Raadsbesluit 2023-191C bijlge 1a Cultuurhistorisch onderz

Het voormalige Marine Etablissement heeft nu een tweeledige indeling gekregen. Ongeveer tweederde van het terrein is omgeven door een groot hekwerk en niet publiekelijk toegankelijk. Dit terrein wordt voornamelijk gebruikt door het Instituut Keuring en Selectie van het ministerie van Defensie. Op het overige deel van het terrein werden de vrijgekomen gebouwen opgeknapt en hierin kwamen Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

71

1

3

2

4

72

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

< Enkele beelden van het openbare gedeelte van het Marineterrein: 1. De Voorwerf met links het poortgebouw en op de achtergrond het Zeemagazijn. 2. De bassin met boardwalk. Op de achtergrond links de commandantswoning (001) en rechts het Zeemagazijn. 3. De herbestemde gebouwen van de TOKM (027). 4. De fiets- en voetgangersbrug over de Dijksgracht en rechts de voormalige scheepstimmerwerkplaats. (024).

ondernemers die werkten aan de toekomst: start-upcommunities, onderzoekers, digitale verbinders, kennisdelers, mediapioniers en vernieuwers op het gebied van duurzaamheid.98 Publiek terrein In 2015 werd het Voorwerfterrein voor het Poortgebouw daadwerkelijk opengesteld voor het publiek. Kort daarna volgde de kade aan de westzijde van het terrein. In vervolg op het openen van de poort in 2015, werd in 2016 een nieuwe fietsen voetgangersbrug over de Dijksgracht in gebruik genomen, waardoor een doorgaande route ontstond tussen het terrein en het Centraal Station. Het terrein werd hierdoor een onderdeel van de stad. In verband met het Nederlands voorzitterschap van de EU in de eerste helft van 2016 ontwierp het Amsterdamse architectenbureau SLA houten lamellen in de vorm van EU vlaggen voor het TOKM-gebouw. In de zomer van 2018 kreeg het Marineterrein een nieuwe blikvanger: de boardwalk naar ontwerp van bureau Boom Landscape. De boardwalk fungeert als looproute over het terrein, maar schermt ook de Binnenhaven af voor boten.99 De boardwalk speelt nu een belangrijke rol bij de waterrecreatie in het voormalige dok. Ontwikkeling oostelijke eilanden De stedelijke ontwikkeling van de oostelijke eilanden staat eveneens niet stil. Ook hier vinden transformaties plaats. Oostenburg wordt een gemengd woon-werkgebied waar nieuwe woningen worden gebouwd.

Op Kattenburg en Wittenburg neemt het aantal koopwoningen toe en worden sociale huurwoningen verkocht.100 Met de ruimtelijke herinrichting van dit gebied wordt de vroegere eilandenstructuur weer meer zichtbaar. De woonfunctie in het oostelijke gedeelte van Kattenburg wordt in combinatie met kleinschalige bedrijfsvestigingen doorgezet aan de westzijde. Daarmee ontstaat een stedelijke woon-werkbuurt rondom de Kattenburgerstraat.101

De toekomst Het lag in de bedoeling dat het gehele Marinecomplex uiteindelijk door de gemeente zou worden herontwikkeld. Veel ideeën zijn de revue gepasseerd: van stadspark tot evenementenlocatie tot compleet nieuw woongebied. In 2019 heeft Defensie echter besloten om met een kazerne op het terrein te blijven.102 De noordoosthoek van het terrein zal daarom een besloten karakter houden. Dit deel zal door Defensie worden heringericht. Het ligt in de bedoeling om een bij de kazerne behorend sportterrein, dat ook als helikopterlandplaats zal dienen, buiten defensie-uren aan omwonenden beschikbaar te stellen.103 In november 2020 heeft de gemeente Amsterdam een ‘Infokrant Marineterrein’ verspreid aan omwonenden. De krant informeert buurtbewoners over de toekomstmogelijkheden van het voormalige Marine Etablissement. Zij worden nadrukkelijk uitgenodigd om in een serie gesprekken mee te praten over de toekomstige inrichting.

Als nieuw stadskwartier zal het Marineterrein een combinatie vormen van het woonmilieu op de Oostelijke Eilanden en het internationaal vestigingsmilieu voor bedrijven en instellingen rondom het Oosterdok, aldus de Principenota.104 ‘De maritieme geschiedenis, het groene karakter, het weidse uitzicht, de centrale ligging en vooral de ambitie die Rijk en gemeente hebben, maken van Marineterrein Amsterdam een heel bijzondere plek: iedereen is het erover eens dat deze unieke plek geen doorsneewoonwijk of kantorengebied moet worden. In de principenota is vastgelegd dat het Marineterrein ontwikkeld wordt tot een stedelijk innovatiegebied: een plek waar innovaties niet alleen worden bedacht, maar ook worden getest en toegepast. Een plek waar men leert, woont en werkt en waar ontmoeting en interactie centraal staan. Een gebied dat verbonden is met de stad als geheel en met de buurt in het bijzonder: een gebied waar door alle partijen actief wordt gewerkt aan het oplossen van de vraagstukken van de stad.’105

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

73

Huidige situatie Marineterrein Gebruik

Gebouwen en objecten

42 40a

40b

40a

Episode 1 Grens beschermd stadsgezicht Centrum

Episode 2

Ingang terrein

Episode 3

In gebruik door Defensie

Episode 4

Openbaar toegankelijk

Objecten buitenruimte

Erfenissen episode 5 Uit deze episode zijn de volgende elementen nog aanwezig (doorgenummerd na de erfenissen van episode 4 en aangegeven op bovenstaande kaarten): 40. De tweedeling van het terrein: a) een openbaar gedeelte (rondom de Voorwerf, de bassin en het noorwestelijk deel nabij de voormalige scheepstimmerwerkplaats) en b) een deel in gebruik door het ministerie van Defensie; 41. De herbestemming van de gebouwen in het openbare gedeelte: commandantswoning (001), 74

Marineterrein Amsterdam

commandementsgebouw (002), poortgebouw (003), officiersgebouw (006), voormalige schietbaan (022/023), voormalige Scheepstimmerwerkplaats (024), onderofficiersgebouw (025), TOKM-gebouw (027) en het onderwijsgebouw Codam (039); 42. De verplaatsing van het oorspronkelijke boothuis dat in het bassin lag naar de Den Helder. Het boothuis (004) aan de Dijksgracht is tevens een toevoeging. 43. De boardwalk in het bassin; 44. De voetgangersbrug aan de noordzijde; 45. De vergroening en aanpassing van de buitenruimte rondom het onderofficiersgebouw (025) en TOKM (027).

