Raadsbesluit 2023-191B Bijlae 1 Nota van Uitgangspunten
Tekst van het document
MARINETERREIN AMSTERDAM POORT NAAR DE TOEKOMST
CONCEPT
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN Versie 15 september 2022
2
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
-
Marineterrein Amsterdam: poort naar de toekomst Wereldwijd zijn steden voor veel mensen aantrekkelijke plekken om in te werken, leren en wonen: alles is er binnen handbereik en de stad biedt de levendigheid waar de samenleving naar op zoek is. Steden worden daarnaast zelf steeds belangrijker voor de welvaart van landen, omdat de nieuwe economie een stedelijke economie is. Onder invloed van deze dynamiek verandert het leven in de stad continu. Het is dan ook de uitdaging om de stad leefbaar te houden en ervoor te zorgen dat ze kansen biedt aan iedereen. Zo kan de stad op internationaal niveau het verschil maken en blijft ze aantrekkelijk voor iedereen. Marineterrein Amsterdam wil nu en in de toekomst blijven bijdragen aan de welvaart en het welzijn van de stad. Hier werkt een sterke community samen aan belangrijke doelen: het komen tot oplossingen voor stedelijke vraagstukken, het bieden van kansen aan iedereen en het onderdeel worden van een duurzame toekomst voor de stad. Daarom wordt hier ruimte gecreëerd om op een toekomstbestendige manier te leren, werken, wonen en verblijven. Het is een gebied waar talent zich bij uitstek kan ontwikkelen en waar innovatieve oplossingen bedacht worden voor de opgaven van de stad. Denkers en doeners, generalisten en specialisten, bewoners en bezoekers komen
hier samen en werken aan oplossingen die de stad steeds tot een succes maken. Zo ontwikkelt zich stap voor stap een vooraanstaand innovatiedistrict op een bijzondere plek in de binnenstad van Amsterdam. Een plek waar oplossingen niet alleen worden bedacht, maar ook getest én toegepast en die impact heeft, zowel lokaal, nationaal als internationaal. Leren en ontwikkelen door te doen, op de plek waar het om te doen is. De bijzondere, stedelijke, groene en waterrijke setting van het centraal gelegen Marineterrein bevordert ontmoetingen en ideeënuitwisseling en geeft ruimte aan bewegen en recreëren. De stapsgewijze gebiedsontwikkeling sluit aan bij de bijzondere geschiedenis van het Marineterrein als ’s Lands Werf en later het Marine Etablissement Amsterdam. Een duurzame, compacte kazerne voor Defensie maakt straks integraal deel uit van dit gebied; toegerust voor haar taken en de voortdurende ontwikkelingen ervan. Een kazerne die verbinding zoekt met de buurt door samen te werken en een sportveld te delen. Hier gaan economische en maatschappelijke duurzaamheid samen met architectuur en stedenbouw. Ook daarmee is Marineterrein Amsterdam een inspiratiebron voor andere gebieden.
