie grafiek). Om ook in de periode 2030-2035 voldoende woningen te kunnen bouwen, dient de planvoorraad aangevuld te worden met circa 20.000 woningen. Bij de programmering van deze woningen blijft het uitgangspunt 40% sociaal, 40% middensegment en 20% vrije sector woningen. Voor de ­periode na 2035 zal verdere aanvulling noodzakelijk zijn. ­Hiermee geeft de Ontwikkelstrategie invulling aan de actielijn “Aanvullen planvoorraad” uit het Woningbouwplan 2022-2028. Uiteraard vraagt deze ambitie ook om ruimte voor infrastructuur, voorzieningen en arbeidsplaatsen die de bewoners van al deze woningen nodig zullen hebben. Denk aan basisscholen, gym­ zalen, kinderdagverblijven, gezondheidscentra, buurtkamers, groen, sportvelden en ruimte voor de logistiek en maakeconomie. Daarbij kiest de Ontwikkelstrategie 2035 ervoor om de komende 15 jaar vanuit de bouwambitie zoveel mogelijk bij te dragen aan het tegengaan van de tweedeling in de woningmarkt en de verschillen in leefkwaliteit tussen buurten.

Hiermee geven we invulling aan de inzet van de Omgevingsvisie: een menselijke metropool.

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Planvoorraad 20.000

Deze grafiek geeft de verwachte planvoorraad per plaberumfase inclusief doorschuif weer, gebaseerd op cijfers uit juli 2023. Op de Y-as staat de verwachte planrealisatie in aantal woningen, op de X-as staan jaartallen. De rode lijn symboliseert de inzet van het toevoegen van 7500 woningen per jaar. Zoals in de grafiek te zien, zal daar met de huidige planvoorraad na 2031 niet meer aan voldaan kunnen worden.

10.000 7.500 woningen

5.000

0 2045

2044

gemeentelijke ambitie

2043

Fase 5: bouw gestart

2042

2041

2040

2039

2038

2037

2036

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

2035

Gemeente Amsterdam

2034

Fase 2 & 3: investeringsbesluit in voorbereiding

Fase 4: investeringsbesluit genomen

Verwachte ontwikkeling planvoorraad 2023-2045

14

2033

2032

2031

2030

2029

Fase 1: verkenning

2028

2027

2026

2025

2024

2023

Om in de periode 2032-2035 aan deze inzet te kunnen voldoen zullen er toevoegingen gedaan moeten worden aan de planvoorraad, zoals af te lezen in de grafiek. In totaal laat de planvoorraad een tekort zien van ± 24.000 woningen in deze periode. Door de overmaat aan plannen in de komende jaren is de verwachting dat een deel daarvan naar latere jaren doorschuift waardoor de daadwerkelijke benodigde toevoeging aan de planvoorraad lager uitkomt. Hoeveel dit is, is lastig te voorspellen maar de verwachting is dat aanvulling van de planvoorraad met 20.000 woningen genoeg is om, rekening houdend met doorschuif en uitval, de planvoorraad op orde te brengen voor het tot 2035 structureel in aanbouw nemen van 7500 woningen per jaar. De komende periode moet worden gemonitord in hoeverre de aanvullingen op de planvoorraad ook daadwerkelijk genoeg blijken.

15.000

0

2,5

5 km

schaal 1:100.000

15

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Kaart: Lopende projecten

Inzet Ontwikkel­strategie Met de Ontwikkelstrategie maakt Amsterdam de volgende keuzes: • Om het woningtekort tegen te gaan kiest Amsterdam ervoor om nieuwe ruimte voor verdichting te zoeken. We maken de bouw van 7500 woningen per jaar ook voor de middellange termijn mogelijk. We beseffen dat dit veel van de stad vraagt en een grote impact heeft op de buurten waar dit plaats gaat vinden. • We grijpen deze woningbouwopgave aan om de stad te verbeteren, we ontwikkelen zo dat dit bijdraagt aan de ambities op het gebied van een duurzame toekomst en solidaire stad met kansen voor iedereen. • Uitgangspunt bij ontwikkelingen is om bij te dragen aan een complete stad en vitale buurten. Dit betekent dat we ervoor waken dat de groei van de stad kwetsbare maar noodzakelijke functies verdringt. Hiervoor houden we stedelijk en binnen projecten ruimte vrij. Dit betekent onder andere een terughoudender inzet dan afgelopen periode in de transformatie van bedrijventerreinen. We hebben aandacht voor voldoende groen, voor­zieningen en ruimte voor vitale functies. • De kansen om bij te dragen aan deze ambities zijn het grootst wanneer we inzetten op het benutten en verbeteren van de bestaande stad. Dit is ook financieel verstandig omdat hier kansen liggen investeringen in nieuwe infrastructuur en voorzieningen te beperken en kansen liggen voor koppeling met beheer- en onderhoudsbudgetten.