Routes

Buitenruimte

44

45 Historische Voorwerf

43

Groene vlakken Plein Tuin gebouwen hogere rangen

Ingang terrein Historische boomlocatie Historische structuur Historische bomen Interne wegstructuur (plan De Weger) Bomen ontwerp H. Warnau Kadestructuur (plan De Weger) Overige bomen

Marineterrein Amsterdam

75

76

Marineterrein Amsterdam

2 Typering Marineterrein Het Marineterrein wist met het dok en het Zeemagazijn als bakens eeuwenlang een stempel te drukken op het profiel en de stadseconomie van Amsterdam. Het 14 hectare grote terrein is van grote betekenis voor de stad Amsterdam, omdat het in zijn gehele ontstaansen ontwikkelgeschiedenis een ruimtelijke en sociaaleconomische weerslag heeft gehad op de stad en de haven als een van de grootste werkgevers in de stad. Vandaag de dag is het terrein nog steeds een plek voor innovatie en waar (ruimtelijke, technische en sociale) vraagstukken van de stad een plek krijgen. In die zin continueert het terrein de wisselwerking die het vanaf haar oorsprong heeft. Een aantal functionele en ruimtelijke karakteristieken van het terrein bepalen de kernessenties van het terrein. Uit het onderzoek naar het Marineterrein komen zes typeringen naar voren die de essentie vatten: 1. Symbool van de Marinegeschiedenis 2. Geheimzinnige en eigenzinnige enclave in de stad 3. Stapeling van tijdslagen 4. Binnenwereld met vier (historische) zones 5. Groen en water als structurerende elementen 6. Familie van (maritieme) gebouwen Op de volgende pagina’s worden deze typeringen verder toegelicht.

Marineterrein Amsterdam

77

78

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

Symbool van de Marinegeschiedenis

Luchtbeelden van voormalige Rijkswerven, op 100 meter afstand. [Google maps] << Het huidige Marineterrein, voormalig Admiraliteitswerf vanaf 1655. < Voormalig Rijkswerf Willemsoord vanaf 18121868.

<< Voormalig Rijkswerf Hellevoetsluis (1636-1935).

Het Marineterrein was van oorsprong een van de vijf Admiraliteitswerven ten tijde van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Admiraliteit van Amsterdam was niet alleen de grootste, het had ook de grootste en was de meest innovatieve scheepswerf van het land. Op de werf werd een groot aantal oorlogsschepen voor de Nederlandse Marine gebouwd. Daarna fungeerde het terrein lange tijd als Rijkswerf en als Marine Etablissement. Hiernaast is een overzicht gegeven van de verschillende Admiraliteits-, Rijks-, Marinewerven en Marine Etablissementen. Van alle oorspronkelijke Admiraliteitswerven, is Amsterdam de enige nog bestaande. Van de Rijkswerven en Marine Etablissementen kan gesteld worden dat het Marineterrein in Amsterdam als enige is overgebleven en gedeeltelijk in functie. Andere voormalige Rijkswerven en Marine Etablissementen zijn inmiddels volledig uit het (stads)beeld verdwenen (zoals die van Rotterdam bij de Haringvliet) of zijn niet meer in functie en tot recreatieve of culturele gebieden uitgegroeid en herontwikkeld (zoals Willemsoord, Vlissingen en Hellevoetsluis).

< Voormalig Rijkswerf Vlissingen (1693-1868).

De huidige Marinebasis in Den Helder werd in 1958, aan de overzijde van Rijkswerf Willemsoord aangelegd (tevens naar ontwerp van Bureau De Weger), waarmee de maritieme functie van Willemsoord kwam te vervallen. De Marinebasis Den Helder opereert (in vergelijking met de andere locaties van de Marine) als de hoofdhaven van de Koninklijke Marine en de thuishaven voor alle Nederlandse marineschepen en hun ondersteuning. Tevens is hier sinds 2005 de Admiraliteitsraad gevestigd, met als hoofd de Commandant Zeestrijdkrachten.

logica van de werf (met Zeemagazijn, werfgedeelte en dok) herkenbaar. Het terrein ademt nog steeds een nautisch en maritiem karakter en huisvest voor een groot deel nog een militaire functie en relatie met de Koninklijke Marine. Die continuïteit is een kwaliteit en maakt het terrein zeldzaam. Vijf oorspronkelijke Admiraliteitswerven 1. Zeeland (Middelburg, Veere, Zierikzee, Vlissingen) 2. De Maze (Rotterdam) 3. Amsterdam 4. Noorderkwartier (Hoorn, Enkhuizen) 5. Friesland (Dokkum, Harlingen) Rijkswerven en Marine Etablissementen (in grijs niet meer bestaand, in zwart bestaand maar niet functionerend, in blauw bestaand en deels functionerend met een militaire functie) 1573-1850 Rotterdam 1573-1830 Enkhuizen 1573-1830 Hoorn 1589-1850 Medemblik 1631-1797 Harlingen 1636-1935 Hellevoetsluis (kleine werf, droogdok Jan Blanken) 1655 - heden Amsterdam (grootste werf geweest, later modern Marine Etablissement) 1693-1868 Vlissingen (kleine werf) 1812-1993 Den Helder (Willemsoord) (nationale vlootbasis en uniek voorbeeld van 18e eeuwse militaire architectuur uit de Franse Verlichting)

Concluderend kunnen we stellen dat het Marineterrein symbool staat voor de Marinegeschiedenis: als Admiraliteitswerf en later ook als opleidingslocatie voor de Marine. Ondanks de vele aanpassingen en de metamorfose in de jaren zestig van de vorige eeuw is de relatie met de Koninklijke Marine en de functionele Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

79

Geheimzinnige en eigenzinnige enclave in de stad Het Marineterrein is altijd al eigenzinnige enclave geweest in de stad. Sinds het ontstaan tot de openstelling van een deel van het terrein in 2015 was het terrein achter de lange muur aan de Kattenburgerstraat een verborgen wereld. Het terrein viel juridisch buiten de invloed van het Amsterdamse stadsbestuur en opereerde volledig onder het bewind van de Marine en het ministerie van Defensie. Alleen degenen die er werkten mochten het terrein betreden.