AAA+++ Het Marineterrein vormt één van de meest begeerde en tot de verbeelding sprekende terreinen van Nederland
Floris Alkemade, voormalig Rijksbouwmeester: “De unieke kans om hier, dat wat we van de stad verwachten, her uit te vinden precies op het moment dat zich op zoveel terreinen tegelijk transities aankondigen. Het Marine terrein biedt een extra kamer voor de stad waar een sprong voorwaarts wordt gemaakt door een duurzame manier van bouwen te combineren met een ook meer duurzame sociale setting. Een dynamisch stedelijk gebied waar met nieuwe woon- werkcombinaties een heel andere vorm van stedelijk leven ingericht wordt.” NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
3
8
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
-
Inhoudsopgave Inleiding 10
1. LOCATIE 13 1.1 Historie van het Marineterrein
14
1.2 Marineterrein, vandaag de dag
20
1.3 Van enclave naar verbinder
24
2. AMBITIE 27 2.1 Innovatiedistrict Marineterrein
28
3. AANPAK 35 3.1 Ontwikkelingsstrategie en curatorschap
36
3.2 Uitnodiging aan de stad
40
4. RAAMWERK 45 4.1 Stedenbouwkundig raamwerk 46 4. 2 Gebouwen 58 4.3 Openbare ruimte 78 4. 4 Verkeer, vervoer en logistiek
102
4.5 Programma 108 4.6 Duurzaamheid en klimaat 112
UITGANGSPUNTEN SAMENGEVAT 122 BRONVERMELDING 124 BIJLAGEN 126
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
9
Inleiding Deze nota van uitgangspunten (NvU) Marineterrein Amsterdam is een product van de gemeente Amsterdam en is opgesteld samen met het Rijk (het ministerie van Defensie, het Rijksvastgoedbedrijf en Atelier Rijksbouwmeester) en Bureau Marineterrein Amsterdam. De NvU vloeit voort uit de bestuursovereenkomst uit 2013 tussen Rijk en gemeente en het principebesluit van het college van B en W van 17 juli 2017 over de toekomst van het Marineterrein. Ze vormt het richtinggevend kader voor de verdere ontwikkeling van het gebied en ook het ruimtelijk en programmatisch deel van de nog op te stellen projectnota.
Van ‘verborgen stad’ …
Het Marineterrein, voor vele generaties Amsterdammers een geheimzinnige ‘verborgen stad’ in het hart van Amsterdam, opende enkele jaren geleden zijn poorten. Defensie had te kennen gegeven het terrein grotendeels af te willen stoten en haar activiteiten te willen concentreren op een klein deel van het terrein. Zo werden geleidelijk delen van het Marineterrein opengesteld voor het publiek, bedrijven en instellingen: de Voorwerf in 2015 en Kade West rondom de haven een jaar later. In de nabije toekomst is het merendeel van het terrein beschikbaar voor stedelijke herontwikkeling. Maar ook Defensie heeft ambitieuze plannen voor een nieuwe compacte, stedelijke kazerne.
… naar publiek toegankelijk
Feitelijk begon de herontwikkeling van het Marineterrein al vanaf januari 2015, toen de Voorwerf, het deel direct achter de kleine poort, voor het publiek toegankelijk werd. Amsterdammers ontdekten al snel het parkachtige schiereiland in het Oosterdok met zijn monumentale, beeldbepalende bomen, en tal van tot de verbeelding sprekende gebouwen en bouwwerken. In de leeggekomen gebouwen nestelden zich de eerste innovatieve bedrijven en instellingen, net als een aantal succesvolle
10
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
horecagelegenheden. De binnenhaven werd ook ontdekt als fijne plek om te recreëren en doet alweer een aantal warme zomers verkoelend dienst als een drukbezochte onofficiële zwemlocatie.
Gezamenlijke herontwikkeling …
Zowel Defensie en het Rijksvastgoedbedrijf als de gemeente Amsterdam zijn zich terdege bewust van de uniciteit van dit bijna 13 hectare grote terrein in het hart van de stad. Er is dan ook besloten om in gezamenlijkheid de herontwikkeling ter hand te nemen. De opgave is om recht te doen aan de uitzonderlijke mogelijkheden van dit unieke stukje Nederland.
… voor een blijvende erfenis
Het nieuwe gebruik moet een optimale maatschappelijke en economische waarde hebben, zowel voor Amsterdam als voor heel Nederland, en recht doen aan de bijzondere groene en cultuurhistorische kwaliteiten van het gebied. Het Rijk en Amsterdam willen deze kans inzetten als een blijvende erfenis, niet voor één, maar voor vele toekomstige generaties. Het Marineterrein wordt een toekomstbestendig deel van Amsterdam, waar gewoond, gewerkt en gerecreëerd wordt en waar divers talent de kans krijgt zich te ontwikkelen. Het wordt een stedelijke plek waar ontmoeting en interactie centraal staan. Hier worden praktische innovaties bedacht, getest en toegepast die stad en samenleving flexibel en weerbaar maken in een snel veranderende wereld. Een gemeenschap van vernieuwers, wetenschappers, kunstenaars en ondernemers werkt er samen met bewoners aan een maatschappelijk en economisch duurzame leefomgeving. In de volgende hoofdstukken komen (de geschiedenis van) deze locatie, de ambities voor de toekomst, de gehanteerde aanpak en een beschrijving van het stedenbouwkundig raamwerk, de gebouwen en andere aspecten van het terrein aan bod.