16

Gemeente Amsterdam

• De grootste ruimtelijke kansen voor beter benutten en verbeteren van het bestaande liggen rondom de kernen buiten de binnenstad. We zetten daarom vol in op het versterken van de centra en het verbeteren van de buurten daaromheen. Dit sluit aan bij de keuze voor meerkernige ontwikkeling uit de Omgevingsvisie 2050. • Deze ontwikkelingen van stedelijke centra en omliggende buurten gaan hand in hand en versterken elkaar. Bijkomend voordeel is dat de binnenstad wordt ontlast. • In aanvulling hierop zetten we een nieuwe stap in de ontwikkeling van Haven-Stad. Dit doen we gefaseerd en in aansluiting op de afspraken die hierover zijn gemaakt met het Rijk en partners in het gebied. Hier kan zich op termijn een nieuwe stedelijke kern ontwikkelen. • Ontwikkeling kan alleen met de juiste randvoorwaarden. Met name investeringen in bereikbaarheid en het energiesysteem maken we randvoorwaardelijk voor de mate waarin we er de komende periode in slagen om de op te starten plannen ook daadwerkelijk te realiseren. • Deze inzet vraagt op onderdelen een andere manier van werken met meer aandacht voor samen stadmaken, het projectoverstijgend perspectief en kent andere financiële perspectieven. Hiervoor zoeken we de samenwerking met bewoners en andere partners in de stedelijke ontwikkeling.

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

2

Verantwoorde groei

Pieter Postsingel

17

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

2. Verantwoorde groei In het Coalitieakkoord 2022-2026 zet Amsterdam in op verantwoorde groei. De stad kiest ervoor om de toenemende vraag naar ruimte in de stad te faciliteren maar stelt hier, in lijn met de Omgevingsvisie 2050, wel voorwaarden aan. De groei van de stad mag niet ten koste gaan van bestaande buurten en bewoners. De ontwikkeling die de stad voor ogen heeft, moet uiteindelijk de hele stad ten goede komen.

2.1

Koers 2025

De afgelopen jaren heeft de stad veel woningen gebouwd; in de periode 2016-2022 circa 7500 per jaar. Dit gebeurde vooral door verdichting: het toevoegen van woningen en andere functies binnen bestaand stedelijk gebied. Zo kon Amsterdam het groene landschap buiten de stad open houden voor natuur en recreatie en de agglomeratiekracht van de stad versterken. De huidige bouwprojecten liggen vooral in de zogenaamde ring­ zone, langs de ring A10, het spoor en de Noordelijke IJ-oevers. Deze ontwikkelingen leveren niet alleen veel woningen in aantrekkelijke nieuwe buurten en wijken op, maar verbinden ook de verschillende delen van de stad met elkaar. Waar de gebieden langs het IJ eerst met hun rug naar het water stonden, zijn nu aantrekkelijke oevers gecreëerd. De gevoelsmatige barrières van de spoordijk (zuidkant) en bedrijvigheid en industrie (noordkant) zijn grotendeels geslecht, met een toenemend aantal verplaatsingen over het IJ als gevolg. De voormalige zones langs de Ring West en Zuid zijn omgevormd tot aantrekkelijke stationsomgevingen in hoge dichtheden. Met het Zeeburgereiland ontwikkelen

18

Gemeente Amsterdam

we de ontbrekende schakel tussen IJburg en de binnenstad. Verontreinigde gronden zijn gesaneerd en bedrijven met schade­ lijke uitstoot verplaatst. Zo is de ringzone gezonder, veiliger en aantrekkelijker geworden en zijn verschillende delen van de stad beter verbonden. De ontwikkelingen boden ook ruimte voor nieuwe en groeiende vormen van werkgelegenheid. Aan de zuidkant van de stad ontwikkelde de Zuidas en later Amstel III zich verder tot internationale toplocaties voor de financiële en zakelijke dienstverlening. Langs het IJ kreeg de creatieve dienstverlening een plek op locaties als NDSM en de Minervahaven. De tech-sector ontdekte binnenstedelijke locaties als het Oosterdok. Juist stedelijke kwali­ teiten en menging met andere functies bleken hierbij doorslaggevende vestigingsvoorwaarden. Basis voor deze ontwikkelingen was de in 2011 vastgestelde Structuurvisie 2040 waarin de “vergroting van het centrummilieu” een belangrijke inzet vormde. Deze inzet is vervolgens in 2016 in Koers 2025 vertaald naar projecten. Inmiddels zijn – mede op basis van Koers 2025 – bijna 70.000 woningen in aanbouw genomen. De komende jaren zal een groot deel van de ontwikkelingen in de ringzone zijn voltooiing naderen. De vraag is waar Amsterdam ook na deze periode ruimte vindt voor wonen, werk en recreatie. En hoe we die kunnen realiseren.