Spoordijk Dijksgracht

Voormalig atletiekbaan Sportveld NEMO

at

Bassin

nb

ur

ge

rs

tra

IJ-tunnel

Scheepsvaart museum

80

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

Ka

tte

Oosterdok

En dit terwijl het terrein midden in de stad lag en een prominent onderdeel uitmaakte van het stadsbeeld. De vele stadsgezichten met het imposante Zeemagazijn als baken, een dok gevuld met ‘zeekastelen’ en later ook representatieve bebouwing aan de stadse kant van de dam laten zien hoe belangrijk de visuele relatie door de eeuwen is geweest. Het is dan ook meer dan logisch dat enerzijds de stad zich bij de metamorfose van het Marine Etablissement in de zestiger jaren meer ging bemoeien met het aanzien van het terrein vanuit de stad en anderzijds dat het terrein onder invloed van de Marine enige mate van beslotenheid behield. Het contrast in openheid en verborgenheid maakt het terrein eigenzinnig en geheimzinnig. De lange gesloten stenen muur aan de Kattenburgerstraat, het omringende water en de boombeplanting langs de kades omzomen op harde en zachte wijze het terrein. Bescheiden verbindingen met de stad ondersteunen het verborgen karakter. Het resulteert in een enclave in het hart van de stad met een aparte wereld achter de muur.

Stapeling van tijdslagen De ontwikkeling van het Marineterrein vanaf de aanleg in 1655 heeft een rijke erfenis aan ruimtelijke kwaliteiten opgeleverd. Het gebied dankt er een historische gelaagdheid aan, die zowel in de bebouwing als de structuur terug is te zien. Elke episode is een resultante van een bepaalde behoefte en bouwt in feite voort op de vorige:

Episode 5

Episode 4

Episode 3

Episode 2

Episode 1

- De eerste episode, als Admiraliteitswerf, bouwt voort op de gunstige ligging van de haven aan het IJ aan de oostzijde van de stad en de voormalige vestingwerken. Van deze episode zijn de ligging op Kattenburg langs het water, de knik van de voormalige vesting, de dam, het Zeemagazijn, het Poortgebouw, de Voorwerf en de muur de zichtbare erfenissen, terwijl onder de grond vermoedelijk nog restanten uit deze periode schuilen. - Bij de tweede episode als Marinewerf, werd de Voorwerf verbreed en het dam verder verdicht. De Scheepstimmerwerkplaats (024) op de kop van de dam is de meest herkenbare erfenis uit deze episode. De Scheepstimmerwerkplaats maakt de relatie met het water aan de Oosterdokzijde zichtbaar en verankert die zijde van het terrein aan de stad. - Van de derde episode is met name de beplanting een belangrijke erfenis. Hoewel bomen al vanaf het begin op het terrein werden geplant, is pas in de derde episode meer beplanting bijgekomen langs de kaderanden, de wegstructuur of als buitenruimte rondom de gebouwen. Op de Voorwerf en op de dam zijn nog restanten van deze historische boombeplanting aanwezig. Het Zeekadetkorpsgebouw (031) markeert de oksel van het voormalige dok - In de vierde episode veranderde het aanzien van het terrein drastisch.

Tegelijk werd voortgebouwd op de relatie van representatieve gebouwen richting de binnenstad, op een hiërarchie van representatieve gebouwen op de historische Voorwerf en op de continuïteit van het groen als structurerend middel. Dit is dan ook de meest herkenbare episode. De contouren van het terrein met een driehoekige opzet, het bassin en ook de meeste gebouwen en inrichting van de buitenruimte kwamen in deze periode tot stand. - De grootste erfenis uit de vijfde episode is met name de publieke toegankelijkheid van het terrein, een plek in de stad waar iedereen de wereld achter de muren mag betreden. Een plek waar de stapeling van tijdslagen door iedereen bewonderd kan worden. Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

81

Binnenwereld met vier (historische) zones Op het Marineterrein zijn mede op basis van de stapeling van de vijf episodes en ruimtelijke en functionele kenmerken vier zones te onderscheiden. De eerste zone betreft de zuidzijde van de Voorwerf, met representatieve bebouwing zoals het Poortgebouw, het Zeemagazijn, het Commandementsgebouw, de Commandantswoning en het Officierengebouw. De laatste twee gebouwen hebben een oriëntatie naar het bassin. Ook de parkachtige inrichting van dit deel van de Voorwerf met het bassin, de fontein van Arthur Spronken en de waterpomp draagt bij aan de herkenbaarheid van het gebied als voormalig hoofdingang en visitekaartje voor het terrein.

Dijkrand

Voormalige dokgebied Utilitair Voorwerf

Representatief Voorwerf

De tweede zone bevindt zich ten noordoosten van de huidige hoofdingang van het terrein. Het betreft het deel van de Voorwerf met een meer utilitair en informeler karakter en waar van oudsher het Grootmagazijn, Agterste Magazijn en Marinekazerne lang het gezicht aan die zijde bepaalden. Deze hebben inmiddels plaats gemaakt voor het wachtgebouw, het depotgebouw, de Amerikaanse loods, het wiskundigcentrum en het sportgebouw- en terrein. De opzet van volumes parallel aan de muur langs de Kattenburgerstraat met dieper het terrein in gebouwen haaks erop, volgen de historische verkaveling met een front langs de Kattenburgerstraat en richting het water de voormalige scheepshellingen. De dijkrand langs de Dijksgracht is de derde zone. Ook deze zone is utilitair van karakter, met de gebouwen georiënteerd zowel naar het water als naar het terrein toe. De gebouwen zijn ritmische van elkaar geplaatst. Bepalend in deze zone is de kadeinrichting met bomen.