-
Het Plangebied
Openbaarheid van het terrein In roze is het openbaar toegankelijk gebied aangegeven. NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
11
12
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
-
1. Locatie
Het Marineterrein heeft een scheepsbouw- en militaire geschiedenis die teruggaat tot de zeventiende eeuw. De geïsoleerde ontwikkeling en de aanwezigheid van veel bewaard gebleven gebouwd erfgoed leidde tot de huidige bijzondere enclaveachtige sfeer. In de nabije toekomst concentreert Defensie haar activiteiten op een beperkt deel van het terrein, waardoor ruimte vrijkomt voor herontwikkeling in het gebied. Het Marineterrein ligt strategisch op het snijvlak van de Oostelijke Eilanden en de historische binnenstad, en kan zich ontwikkelen van enclave tot verbinder.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
13 31
1.1 Historie van het Marineterrein Jerzy Gawronski, professor maritieme en urbane archeologie: ‘Rond 1650 werd dit stukje Amsterdam drooggelegd. Er kwamen hier drie haveneilanden. Oostenburg en Wittenburg, de eilanden hierachter, werden ingericht als woonwijk met de werven van de VOC – het huidige Storkterrein – en de gemeentelijke en particuliere werven. Het Scheepvaartmuseum werd gebouwd als het arsenaal van de Amsterdamse Admiraliteit; daar lagen de voorraden voor de marineschepen en wapens. Op de werf op Kattenburg ernaast werden de oorlogsschepen van de stad gebouwd. Die schepen waren de grootste vervoermiddelen van die tijd voor de lange afstand, de rocketscience van toen. Hier zit al bijna vier eeuwen state of the art hightechinnovatie.’ De geschiedenis van het Marineterrein gaat terug tot de zeventiende eeuw. Vanaf 1654 werden de haveneilanden Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg aangelegd. De hele westelijke kade van Kattenburg was bestemd voor de Admiraliteit, die er haar werf aanlegde. Deze werf werd een voor die tijd ongekend innovatieve werkplaats. Na de aanleg van het Oosterdok in 1830 ontstond ter plaatse van het open havenfront een nagenoeg van het IJ afgesloten havenbekken. De Marine, die het terrein na opheffing van de Admiraliteit (1795) in eigendom kreeg, breidde de werf uit tot een rechthoekig dok.
De palenrijen van het Marineterrein werden aangeplempt tot landstroken, zodat aan alle zijden kades ontstonden waarop magazijnen en andere gebouwen verrezen. Aan het einde van de negentiende eeuw begon een transformatie van het havenfront tot stedelijk waterfront. Na voltooiing van het Noordzeekanaal en onder invloed van schaalvergroting en industrialisatie, bewoog de haven zich weg van het stadscentrum. Op de dijk tussen het Oosterdok en het IJ kwam een spoorweg te liggen. Het Centraal Station verrees op een paar honderd meter afstand van ’s Rijks dok. Voortaan was het Oosterdok niet meer bereikbaar voor grote schepen. De Rijkswerf sloot. Het terrein ging vanaf dat moment Marine Etablissement Amsterdam heten. Het werd vooral gebruikt voor de opslag van oorlogsmaterieel en na de Tweede Wereldoorlog om opleidingen van de Koninklijke Marine te huisvesten.