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

2.2

Meerkernige ontwikkeling

Na de ontwikkeling van de ringzone komt een nieuwe ontwikkel­ fase voor de stad in beeld. Nu is het tijd om de bestaande wijken daarbuiten, in de stad maar ook in de regio verder te versterken en te ontwikkelen. Niet als buitenwijk van de Amsterdamse binnen­stad, maar juist als volwaardige kernen met een compleet voorzieningenaanbod en vanuit een eigen identiteit: de meer­ kernige ontwikkeling. De afgelopen jaren is hier een begin mee gemaakt, getuige de plannen voor ArenAPoort, het Osdorpplein en het Buiksloter­ meerplein. Ook de Zuidas ontwikkelt zich steeds meer van een puur zakendistrict naar een gemengd stedelijk milieu, met winkels, horeca en andere voorzieningen. De ambitie voor de komende jaren is om deze ontwikkelingen beter te laten aansluiten op hun omgeving en daarmee van nóg grotere betekenis te laten zijn. De ontwikkeling van stedelijke kernen gaat hierbij hand in hand met versterking van de buurten daar­omheen. De buurten om deze stedelijke centra profiteren van uitbreiding en de verbetering van stedelijke voor­zieningen en bereikbaarheid. Omgekeerd zorgt verdichting van omliggende buurten voor meer draagvlak voor deze voor­zieningen en het openbaar vervoer in de stedelijke kernen. Zo creëert de stad niet alleen ruimte voor aanvullende woningbouw, maar ontstaat ook de mogelijkheid om bij te dragen aan de bredere opgaven waar de stad voor staat.

In veel Amsterdamse buurten liggen grote opgaven op het gebied van verbetering van de woningvoorraad, kansen­gelijkheid, energietransitie en leefkwaliteit (o.a. veiligheid, gezondheid, klimaatadaptatie en waterkwaliteit). Andere opgaven zijn de nabijheid en toegankelijkheid van voorzie­ningen, logistiek, autoluw en deelmobiliteit. Verder staan er grote onderhouds­projecten

19

Gemeente Amsterdam

op de rol, zowel in de openbare ruimte als voor woningen en voorzieningen. Veel meer dan in “nieuwe wijken” liggen er in bestaande buurten kansen om deze opgaven te koppelen aan verdichting. Dit heeft gevolgen voor de manier waarop we de stad ontwik­ke­ len. Meerkernige ontwikkeling betekent dat we terug­houdender kunnen zijn in de transformatie van bedrijven­terreinen naar woon-werkgebieden, zodat we ruimte voor werk en vitale functies kunnen behouden. Door ontwikkeling van de kernen buiten de binnenstad proberen we de druk op het centrum te verlichten. En doordat we de stad verder verdichten, hoeven we niet te bouwen in het landschap om de stad. Door de ontwikkeling van de buitenwijken binnen bestaand stedelijk gebied, komt Amsterdam nog nadrukkelijker in de agglomeratie te liggen. Dit biedt mogelijkheden om intensiever met buurgemeenten te werken aan verbindingen, het landschap en het voorzieningenniveau. Het betekent ook dat in plannen veel meer gekeken moet worden naar wat er al is dan enkel naar wat er moet komen. Daarbij is een belangrijke rol weggelegd voor bewoners, ondernemers en gebruikers van de stad. Ook corporaties hebben in bestaande buurten een veel vanzelfsprekender positie dan in veel transformatieprojecten van bedrijventerreinen en havengebieden.

Deze nieuwe ontwikkelingen bieden de stad de gelegenheid om invulling te geven aan de ambities uit de Omgevingsvisie en nieuwe accenten te leggen. Daardoor kunnen Amsterdammers, bewoners en ondernemers zich ook in de toekomst thuis blijven voelen in hun stad. Dit doen we door in te zetten op een solidaire stad met kansen voor iedereen en een duurzame toekomst voor Amsterdammers.