Representatieve Voorwerf Utilitaire Voorwerf Dijkrand Voormalig Dokgebied Gebied met hoge archeologische verwachting Oriëntatie bebouwing 82

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

Het voormalige dokgebied, gedempt in de vierde episode en ingevuld met de opleidingsgebouwen van het Marine Etablissement is de vierde zone. Het deelgebied kenmerkt zich als voormalig opleidingsgebied en hart van het terrein, met een schakering van complexen in verschillende oriëntaties die de richting van het bassin volgen en daarin centraal het seinersveld en het voormalige exercitieveld (nu helikopterlandplaats). Bepalend zijn de schijven van het voormalige TOKM met oriëntatie naar het water en de kadeinrichting met bomen.

Groen en water als structurerende elementen

Historische beplanting Voorwerf

Tuinen gebouwen hogere rangen

Boombeplanting interne wegstructuur

Boombeplanting historische route

Bomenwand bassin

Bomenwand en kadeinrichting

Historische beelden laten zien dat groen en water al sinds het ontstaan sterk ruimtelijk verbonden zijn aan het Marineterrein. De werf werd in en rondom het water ontwikkeld. Ook de bomen parallel aan het Poortgebouw, die hoofdzakelijk functioneel ingezet werden om stellages voor de schepen aan vast te maken, markeerden de overgang tussen de gebouwen en de werf. Verder in de tijd kreeg groen een steeds prominentere rol als structurerend element en middel om de overgang tussen de verschillende gebouwen te markeren, de begrenzing van het terrein richting de stad meer gestalte te geven en als begeleider van de interne (historische) wegstructuur. De functionele rol van het water daarentegen verminderde en benadrukte meer de randen van het terrein. De huidige inrichting van de buitenruimte karakteriseert zich als sober en doelmatig en hoofdzakelijk informeel. Water en groen spelen een belangrijk rol als structurerende elementen. Het water (inclusief bassin) en de strakke kades met bolders en buizen langs de randen markeren de contouren van het terrein en maken de maritieme functie van het terrein zichtbaar. De toevoeging van de boardwalk aan het bassin verrijkt de relatie met het water. Het groen zorgt voor balans en een duidelijke zonering. De bomen langs de kaderanden versterken de contouren van het terrein en zijn bepalend voor het stadsbeeld.

De bomen vormen tevens een groene muur en zachte overgang naar de rest van de stad en staan in contrast met de muur langs de Kattenburgerstraat. Ook begeleiden de bomen de historische wegstructuur. De parkachtige inrichting op de Voorwerf benadrukt de representatieve functie van dit deel van het terrein. Bijna alle gebouwen zijn voorzien van een groene kraag, waarbij de gebouwen voor de hogere rangen met een tuin omzoomd (zoals de gebouwen op de Voorwerf). In deze tuinen is een rijke variatie aan beplantingssoorten toegepast in vergelijking met andere delen van het terrein. Gebouwen met souterrain of kelder hebben ook een dikkere groene kraag met een haag als een camouflage. De oorspronkelijke bestrating is inmiddels gewijzigd maar de opzet is redelijk overeind gebleven. Deze bestaat grofweg uit baksteenklinkers op de historische Voorwerf, betonklinkers bij de interne wegstructuur en betontegels voor de voetpaden. De bestrating past bij het functionele karakter van het terrein, is sober en doelmatig en in balans met het groen. Open plekken zoals het voormalige seinersveld heeft een afwijkende bestrating, maar wordt nu gebruikt als parkeerterrein. Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

83

A

Profiel AA’ Kwaliteiten buitenruimte

historische route Dijkrand (met historische bomen)

Groenstrook en bomenlaan Kattenburgerstraat

Tuin Commandantswoning

Pleinruimte TOKM

kadeinrichting bassin en Oosterdok

historische route Voorwerf met boombeplanting en straatklinkers

Commandementsgebouw

Oosterdok

Dijkrand

84

Bassin

historische route

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

voormalig dokgebied

Poortgebouw

historische Kattenburgerstraat route representatief Voorwerf (openbaar)

B’

B

A’

A

B’

Profiel BB’ Kwaliteiten buitenruimte parkachtige inrichting representatief Voorwerf

kaderinrichting Voorwerf

Zeemagazijn

Oosterdok

Commandementsgebouw

kade

bomen rondom seinersveld

tuin Officiersgebouw

Officiersgebouw

prunusbomen interne wegstructuur Dijkrand

historische route Voorwerf (met historische bomen)

weg (verlengde hoofdingang) representatief Voorwerf (openbaar)

Provoosthuis

weg

utilitair Voorwerf (niet-openbaar)

A’

kaderinrichting Dijkrand

Wiskundigcentrum

Sportschool

B

kade

Dijksgracht

Dijkrand

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

85

Historische ankers

86

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

Sober, doelmatig en robuust ensemble

Familie van (maritieme) gebouwen Uitgesproken markeringen

De gebouwen op het Marineterrein dateren uit verschillende periodes. Deze verschillende periodes hebben clusters van gebouwen opgeleverd met uitgesproken verschijningsvorm en typologie. De oudste gebouwen uit de eerste, tweede en derde episode vormen de historische ankers van het terrein. Deze gebouwen verankeren op stedenbouwkundig en architectonisch niveau de geschiedenis van het terrein als voormalig werf met een dok. Ze markeren het front langs de Kattenburgerstraat en de stad (Zeemagazijn en Poortgebouw), de dam aan het Oosterdok (Scheepstimmerwerkplaats) en de voormalige contouren van het dok (Zeekadetkorpsgebouw). Tevens hebben deze gebouwen een ambachtelijk karakter, een meer klassieke opzet met een dakkap en toepassing van traditionele historische materialen, zoals baksteen en hout. De meeste gebouwen uit de vierde episode hebben een sober, robuust en doelmatig karakter. In vergelijking met de historische ankers zijn deze gebouwen moderne eenvoudige volumes, waar het bouwsysteem in de architectuur meer tot uiting komt: platte daken, herhalende elementen en beton in combinatie met metselwerk en glasvlakken.