Transformatie van het Marinedok naar het Marineterrein in de 20ste eeuw Afgegraven
Het Marinedok had nauwelijks meer een functie, maar het water bleef behouden. Het resultaat was een afgesloten wereld van eilanden, bruggen en vlonders. Pas bij de aanleg van de IJtunnel, in de jaren zestig, is het dok grotendeels gedempt. Voor de aanleg moest een aantal karakteristieke gebouwen wijken, zoals het Marinepaleis met officierswoningen. Bruggen en aanlegkades verdwenen. Er kwam een nieuwe, asymmetrische kadelijn, die tot op de dag van vandaag is blijven bestaan. Tot in de jaren tachtig zijn door de marine gebouwen gerealiseerd, veelal voor nieuwe Defensietaken in de sfeer van kennis en opleidingen. Ook in de 21e eeuw is nog gebouwd voor gebruik door Defensie. Een bijzonder recent bouwwerk is het depot van Het Scheepvaartmuseum, direct achter de muur aan de Kattenburgerstraat.
Aangeplempd
14
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
Deel 1: Locatie
Deel 1: Locatie
Innovatie in de scheepvaart Het terrein was al vroeg een plek van innovaties in de scheepvaart, van nieuwe scheepsbouwmethoden tot allerlei instrumentaria. Innovaties met hout waren kenmerkend voor het Marineterrein.
Zicht op het Rijksdok 1899 NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
15
Van Admiraliteit naar nieuwe Marine Etablissement 17e eeuw De westelijke kade van het eiland Kattenburg wordt gereserveerd voor de werven en het Zeemagazijn van Admiraliteit. Op het eiland komt woonbebouwing voor de scheepsbouwers. De werf ontwikkelt zich in de loop van de achttiende eeuw tot een met palenrijen van het IJ afgesloten dok.
1841 Met de aanleg van de Oosterdoksdam wordt het Oosterdok afgesneden van het IJ. Er ontstaat een beschutte haven. De palenrijen van het Marineterrein worden aanplempt tot landstroken, waardoor er een dok binnen het Oosterdok ontstaat.
1895 De spoorlijn naar Centraal Station komt op de Oosterdoksdam te lopen. Rangeerterreinen, de Piet Heinkade en nieuwe haveneilanden in het IJ zorgen dat ’s Rijks dok steeds meer in de stad komt te liggen. Het dok zelf verstedelijkt ook. De scheepsbouw verdwijnt en de randen raken bebouwd.
16
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
-
1932 De werven van de Marine zijn in 1915 verplaatst naar Den Helder. Het terrein krijgt steeds meer een functie als opleidingscentrum en opslagplaats van bijzonder materieel. Het open dok heeft nauwelijks nog een functie en wordt overspannen door bruggetjes en vlonders.
1963 Na de oorlog raakt de ontwikkeling van de Amsterdamse binnenstad in een stroomversnelling. Verkrotte buurten, waaronder Kattenburg en Wittenburg, worden gesaneerd en verkeersdoorbraken moeten forenzen toegang geven tot het zakencentrum. De Marine begint met een reorganisatie van het Marineterrein.
1985 Bij de aanleg van de IJtunnel in 1967, de verbreding van de Prins Hendrikkade en het dempen van het Marinedok is de waterwereld van het Oosterdok ingrijpend van aanzien veranderd. Gesloopte gebouwen op de vroegere dokrand worden vervangen door nieuwbouw op het gedempte dok. Sindsdien is het aantal gebouwen op het Marineterrein nog verder toegenomen.
* Jaartallen verwijzen naar de verwerking van het kaartbeeld. NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
17
Erfgoed en bijzondere elementen Met betrekking tot het historisch erfgoed zijn er 2 onderzoeken verricht: een onderzoek in opdracht van Atelier Rijksbouwmeester en een onderzoek door Monumenten en Archeologie van de gemeente Amsterdam. In paragraaf 4.1 staat beschreven wat de weerslag van deze onderzoeken is in het stedenbouwkundig raamwerk voor het Marineterrein.