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

2.3

Solidaire stad met kansen voor iedereen

Amsterdam zet vol in op het tegengaan van kansenongelijkheid en heeft hierin met sociale woningbouw ruimtelijk een rijke traditie. Tegelijkertijd zijn er in Amsterdam nog ongeveer vijftig buurten waar relatief veel mensen wonen met een lage maatschappelijke positie (zie kader). In een groot deel van deze buurten, maar niet overal, speelt de fysieke omgeving hierbij een rol. Ruimtelijke structuren beperken dan kansen voor bewoners om zich te ontwikkelen, om een gezonde leefstijl te hebben, gezond en gelukkig oud te worden of ze werken stress en eenzaamheid in de hand. Een groot aantal van deze buurten ligt rondom de verder te ontwikkelen kernen buiten het centrum. Verdichting door nieuwbouw kan hier een krachtig ruimtelijk instrument zijn. Door hier woningen toe te voegen ontstaat een groter draagvlak voor voorzieningen, kan de openbare ruimte en het groen worden verbeterd en kan eenzijdigheid in bijvoorbeeld het woning- of winkelaanbod worden aangepakt. Voor met name praktisch opgeleiden draagt de nabijheid van werk en stageplaatsen bij aan grotere kansengelijkheid op de arbeidsmarkt. De komende periode wil Amsterdam deze dynamiek vooral ten goede laten komen aan die buurten die dit het hardst nodig hebben en waar dit het grootste effect kan hebben. Niet iedere sociale opgave kan ruimtelijk worden opgelost.

Het instrument van verdichting kan vooral een positieve verandering teweegbrengen in buurten waar sociale problematiek en achterstanden samenhangen met fysieke aspecten als slechte woonkwaliteit, beperkt aanbod en kwaliteit van voorzieningen en een slechte bereikbaarheid. Bijvoorbeeld als middel om het draagvlak voor voorzieningen en openbaar vervoer te vergroten, om klimaatstress te reduceren, als financiële drager van investeringen of als middel om het woningaanbod te verbreden en zo doorstroming binnen de buurt mogelijk te maken. Markt bij Kraaiennest

20

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Buurten met kwetsbaarheid en ruimtelijke opgaven In Amsterdam zijn ongeveer 50 buurten waar veel bewoners kwetsbaar zijn. In deze buurten zijn bovengemiddeld veel bewoners (>17,5%) kwetsbaar op drie van de volgende hulpbronnen: • Besteedbaar huishoudeninkomen (de laagste 20% van Nederland); • Hogere ziektekosten dan gemiddelde Amsterdammer; • Laag opleidingsniveau en lage arbeidsparticipatie waarbij gedifferentieerd wordt naar leeftijden. Deze Kwetsbaarheidsscore combineert de vier belangrijkste voorspellers voor een lagere kwaliteit van leven namelijk een laag inkomen, een laag opleidingsniveau, geen werk en een slechte gezondheid. Hier is extra aandacht nodig. Eén van de stappen om op lange termijn kansenongelijkheid tegen te gaan is het inzetten op buurten waar bovengemiddeld veel bewoners kwetsbaar zijn. Gebiedsontwikkeling is een krachtig middel dat hierbij kan helpen, maar biedt vooral kansen in buurten die sociaal én ruimtelijk kwetsbaar zijn.

21

Gemeente Amsterdam

In ongeveer 25 van de 50 buurten waar veel bewoners kwetsbaar zijn, bevinden zich ook ruimtelijke opgaven door een gebrek aan (een combinatie van): • Woningkwaliteit: veel krappe woningen, lage energielabels en onderhoudsopgaven; • Nabijheid van dagelijkse voorzieningen: gemiddelde afstand tot huisarts, grote supermarkt, school en bibliotheek is > 1 km; • Bereikbaarheid: (zeer) slechte OV-bereikbaarheid o.b.v. Public Transit Accessibility Level. Niet voor alle buurten waarvoor dit geldt worden in deze ontwikkelstrategie voorstellen gedaan voor het ontwikkelen van deze locaties. De ontwikkelstrategie zet in op buurten, waar daadwerkelijk kansen worden gezien om met ruimtelijke verbeteringen bij te dragen aan de sociaaleconomische opgave. Met als randvoorwaarde dat deze plekken aansluiten bij een momentum en/of (grote) bovenplanse investeringen op orde zijn.

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Kwetsbaarheid buurten op verschillende ruimtelijke facetten

22

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Met deze inzet in de Ontwikkelstrategie sluit de fysieke sector aan op inzet van Rijk, gemeente en partners in het Masterplan Zuidoost, Samen Nieuw West en Aanpak Noord. Ook hierin is de inzet om de bestaanszekerheid van Amsterdammers in kwetsbare wijken te verbeteren door de woonomstandigheden en directe leefomgeving te verbeteren. Ook vanuit de nationale programma’s is de samenwerking met bewoners, gebruikers en sociale partners in de gebieden belangrijk. Gezamenlijk wordt gekeken hoe verdichting bij kan dragen aan deze ambities. Ook buiten deze buurten, op plekken waar vanuit andere overwegingen gekozen wordt om te verdichten of te bouwen, wordt bekeken op welke manieren in die ontwikkeling kan worden bijgedragen aan kansengelijkheid, gezondheid en bereikbaarheid voor bestaande en nieuwe bewoners en ondernemers.