Binnen dit cluster is het ensemble van gebouwen van Bureau De Weger bepalend en in het bijzonder de gebouwen voor de hogere rangen door de afzonderlijke vormgeving zoals de Commandantswoning, Commandementsgebouw en Officierengebouw, Provoosthuis en bij de opleidingsgebouwen de schijven van de TOKM. Tot slot zijn er de uitgesproken markeringen, de gebouwen die naast de historische ankers op een eigentijdse wijze delen van het terrein stedenbouwkundig markeren. In architectuur zijn deze gebouwen afwijkend in verschijningsvorm, maar refereren naar thema’s passend bij het maritieme karakter (door kleur, materiaal en hoofdvorm). Binnen dit cluster behoren het wachtgebouw van Benthem en Crouwel, het Depotgebouw van Liesbeth van der Pol en het districtskantoor voor de Koninklijke Marechaussee van Wansleben Architekten. Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

87

Waardering Marineterrein Gebieden 1. Representatief voorwerf 2. Utilitaire voorwerf 3. Dijkrand 4. Voormalig dokgebied

Dijks

grach

024 Oosterdok

3

031

022 023

t

Hoge archeologische verwachtingswaarde

026

020/018

025

039

Grens beschermd stadsgezicht centrum

004

040

4

017

3

015

016

030

Kadestructuur (plan De Weger)

007

rst ra at

tte nb ur ge

nel IJ-tun

Waardevol groenvlak / tuin

041

006

1

Pleinruimte / veld

Locatie historische bomen

034

001

010

2

028a

Ka

028

Historische wegstructuur Interne wegstructuur (plan De Weger)

012 029

027

Waardevolle structuren en dragers 014

Historische bomen (< 1962) Bomen Warnau (1962 <) Ondergrondse structuur Zichtlijnen en panorama’s

002 003

Gebouwen en elementen Monument(waardig) Beeldbepalend Beeldondersteunend Indifferent Objecten buitenruimte

88

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

N

3 Waardering terrein Het Marineterrein heeft een ontwikkeling van vele eeuwen doorgemaakt, waarbij de functie, vorm en schaal van het gebied geleidelijk evolueerde tot wat het nu is. Het gebied is vanaf de stadsuitleg in 1655 ontwikkeld tot een binnenstedelijke locatie met een maritiem karakter. Door de ligging en de functie heeft het terrein lange tijd het profiel van de stad bepaald. Verschillende historische lagen zijn vandaag de dag herkenbaar en van betekenis voor het terrein. Deze historische gelaagdheid is zichtbaar op zowel het niveau van de structuren als die van de gebouwen en objecten. Gebieden Waardevol voor het Marineterrein is de ruimtelijke opbouw bestaande uit de vier zones zoals toegelicht in hoofdstuk 2 (p.82). Elke zone representeert de ruimtelijke en functionele logica en eigenheid van het terrein: - de representatieve Voorwerf is het gezicht en meest formele zone van het Marineterrein; - de utilitaire Voorwerf als functioneel, minder historisch van karakter, maar waar de opzet van een front van gebouwen met muur en een werfgebied enigszins herkenbaar is gebleven; - de Dijkrand rondom als erfenis van de dam rondom het dok en met de Scheepstimmerwerkplaats als markering richting het Oosterdok; - en tot slot het voormalige dokgebied, nu grotendeels gedempt en ingevuld en verdicht met naoorlogse bebouwing in verschillende richtingen.

Op de Voorwerf en de dijkrand is de archeologische verwachtingswaarde hoog en middelhoog. Voor de Voorwerf geldt een uitzondering van archeologisch veldonderzoek bij bodemingrepen kleiner dan 50m2 of minder dan 0,5 meter onder maaiveld. Voor de dijkrand geldt uitzondering van een archeologisch veldonderzoek bij bodemingrepen kleiner dan 100m2 of minder dan 0,8 meter onder maaiveld (zie Inventariserend Veldonderzoek Kattenburgerstraat (2012), p. 24 en p. 25)

Structuren Typerend is de opzet van de randen met langs de Kattenburgerstraat een front bestaande uit het Zeemagazijn, het Poortgebouw, de muur en het Marechausseegebouw. Achter het front zijn de randen langs het water zachter van karakter met een kade met boombeplanting. Deze randen maken van het terrein een enclave en dragen bij aan het geheimzinnige en eigenzinnige karakter. De wegstructuur in het terrein bestaat uit een historische hoofdstructuur, een erfenis uit de eerste episode. Deze route loopt parallel aan de Kattenburgerstraat en is van waarde als overgang tussen het front en de binnenwereld van de voormalige Voorwerf. Deze route wordt vanouds begeleid door een aantal historische bomen. De overige interne wegstructuur - afkomstig uit het plan van Bureau De Weger - rijgt de zones en verschillende gebouwen aan elkaar. Waardevol is met name de kadestructuur met de boominrichting in relatie tot het water en de onderdelen die in relatie staan met de entree van de gebouwen uit dezelfde periode (zoals bij de Commandantswoning, het Officierengebouw, het Provoosthuis en het Wiskundigcentrum). Op het terrein is een aantal bijzondere open groene ruimtes of pleinen die enerzijds de openheid binnen het terrein markeren, de herkenbaarheid van de voormalige werfgebied met scheepshellingen versterken of ontworpen zijn in samenhang met de gebouwen eromheen.