Cultuurhistorisch onderzoek en waardestelling terrein en gebouwen Marineterrein (bijlage bij de projectnota) In opdracht van het Atelier Rijksbouwmeester is cultuurhistorisch onderzoek verricht naar het Marineterrein waarbij ook een waardestelling van de gebouwen en bouwwerken is gemaakt. Een waardestelling benoemt de historische waarden. In het onderzoek zijn zes kernkwaliteiten van het terrein benoemd. Op basis van deze kernkwaliteiten zijn aanbevelingen gedaan voor de toekomstige ontwikkeling: 1. Symbool van de marinegeschiedenis. Behoud de historische gelaagdheid en maritieme geschiedenis. Deze gelaagdheid komt tot uiting op verschillende schaalniveaus (gebieden, structuur, gebouwen en objecten). 2. Geheimzinnige en eigenzinnige enclave in de stad. Bouw voort op het geheimzinnige en eigenzinnige karakter: de muur langs de Kattenburgerstraat, het water rondom en bescheiden verbindingen met de stad. 3. Stapeling van tijdslagen. Continueer de maritieme functie: de openheid van de kades, de strakke kade-inrichting, de doorzichten tussen de gebouwen. 4. Groen en water als structurerende elementen. Benut het parkachtig en stedelijk groenkarakter: de bomenrijen langs de kade, de (historische) bomen langs interne routes en de tuinen rondom de belangrijkste gebouwen. 5. Binnenwereld met vier (historische) zones.
Behoud de ‘leesbaarheid’ van de vier zones: de Voorwerf als terreinfront; de Dijksgracht met het utilitaire karakter; de voormalige scheepstimmerwerf en het Zeekadettenkorpsgebouw (031) als contourmarkering van de voormalige dam; het voormalig dokgebied dat plaats heeft gemaakt voor gebouwen en open velden. 6. Familie van (maritieme) gebouwen. Bouw voort op een familie van gebouwen: het utilitaire, alzijdige, sobere en doelmatige karakter is kenmerkend voor alle gebouwen. Enkele historische ankers zijn monumentwaardig, zoals het fragment van de muur tussen de ingang en het gebouw 010, de voormalige scheepstimmerwerkplaats (024) en het Zeekadettenkorpsgebouw.
Marine Etablissement Cultuurhistorische verkenning (bijlage bij de projectnota) Monumenten en Archeologie (M&A) van de gemeente Amsterdam heeft ook het gebied onderzocht en gewaardeerd. Men noemt de volgende cultuurhistorische waarden als inspirerend uitgangspunt voor de herontwikkeling van het terrein: 1. Relatie met het water. De Rijkswerf voor de Marine en het latere Marine Etablissement zijn beide zowel functioneel als visueel op het water gericht. 2. Afgesloten terrein. Het Marineterrein was altijd goed beveiligd en zichtbaar afgesloten van de buitenwereld, als een enclave met een heel eigen identiteit, functie en stedenbouwkundige opzet. 3. Een functionele opzet in een ruimtelijke omgeving. Er is een royale, ‘open’ en ruime opzet na de herinrichting ontstaan die als het ware bestaat uit een doorlopend groen tapijt. Daarin zijn de gebouwen als vrijstaande, rondom ontworpen eenheden geplaatst. 4. Een representatief gezicht naar de stad en een indeling in zones. 5. Campusachtige opzet, heldere, groene inrichting. De inrichting met veel groen rond de gebouwen en ter aankleding van de parkeervakken en infrastructuur vormt een naadloze eenheid met de functionele groene buitenruimtes voor sport en exercitie. 6. Historisch gelaagd bebouwingsbeeld. De Commandantswoning (met het Commandementsgebouw) en het Officiersgebouw zijn van een bovengemiddelde architectuur.