Daarom wil Amsterdam bij de verdichting van de stad zoveel mogelijk gebruikmaken van wat er al is aan voorzieningen, openbare ruimte en infrastructuur. De inzet op stedelijke kernen en beter benutten van al aanwezige voorzienin­gen in de gemengde buurten past hier goed bij. Daarnaast kan verdichting van de stad een aanjager zijn voor de verduurzaming van bestaande buurten en vastgoed. Bijvoorbeeld door hier mogelijkheden voor waterberging, collectieve warmte, het aardgasvrij maken van bestaande woningen of duurzame­re manieren van vervoer aan te koppelen. En door in de inrichting en programmering van buurten keuzes te maken die efficiënt gebruik van de energievoorziening mogelijk maken.

Het klimaat verandert, dit heeft gevolgen voor de leefbaarheid in de stad en de veiligheid van bewoners en ondernemers. In “Onze stad van morgen” heeft het College de noodzaak verder te versnellen op het gebied van klimaat en energie onderstreept en aangegeven hoe de stad dit komende jaren gaat doen. Zo voorkomen we dat we de consequenties en kosten van onze keuzes afwentelen op toekomstige generaties.

In delen van de stad waar zich beheer- en onder­houdsopgaven aandienen, liggen kansen om gelijktijdig de openbare ruimte te verbeteren en deze klaar te maken voor de toekomst. Dit kan de businesscase voor duurza­me oplossingen voor zowel netbeheerders als Amsterdammers verbeteren. De mogelijkheden hiertoe verschillen van plek tot plek, maar zijn het grootst in bestaande buurten. Bij nieuwbouw, beheer, onderhoud en ontwikkeling vraagt dit om een goede af­stemming tussen de gemeente en andere partijen, zoals woning­corporaties, netbeheerders en onderwijsinstellingen.

Dit is een van de redenen om binnenstedelijk te verdichten. Binnenstedelijk verdichten is een duurzamer oplossing dan bouwen in het groen. Het bouwen van woningen en toevoegen van arbeidsplaatsen binnen bestaand stedelijk gebied houdt het landschap om de stad open. Mits hierbij gebruik gemaakt wordt van de juiste bouwmethoden en bouwmaterialen wordt CO2-uitstoot en materiaalgebruik beperkt en zorgt het ervoor dat we optimaal gebruik maken van reeds bestaande infrastructuur voor mobiliteit, energie, warmte en data. Daarbij is het bebouwingstype mede bepalend voor de CO2-uitstoot. In hoogbouw is het lastiger dit te beperken.

Beter benutten alleen is echter onvoldoende. Verdere verdichting zorgt voor extra druk op het energie- en warmtenetwerk en vergroot opgaven op het gebied van waterberging, hittestress, en het borgen van de stadsnatuur. Veel hiervan is randvoorwaardelijk voor de groei van de stad. Bij de energievoorziening is dit nu al nijpend. Al bij de huidige ontwikkelingen zien we dat de energienetwerken tegen hun grenzen aanlopen. Op een groot aantal plekken in de stad is het momenteel niet mogelijk om grotere energievragers als scholen, bedrijven en supermarkten, essentieel voor het ontwikkelen van complete vitale buurten, op het energienet aan te sluiten. De uitbreiding van het energie- en

2.4

23

Duurzame toekomst

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

warmtenetwerk is daarom randvoorwaardelijk voor de ontwikkeling van de stad. Momenteel wordt, op basis van het Ontwikkelingskader Energie­ voorziening Amsterdam, gewerkt aan uitbreiding van het energie­netwerk in de stad. Het streven hierbij is in 2031 een robuust energienetwerk te hebben dat ook een basis biedt voor toekomstige ontwikkelingen. Voor aanvulling van de planvoorraad voor de periode 2031-2035 die in dit document worden voorgesteld is uitvoering van dit kader dus rand­voorwaardelijk. Dit be­tekent dat we hiervoor, in goede samen­hang met alle andere ruimtevragers in de openbare ruimte, boven en onder de grond ruimte moeten vinden, ook in nieuwe ontwikkelingen. Daarbij zijn we voor onze energievoorziening ook afhankelijk van de inzet vanuit de provincie en de regio om uitbreiding van het landelijke energienetwerk van Tennet mogelijk te maken. Zowel voor het vinden van ruimte binnen de stad als voor de samenwerking met de provincie en de regio is het belangrijk om vroegtijdig de problematiek en de kansen goed in beeld te hebben. Ondanks deze inspanningen zal de klimaatopgave de komende decennia nadrukkelij­ker op de stad afkomen. De kans op onder andere hittegolven, overstromingen, bodemdaling en verzilting neemt toe. Nieuw aan te wijzen ontwikkellocaties dienen ook voor de langere termijn een verstandige keus te zijn.