Dit zijn het historische groene Voorwerf, en het sportterrein als herkenning van het werfgedeelte, en het voormalige seinersveld en de pleinruimte rondom de schijven van de TOKM. Van de twee laatste is de oorspronkelijke bestrating uit de jaren zestig volledig aangepast. De bomen op het Marineterrein zijn waardevol omdat ze bijdragen aan het groene karakter van het gebied. Van waarde zijn met name de locaties van historische bomen en de bestaande historische bomen als oudste beplanting op het terrein. De bomen uit het Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

89

ontwerp van H. Warnau zorgen voor structuur en overgang tussen de stad en het terrein en de verschillende zones binnenin het terrein. De tuinen rondom de representatieve gebouwen horen bij de hiërarchische opzet en de inbedding van deze gebouwen en de ondergrondse structuren die hieronder schuilen (Commandantswoning, Officierengebouw en Provoosthuis).

- en het Officiersgebouw (006). Dit cluster stijgt boven de andere naoorlogse gebouwen uit door de positie, architectonische verschijningsvorm en onderlinge functionele samenhang op de Voorwerf en aan het Bassin (als representatieve gebouwen bestemd voor de hogere rangen van de Marine).

Tot slot zijn op structuurniveau de zichtlijnen richting het water en de stad en viceversa waardevol. Het terrein blijft daarmee een markant maritiem gebied in de stad.

Beeldbepalend zijn de andere specials uit het ensemble van Bureau De Weger en de uitgesproken markeringen. Deze gebouwen gaan de relatie aan met de stad, nemen een belangrijke positie op het terrein of hebben een speciale functie. Samen met de monumentwaardige gebouwen bepalen zij het stadsbeeld van het terrein. De gebouwen zijn rijk, expressief en afwijkend vormgegeven, en sluiten aan bij de maritieme, militaire en historische geschiedenis van het Marineterrein. Het gaat hier om: - het wachtgebouw van Benthem en Crouwel (007); - het districtskantoor voor de Koninklijke Marechaussee (014); - het provoosthuis (015); - de hoogbouw van TOKM (027); - en het depot van het Scheepvaartmuseum (041).

Gebouwen op het terrein In deze waardering van het terrein is gekeken naar de stedenbouwkundige positie van de gebouwen, de betekenis voor het terrein en de architectonische gaafheid en herkenbaarheid binnen het gehele ensemble. Voor de bebouwing geldt een waardering in vier categorieën. Monument(waardig), beeldbepalend, beeldondersteunend en indifferent. Elk gebouw is in Deel 2 en Deel 3 van dit totaalonderzoek bouwhistorisch en cultuurhistorisch gewaardeerd. De resultaten uit de afzonderlijke waardestellingen zijn hierin meegenomen. Monument(waardig) en van grote betekenis voor het terrein zijn de vier historische ankers. Dit zijn de oudste complexen op het Marineterrein en herkenbaar als erfenis van de tijd dat de werf en het dok als zodanig functioneerden. Deze ankers bepalen zowel op stedenbouwkundig als architectonisch niveau het stadsbeeld en de ruimtelijke opzet van het terrein. De vier historische ankers zijn: - het Zeemagazijn; - het Poortgebouw (003); - de Scheepstimmerwerkplaats (024); - en Zeekadetkorpsgebouw (031). Tevens behoren drie gebouwen uit de naoorlogse periode tot deze categorie: - de Commandantswoning (001); - het Commandementsgebouw (002); 90

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

Beeldondersteunend zijn de complexen die positief bijdragen aan het stadsbeeld en door wijzigingen en aanpassingen niet de belangrijkste onderdelen vormen binnen het ensemble van gebouwen op het Marineterrein. Het gaat hier met name om: - de noordelijke kop van het Poortgebouw uit 1995 (003); - de botenloods aan de Dijksgracht (004); - het ketelhuis (Amerikaanse loods, 010); - het wiskundigcentrum (012) en het bijbehorend noodstroomaggregaat (016); - de voormalige Marcandi (nu DVVO, 017); - het onderofficierengebouw (025); - de laagbouw van de TOKM (027); - de voormalige verbindingsschool (028) en het bijbehorende legeringsgebouw (029); - het evenementengebouw (030).

Indifferent van waarde zijn de gebouwen die niet per se bijdragen aan de kwaliteiten of de historische herkenbaarheid van het terrein. Dit zijn: - de MOS loods (018/020); - de schietbaan (022) met munitieopslag (023) en toiletunit (022a); - het ensemble van legeringsgebouwen uit de 1987 (026 en 039); - de sportschool (034); - en de Vijfbeuken (040). Elementen buitenruimte Verspreid over het terrein is nog een aantal objecten in de buitenruimte die de historische, ruimtelijke en functionele logica van het terrein herkenbaar maken. Monumentwaardig is: - de waterpomp tegenover het Poortgebouw. De pomp stamt uit de tweede episode en is van betekenis voor de herkenbaarheid van de voormalige Beurs (het pleintje waar de arbeiders voor en na het werken zich verzamelden en werden uitbetaald). De pomp is iets verplaatst ten opzichte van de oorspronkelijke locatie op de representatieve Voorwerf. Beeldbepalend zijn: - de fontein van Arthur Spronken op de Voorwerf. Deze is beeldbepalend en van betekenis voor de representatieve en parkachtige uitstraling van dit deel van de Voorwerf; - de hijskraan aan de Dijksgracht van NV Van den Berg Bros BV, deze is beeldbepalend. Bij de aanleg van de Admiraliteitswerf lag aan deze zijde van het terrein ook een kraan voor de overslag van schepen en goederen.