Samen met het rijksmonumentale Poortgebouw, het Zeemagazijn, het Voorwerfterrein, de insteekhaven en het omringende Oosterdok is hier sprake van een monumentaal ensemble. De twee hoge gebouwdelen op kolommen van de voormalige Technische Opleidingsschool Koninklijke Marine (TOKM) zetten dit waardevolle ensemble voort. Ook de vml. Timmerwerkplaats (024) moet als monument beschouwd worden. Het gebouwtje voor het Zeekadettenkorps en het depot van Het Scheepvaartmuseum geven op eigenzinnige wijze kleur aan het terrein. 18
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
-
Monument(waardig) Orde 1-2 (behoudenswaardig) Orde 3 (historische gelaagdheid) Basisorde Nader te bepalen
001 002 003 006 007 010 012 014 015 017 022 024 025 026 027 027L 028 029 030 031 034 039 040 041
Waardering van bestaande gebouwen Door Monumenten en Archeologie van de gemeente Amsterdam. Bij de naamgeving van gebouwen zijn de oorspronkelijke aanduidingen gehanteerd.
Commandantswoning Commandementsgebouw Poortgebouw Officiersgebouw Wachtgebouw MBK Bergplaats AVDD Wiskundig Centrum Marechausseegebouw Provoosthuis Marine Cantine Dienstgebouw Schietbaan Vml. Timmerwerkplaats Onderofficiersaccomodatie Legeringsgebouw TOKM Magazijn DPD/Werkplaatsen Verbindingsschool VBS-kazerne Bedrijfsrestaurant/congrescentrum Zeekadettenkorps Sportschool Lesgebouw Bevoorrading/Technische sleutelclub Depot Scheepvaartmuseum NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
19
1.2 Het Marineterrein vandaag de dag Op het huidige Marineterrein zijn de verschillende tijdslagen nog goed herkenbaar dankzij bewaard gebleven gebouwd erfgoed. Het ensemble van kades, binnenhaven, historische bebouwing en het groen vormen nu de essentiële waarden van het terrein. Jaren van geïsoleerde ontwikkeling hebben geleid tot een enclaveachtige sfeer. De muur langs de Kattenburgerstraat staat symbool voor deze positie. Deze benadrukt het bijzondere karakter van het gebied erachter, maar sluit het tegelijkertijd af van de directe omgeving. Aan de andere zijde van het Marineterrein bieden de kades juist royale uitzichten over het water op het zeventiende-eeuwse havenfront van Amsterdam en de nieuwe stedelijkheid rond het Oosterdok. Het terrein wordt voor autoverkeer ontsloten via de Kattenburgerstraat, die aan de zuidoostzijde langs het gebied loopt. Vanaf de noordwestpunt verbindt een tijdelijke brug voor langzaam verkeer het Marineterrein met de Dijksgracht en het Centraal Station.
Binnenhaven Zicht over de havenkom vanaf het Marineterrein
20
Het bijna 13 hectare grote terrein is op dit moment nog voor ongeveer de helft in gebruik door Defensie. In de nabije toekomst concentreert Defensie haar activiteiten op circa 2,5 hectare (incl. sportveld). Het huidige terrein van Defensie levert, naast het gebruik voor specifieke militaire functies,
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
een bijdrage aan tal van ceremoniële gebeurtenissen in de stad. Dit onderstreept de sterke verbondenheid tussen Defensie en Amsterdam. De andere helft van het terrein is publiek toegankelijk en de gebouwen en delen van het terrein worden door Bureau Marineterrein Amsterdam (tijdelijk) verhuurd aan diverse innovatieve bedrijven, instellingen en horecagelegenheden. Het Living Lab, een samenwerking van bedrijven en instellingen op het terrein, test er voor iedereen zichtbaar en merkbaar verschillende oplossingen voor stedelijke vraagstukken. De binnenhaven vormt een drukbezochte plek waar op en rond het water gerecreëerd wordt. Het terrein wordt ook gebruikt bij evenementen als Amsterdam City Swim en SAIL. Het maakt sinds de gedeeltelijke openstelling deel uit van het ‘rondje Oosterdok’: een wandel- en fietsroute waaraan tal van vooraanstaande cultureel-educatieve instellingen zijn gelegen zoals Arcam, NEMO, OBA, Het Scheepvaartmuseum, de Museumhaven en het Conservatorium van Amsterdam. Deze en andere bedrijven en instellingen rond het Oosterdok hebben zich met het Marineterrein inmiddels verenigd in Expeditie Oosterdok (https://www. expeditieoosterdok.nl/).