Daarom kiest de stad voor ontwikkello­caties die met het oog op klimaatverandering toekomstbestendig zijn (‘water- en bodemsturend’) of zijn te maken (adaptatie). Het tegengaan van hittestress en het langer vasthouden van water ten behoeve van drogere periodes vraagt om meer ruimte voor waterberging en stadsnatuur, zowel in gebouwen en de openbare ruimte als op het niveau van de stad. Ook hier geldt dat klimaatadaptieve maat­regelen om klimaatverandering tegen te gaan niet alleen nodig zijn voor allerlei nieuwe ontwikkelingen, maar ook kunnen bijdra­gen aan de toekomstbestendigheid van wat er nu al gebouwd is. Op specifieke plekken moet aandacht zijn voor opgaven als bodemdaling,

24

Gemeente Amsterdam

stijging van het calamiteitenpeil en verzilting. Voor de inschatting van opgaven op het gebied van klimaat­adaptatie en waterkwaliteit voor potentiele ontwikkel­locaties is in de Ontwikkelstrategie onder andere gebruik gemaakt van de in opdracht van het waterschap Amstel, Gooi en Vecht opgestelde geschiktheidskaarten.4 Binnen ontwikkellocaties zal het watersysteem bepalender worden in de planvorming. Om overstromingen tegen te gaan moeten we de huidige waterkeringen in stand houden en ruimte reserveren voor toekomstige ophoging en versterking. Om de schade door een overstroming te beperken moeten we gevolgbeperking en het herstel bij overstromingen meenemen als integraal onderdeel bij de planvorming.

4 Zie voor Watergeschiktheidskaart van het waterschap AGV: https://www.agv.nl/nieuws/2023/maart/geschiktheidskaart/ Zie voor Watergeschiktheidskaart van de Provincie Noord-Holland: Signaalkaart klimaatadaptatie (noord-holland.nl)

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

3

Complete stad, vitale buurten

Buikslotermeerplein

25

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

3. Complete stad, vitale buurten Wanneer de stad zich op een verantwoorde manier wil ontwik­ kelen richting een duurzame toekomst met kansen voor alle Amsterdammers, is het bouwen van woningen alleen niet voldoende. Groei en intensiever gebruik van de stad betekent ook uitbreiding van de vervoers- en nutssystemen, van ruimte om te verblijven en te recreëren, van voorzieningen en winkels en van ruimte voor werkgelegenheid en culturele expressie. De ontwikkelstrategie moet dus niet alleen ruimte maken voor nieuwe woningbouwlocaties, maar ook voor andere onderdelen van een complete stad. Dit zal niet overal en overal tegelijk kunnen. De mogelijk­ heden van de gemeente zijn beperkt en dit vraagt binnen projecten maar ook op projectoverstijgend niveau om afwegingen. Meerkernige ontwikkeling betekent dat we de verschillende delen van de stad completer maken. Nieuwe en bestaande kernen worden beter verbonden met elkaar en de omliggende buurten, en er ontstaan complete clusters met stedelijke voorzieningen. Voor veel Amsterdammers speelt een groot deel van hun dage­ lijks leven zich af in de buurt. Tijdens het participatietraject van de Ontwikkelstrategie gaven bewoners aan groot belang te hechten aan de eigenheid van de buurt en de sociale netwerken die het buurtgevoel versterken.

Nabijheid van voorzieningen, een goede openbare ruimte en ruimte voor lokale bedrijvigheid werden genoemd als voorwaarden voor een prettige leefomgeving.

De ontwikkeling van de stad biedt de mogelijkheid de dagelijkse leefomgeving te verbeteren. Juist in een snel veranderende stad is de buurt de plek waar mensen zich bekend en thuis voelen. Daarom zetten we verdichting in als middel voor het realiseren van vitale buurten (zie kader op pagina 28). Tegelijk kijken we waar we bestaande (erfgoed-)kwaliteiten kunnen behouden bij de ontwikkeling van nieuwe wijken, maar juist ook bij het versterken van bestaande buurten. Omdat we kiezen voor groeien binnen grenzen en het niet groter laten worden van de stad, betekent dit dat de druk op de ruimte en de intensiteit van het gebruik toeneemt. Bij verdichting neemt de geluidsbelasting toe. Ook vraagt dit om meer aandacht voor omgevingsveiligheid en brandveiligheid. Door verdichting in combinatie met energietransitie en klimaatadaptatie nemen risico’s ten aanzien van de fysieke veiligheid toe. Ook risico’s met betrekking tot externe veiligheid – bijvoorbeeld bij het verdichten van stations­kwartieren langs routes voor gevaarlijke stoffen – kunnen toenemen.5 Waar verdichting leidt tot verdere verstening van het gebied, moeten we rekening houden met de toenemende noodzaak van waterberging. In een verdichtende stad zullen we beter gebruik moeten maken van wat er al in de stad is.