De huidige hijskraan herinnert hieraan en ondersteunt het utilitaire karakter van de Dijksgracht; - het seinhuis op de voormalige verbindingsschool (028). Deze is beeldbepalend. Op het seinersveld werd vroeger geoefend met de seinlamp voor morsecode (vanuit gebouw 028) en met seinvlaggen in de seinmast op het Evenementengebouw. Het seinhuis en de seinmasten zijn van betekenis voor de herkenbaarheid van de tijd als opleidingscentrum voor de Marine;

- de inrichtingselementen behorend bij de kades naar ontwerp van ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger in samenwerking met afdeling Havenwerken van Publieke Werken. Deze kadeinrichting is beeldbepalend. De strakke belijning van de hardstenen kadewand met een doorlopende witte stalen rand en op regelmatige afstand bolders dragen sterk bij aan het maritieme karakter en voor een relatie met het water rondom; - de ronde verlichtingselementen langs de kade en interne wegstructuur. De verlichtingspalen met ronde kopstukken zijn in samenhang met de buitenruimte ontworpen en dragen bij aan de utilitaire functie van het terrein; - de portiersloge naar ontwerp van Benthem en Crouwel tussen de sportschool en het wachthuis. Deze is bepalend voor de functionele herkenbaarheid van het terrein. Op basis van dit prototype zijn ook latere portiershuisjes langs de grenzen van Nederland gebaseerd. De portiersloge is wel verplaatst ten opzichte van de oorspronkelijke locatie (bij de ingang van het terrein). Er is ook een tweede portiersloge die erg op dit portiersgebouw lijkt vlakbij de loods Vijf Beuken (040) aan de zijde van de Dijksgracht. Beeldondersteunend zijn: - het herdenkingsmonument voor De Oud-kwekelingen gevallen voor het Vaderland 1939 -1945. De waarde van het monument zit in de relatie met de Marine en is daarom beeldondersteunend.

Het monument (uit 1949) is verplaatst in 2000 vanuit de Kweekschool voor de Zeevaart toen deze werd opgeheven; - de boardwalk in het bassin, dit is een waardevol element, die het bassin opnieuw betekenis geeft als zwembassin. - de prullenbakken in de vorm van scheepsschoorstenen verspreid over het hele terrein.

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

91

Elementen buitenruimte

Tuinen commandantswoning, officierengebouw, provoosthuis Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: Hans Warnau Waardering: waardevol groen

Groeninrichting terrein Episode (bouwjaar): 4 (1962-1968) Architect: Hans Warnau Waardering: waardevol groen

Historische buitenmuur Episode (bouwjaar): 1- 3 Waardering: monumentwaardig

Waterpomp Episode (bouwjaar): 2 (vóór 1902) Waardering: monumentwaardig

Herdenkingsmonument Tweede Wereldoorlog Episode (bouwjaar): 4 (1949 op Kweekschool voor de Zeevaart, daarna in 2000 verplaatst naar de Voorwerf op het Marineterrein) Kunstenaar: Pieter Starreveld (1911-1989) Waardering: beeldondersteunend

Fontein Episode (bouwjaar): 4 Kunstenaar: Arthur Sponken (1930 - 2018) Waardering: beeldbepalend

92

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

Kade inrichting Episode (bouwjaar): 4 (1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: beeldbepalend

Hijskraan Episode (bouwjaar): 4 Architect: NV Van den Berg Bros BV Waardering: beeldbepalend

Verlichting Episode (bouwjaar): 4 Waardering: beeldbepalend

Portiersloge Episode (bouwjaar): 4 (1982) Architect: Benthem en Crouwel Waardering: beeldbepalend

Boardwalk Episode (bouwjaar): 5 Ontwerper: Boom Landscape Waardering: waardevol element

Prullenbakken in de vorm van scheepsschoorstenen Episode (bouwjaar): 4 Waardering: beeldondersteunend

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

93

Overzicht gebouwen

001 vm. Commandantswoning Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: monumentwaardig (special ensemble De Weger)

002 vm. Commandementsgebouw Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: monumentwaardig (special ensemble De Weger)

003 Poortgebouw Episode (bouwjaar): 1 (vanaf 1657) Architect: Daniël Stalpaert Waardering: rijksmonument (historisch anker)

004 Botenloods Episode (bouwjaar): 4 Waardering: beeldondersteunend

006 vm. Officiersgebouw Episode (bouwjaar): 4 (1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: monumentwaardig (special ensemble De Weger)

007 Portiergebouw Episode (bouwjaar): 4 (1982) Architect: Benthem en Crouwel Waardering: beeldbepalend (uitgesproken markering)

94

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

010 Ketelhuis Episode (bouwjaar): 3 (1950) Architect: Waardering: beeldondersteunend

012 Wiskundigcentrum Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: beeldondersteunend

014 Koninklijke Marechaussee gebouw Episode (bouwjaar): 4 (2006-2008) Architect: Wansleben Architekten Waardering: beeldbepalend (uitgesproken markering)

015 Provoosthuis Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: beeldbepalend (special De Weger)

016 Noodstroomaggregaat Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: indifferent

017 Marine Cantine Dienstgebouw – Marcandi (017) Episode (bouwjaar): 4 (1966 -1968) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: beeldondersteunend

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

95

018/020 MOS Loods Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: indifferent

022/023 vm Schietbaan met munitieopslag Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: indifferent

024 vm Scheepstimmerwerkplaats Episode (bouwjaar): 2 (ca.1860) Architect: onbekend Waardering: monumentwaardig

025 vm Onderofficiersgebouw Episode (bouwjaar): 4 (1966-1968, renovatie in 2016) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: beeldondersteunend

026 Legeringsgebouw Episode (bouwjaar): 4 (ca. 1985) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: indifferent

027 Technische Opleidingen Koninklijke Marine Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966, renovatie in 2016) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering hoogbouw: beeldbepalend (special De Weger) Waardering laagbouw: indifferent

96

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

028/028a Verbindingsschool van de Koninklijke Marine Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: beeldondersteunend, seinhuis beeldbepalend

029 VBS-legeringsgebouw Episode (bouwjaar): 4 (1962-1966) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: beeldondersteunend

030 Bedrijfsrestaurant/Congrescentrum Episode (bouwjaar): 4 (1964-1966, renovatie in 2004) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: beeldondersteunend

031 Zeekadettenkorpsgebouw Episode (bouwjaar): 3 (1949-1950) Architect: onbekend Waardering: monumentwaardig

034 Sportschool Episode (bouwjaar): 4 (1985) Architect: aannemer Waardering: indifferent

039 Lesgebouw Episode (bouwjaar): 4 (ca. 1985) Architect: ingenieurs- en architectenbureau ir. F.C. de Weger Waardering: indifferent