Dit heeft een lagere ecologische impact en spaart investeringen uit, maar het biedt ook een basis 5 Antea (2024) Aanvulling op de Omgevingseffectrapportage Omgevingsvisie ten behoeve van de Ontwikkelstrategie 2035

26

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

voor eigenheid en kwaliteit. De stad vernieuwt, maar behoudt en versterkt wat waardevol is. Juist in bestaande woonbuurten, met hun eigen historie, erfgoed, identiteit, sociale verbanden en bestaande woningvoorraad en voorzieningen, vraagt dit om maatwerk. Bij welke investeringen is de buurt gebaat? In dit soort afwegingen spelen bewoners, gebruikers, vastgoedeigenaren en sociale partners een cruciale rol. Zij kennen de buurt als geen ander en weten waar de op­ gaven liggen, wat de identiteitsdragers zijn, wat de buurt gezellig maakt, welke cruciale voorzieningen behouden moeten blijven en waar aanvullend behoefte aan is. Dan helpen we Amsterdammers verder en maken we Amsterdam een betere stad. Het realiseren van een complete stad, volwaardige stedelijke kernen en vitale buurten vraagt om integrale ruimtelijke ordening.

Daarom zetten we bij nieuwe ontwikkelingen in op: • het ontwikkelen in de nabijheid van het stedelijk en regionaal openbaarvervoersnetwerk; • het vernieuwen en vergroten van het stedelijk voorziening­ enaanbod in stedelijke kernen en stationskwartieren; • het vernieuwen en vergroten van het voorzieningenaanbod in de buurt; • het behouden en vergroten van ruimte voor werkgelegenheid en vitale functies; • het hand in hand laten gaan van verdichting en vergroening; • het vanuit de verdichting aanjagen van verbeteringen en doorstroming in de bestaande woningvoorraad.

27

Gemeente Amsterdam

Conceptuele weergave van de inzet op meerkernige ontwikkeling. Door versterking van centra en stations­ kwartieren buiten de binnenstad worden de tangentiale verbindingen in het fiets-, openbaar vervoer- en groennetwerk belangrijker.

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Vitale buurten Sociaal Een vitale buurt is een buurt waar wordt gewoond, gewerkt, gerecreëerd en verbleven. Het zijn buurten waar bewoners en ondernemers zich thuis voelen, contact met elkaar hebben en betrokken zijn bij de ontwikkelingen in hun omgeving. Wanneer buurten veranderen is het extra belangrijk dat mensen elkaar blijven ontmoeten. Vitale buurten dragen bij aan de gezondheid, economische ontplooiing en leefkwaliteit van bewoners en ondernemers. De omgeving nodigt uit tot gezond bewegen en het aangaan van sociale interacties. Een vitale buurt biedt bewoners en onder­nemers de mogelijkheid mee te draaien in de emancipatie­motor die de stad is, en maakt het mogelijk dat ze zich sociaal en economisch kunnen ontplooien.

Mogelijkheden sociale participatie en emancipatie

Rato bewoners/ werkplaatsen: tussen 0,5-2,5

Rust versus drukte

Bevolkingsdichtheid: > 80 inwoners/ha

“Third places”

Levendige plinten

Percentage wonen van BVO totaal: tussen 35 - 65

Bereikbaarheid, toegankelijkheid en diversiteit van banen

Snelle, veilige en aantrekkelijke wandelroutes

Rijk aan ontmoetingsplekken en aantrekkelijke verblijfsplekken

Economisch

Aandacht voor de dynamiek tussen nieuwe en oude bewoners

Divers aanbod van zowel buurt- als hoofdstedelijke voorzieningen

Mogelijkheden economische participatie en emancipatie

Goede verbindingen met (overige) economische clusters in stad en regio

Spelende stad

Diverse bewonerssamenstelling en woningtypen

De buurt heeft aantrekkingskracht op bewoners, werkers, bezoekers van ‘buiten’ Verbinding

Een vitale buurt heeft zowel een relatie met de fysieke leef­omgeving als met de sociale leefomgeving. De essentie van een vitale buurt is verbinding, zowel fysiek binnen een buurt, met de rest van de stad, als tussen bewoners en ondernemers. Hiermee wordt benadrukt dat altijd naar de sociale, economische en ruimtelijke opgave van een buurt moet worden gekeken.

Flexibele bebouwing

Toegankelijkheid en nabijheid ‘openbare ruimte’

Identiteit en bijzondere architectuur

Fijnmazige stedenbouwkundige structuur

Groen en water

Klimaat adaptief

Functiemenging

Inclusieve stad

Ruimtelijk Bijdrage gezonde leefomgeving

Aspecten van vitale buurten op de ruimtelijke, sociale en economisch dimensie.

28

Gemeente Amsterdam

Amsterdam: Bouwen aan buurten van de toekomst Ontwikkelstrategie 2035

Betaalbare ruimte voor (lokaal) ondernemerschap

3.1

Beter benutten van bereikbaarheid

Groei van de stad vraagt om het bereikbaar houden van de stad. De komende jaren wordt flink in de bereikbaarheid van de stad geïnvesteerd. Zowel in het oplossen van bestaande knelpunten als het mogelijk maken van de gebiedsontwikkelingsprojecten die voor de komende jaren op de rol staan. Nadruk ligt daarbij op investeringen in het openbaar vervoer en de fiets. Dit is een voorwaarde om duurzaam en gezond te bewegen. Zo heeft de stad deze collegeperiode afspraken met het Rijk gemaakt over het doortrekken van de Noord/Zuidlijn naar Hoofddorp, het sluiten van de Ringlijn, de aanleg van het Zuidasdok en over investeringen in de bereikbaarheid van diverse ontwikkelgebieden. Ook is er geld gereserveerd voor de bruggen over het IJ en wordt gewerkt aan de voorbereiding van de Zaan-IJ verbinding. Met deze investeringen in het netwerk zijn stedelijke voorzieningen, onderwijs en werkgelegenheidsconcentraties voor veel inwoners van de regio straks beter bereikbaar, wordt de internationale bereikbaarheid en het vestigingsklimaat van de stad versterkt en maken we de bouw van nieuwe woningen mogelijk. Deze investeringen zullen een grote impact hebben op de financiële middelen van de stad in de periode tot 2035. De verwachting is dat daarbovenop beperkt ruimte zal zijn binnen de gemeentebegroting voor aanvullende investeringen.

Daarom kiezen we met de ontwikkelstrategie allereerst voor het ontwikkelen op locaties die al bereikbaar zijn, vervolgens voor het versterken en uitbreiden van bestaande verbindingen en pas daarna voor de aanleg van nieuwe infrastructuur. De focus ligt daarom op verdichten rondom reeds geplande infrastructuurinvesteringen en daarmee zo goed mogelijk benutten van het huidige openbaar vervoer. Met name stationsomgevingen en stedelijke openbaarvervoersknopen van tram- en metrolijnen komen hiervoor in aanmerking. Deze kunnen zich verder ontwikkelen tot volwaardige stationskwartieren met een intensieve mix

29

Gemeente Amsterdam

S  chematische weergave van principe van beter benutten stationsomgevingen in een meerkernige ontwikkeling. Door versterking kernen buiten de binnenstad komt er meer nadruk te liggen op de verbindingen tussen deze kernen. Tevens worden de verbindingen tussen stationskwartieren en omliggende buurten belangrijker.

van werken, wonen en maatschappelijke voorzieningen zoals onderwijs en cultuur. Intensiever gebruik vraagt om aanvullende middelen voor onderhoud, beheer en exploitatielasten. Aan de andere kant kan het exploitatiesaldo verbeteren. Juist in de buitenwijken van de stad staat de exploitatie onder druk en kan verdichting hiervoor een oplossing bieden. Intensiever gebruik van openbaar vervoer vergroot het draagvlak en kan daarmee bijdragen aan het in stand houden of verbreden van fijnmazig openbaar vervoer in de wijken. Zo voorkomen we dat niet-rendabele lijnen worden opgeheven en verkleinen we vervoersarmoede. Bovendien wordt door het vermijden van de aanleg van nieuwe wegen en voorzieningen de ecologische voetafdruk van de groei van de stad beperkt. Door de concentratie van functies die veel mensen aantrekken (denk aan kantoren, hogescholen, theaters, winkelcentra) op plekken die goed bereikbaar zijn met het openbaar vervoer, zijn mensen minder afhankelijk van de auto. Dit maakt het mogelijk dat mensen die afhankelijk zijn van de auto (logistiek, slecht ter been), de auto kunnen behouden.6 6 Momenteel wordt in het kader van Amsterdam Maakt Ruimte een beleidskader ontwikkeld dat hieraan richting geeft.