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

97

040 Loods Episode (bouwjaar): 4 (medio 1990) Architect: Rijksgebouwendienst Waardering: indifferent

98

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

041 Depot Scheepvaart Museum Episode (bouwjaar): 4 (2001) Architect: Liesbeth van der Pol Waardering: beeldbepalend (uitgesproken markering)

Noordelijke verlenging Poortgebouw Episode (bouwjaar): 4 (1995) Architect: Hans Tupker Waardering: beeldondersteunend

4 Conclusies en advies Als laatste stap wordt in dit hoofdstuk een vertaling gemaakt van de waarden naar conclusies en aanbevelingen. 1 Behoud de historische gelaagdheid en maritieme geschiedenis De lange ontwikkelgeschiedenis van het Marineterrein resulteert in een rijkdom aan historische lagen zowel bovengronds als ondergronds. De erfenissen van de vijf episodes (zoals in dit rapport beschreven) bepalen sterk de eigenheid en logica van het terrein. Deze historische gelaagdheid is een belangrijke kernkwaliteit van het terrein, die tot uiting komt op verschillende schaalniveaus (gebieden, structuur, gebouwen en objecten) en van belang is te behouden en als uitgangspunt te nemen. De elementen in de buitenruimte, historische ankers, specials uit het ensemble van De Weger en de uitgesproken markeringen bepalen en geven kleur aan de historische gelaagdheid en maken de maritieme geschiedenis van het terrein leesbaar.

3 Continueer de maritieme functie De relatie met het water is vanaf het ontstaan van het terrein continu aanwezig geweest en van grote waarde: eerst functioneel als scheepswerf met het dok, daarna als opleidingscentrum voor de Koninklijke Marine en nu als werk- en leerlocatie met zwembassin. De openheid van de kades, de strakke kadeinrichting met afmeerplaatsen, de doorzichten tussen de gebouwen, en het bassin met boardwalk versterken de visuele en functionele relatie met het water. 4 Benut het parkachtig en stedelijk groenkarakter Net als het water is groen een belangrijke drager voor het terrein. Met bomenrijen, eenvoudige groene vlakken en tuinen werd structuur, samenhang en rust gecreëerd op het terrein. De bomenrijen langs de kade, de (historische) bomen en hagen langs de interne route, de doorlopende groene vlakken en de tuinen rondom de belangrijkste gebouwen dragen sterk bij aan een eenvoudig parkachtig en stedelijk groenkarakter.

2 Bouw voort op het geheimzinnig en eigenzinnig karakter Het Marineterrein heeft het karakter van een geheimzinnige en eigenzinnige enclave in de stad, met een eigen wereld achter de de muur. De stenen muur langs de Kattenburgerstraat, de poort in het Poortgebouw, de aanwezigheid van het water rondom met een bomenwand en de bescheiden verbindingen met de stad eromheen zijn essentiële elementen voor de herkenbaarheid van dit karakter. De zichtlijnen vanuit en naar de stad versterken het open en afgesloten karakter van het terrein.

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

99

5 Behoud de leesbaarheid van de vier zones Vanuit de functionele logica ontstonden vier kenmerkende zones op het Marineterrein met elk een eigen identiteit en karakteristieke ruimtelijke en functionele eigenschappen. De Voorwerf (met aan de ene kant een representatief karakter en aan de andere kant een utilitair karakter) vormt het front van het terrein. De herkenbaarheid hiervan wordt gedragen door een afwisseling tussen de historische ankers, de uitgesproken markeringen en de specials van De Weger in combinatie met de historische route parallel aan de Kattenburgerstraat (voormalig pad tussen front en werf) en een parkachtige en uitilitaire inrichting van de buitenruimte. Bij de dijkrand langs de Dijksgracht en het Oosterdok is het utilitaire karakter en de relatie met het water kenmerkend. De Scheepstimmerwerf en Zeekadetkorpsgebouw markeren de contouren van de voormalige dam. Ook zijn de gebouwen georiënteerd op het water en op de binnenkant van het terrein. Het voormalig dokgebied is fysiek niet meer aanwezig en heeft plaats gemaakt voor een eigenzinnig ensemble van opleidingsgebouwen ingebed tussen twee open velden en aan de het bassin.

100

Marineterrein Amsterdam - Deel 1: het terrein

6 Bouw voort op een familie van gebouwen De gebouwen op het Marineterrein verschillen van karakter en zijn elk een representant van de tijd waarin ze zijn gebouwd. Op het terrein zijn verschillende werkgebouwen te vinden, maar ook gebouwen die van oorsprong als woning/kazerne zijn gebouwd. Hoewel de gebouwen in materiaal en uitwerking per episode van elkaar verschillen, is er samenhang tussen de gebouwen aanwezig. Het utilitair, alzijdig, sober en doelmatig karakter is kenmerkend voor alle gebouwen. Het naoorlogs ensemble van Bureau De Weger leverde door de toepassing van een bouwsysteem ook een herkenbaar ensemble op van kantoren, magazijnen en lesgebouwen die naast de historische ankers een samenhangend beeld opleverden. De recentere gebouwen, markeren op eigenzinnige en uitgesproken wijze bepaalde delen van de locatie (entree, hoeken, front) en verwijzen op subtiele wijze naar de maritieme geschiedenis van het terrein. Enkele historische ankers en gebouwen uit het ensemble van Bureau De Weger zijn monumentwaardig en verdienen ‘bescherming’ (als monument) zoals het fragment van de muur langs de Kattenburgerstraat (ter hoogte van de ingang en het ketelhuis (010)), de voormalige Scheepstimmerwerkplaats (024) en het Zeekadetkorpsgebouw (031), de Commandantswoning (001), het Commandementsgebouw (002) en het Officiersgebouw (006).

Samen met de beeldbepalende gebouwen wordt aanbevolen deze gebouwen te behouden.