Deel 1: Locatie
Deel 1: Locatie
De muur Deel van de muur met dichtgezette openingen en weelderige vegetatie met het depot van Het Scheepvaartmuseum op de achtergrond
Beeldbepalende gebouwen
Bestaande verharding
Groene ruimtes en beeldbepalende boomgroepen
Huidige entrees
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
21
022
031 040 024
015
017
026
014
039
025
030 012 027
029
027L
010
028A
028
034
041
006 007 001 002
LEGENDA
003 Huidige terreinafscheiding Defensie Bestaande gebouwen Contour terrein
Noord
Bestaande gebouwen op het terrein met oorspronkelijke benaming en een aantal huidige functies 001 Commandantswoning 002 Commandementsgebouw 003 Poortgebouw 006 Officiersgebouw (Homeland) 007 Wachtgebouw MBK 010 Bergplaats AVDD 012 Wiskundig Centrum 014 Marechausseegebouw 015 Provoosthuis 017 Marine Cantine Dienstgebouw 022 Schietbaan 024 Vml. Timmerwerkplaats (Scheepskameel)
22
025 Onderofficiersgebouw (Kanteen) 026 Legeringsgebouw 027 TOKM (AMS) 027L Magazijn DPD/Werkplaatsen 028&028A Verbindingsschool 029 VBS-kazerne 030 Bedrijfsrestaurant/congrescentrum 031 Zeekadettenkorps 034 Sportschool 039 Lesgebouw (Codam) 040 Bevoorrading/Technische sleutelclub 041 Depot Scheepvaartmuseum
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
Rechts: Bestaande gebouwen Gebouwen uit de verschillende tijdslagen van de ontwikkeling van het Marineterrein
Deel 1: Locatie
Deel 1: Locatie
Bestaande gebouwen
027L
002 en 001
006
002
041
025
027 NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
23
1.3 Van enclave naar verbinder Het toekomstig functioneren van het Marineterrein wordt, naast de herhuisvestingsplannen van Defensie en de bijzondere, gebouwde en blauw-groene erfenis, vooral gedefinieerd door de strategische ligging in de stad. Het terrein ligt op het snijvlak van onderscheidende sferen: de binnenstad, het Oosterdok en de Oostelijke Eilanden. Niet alleen ruimtelijk verschillen deze sferen onderling, ook functioneel zijn ze heel divers.
uiteraard de voorzieningen, de historische omgeving, maar ook de Amsterdamse sfeer van creativiteit en vrijzinnigheid. Voor veel mensen is die ambiance een bron van inspiratie en ontwikkeling. De herontwikkeling van het Marineterrein betekent leven, werken, wonen en leren in het hart van Amsterdam, met al zijn aantrekkingskracht en vitaliteit. Dat werkt door in het type bedrijven en instellingen dat er nu al te vinden is.
Historisch gezien hoort het Marineterrein bij de eerder genoemde Oostelijke Eilanden: Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg. Oorspronkelijk bevonden zich op de eilanden aan weerszijden werven, met centraal de woningen voor arbeiders. Na de saneringen en stadsvernieuwing van de 20e eeuw worden Kattenburg en Wittenburg vooral gekarakteriseerd door betaalbaar wonen in de luwte. Oostenburg, waar bedrijven als Stork en Werkspoor waren gevestigd, wordt ontwikkeld tot een gemengde stadswijk met circa 1500 woningen (sociale huurwoningen, koopappartementen en zelfbouw), voorzieningen en bedrijvigheid.
Rondom het terrein hebben zich de afgelopen decennia grote ontwikkelingen voorgedaan. De ten noorden van het Marineterrein gelegen Piet Heinkade transformeerde van haventerrein tot gemengd woon-werkgebied, aan de zuidzijde werd de oostelijke binnenstad een cultuurcluster van internationale allure. Verder werd een deel van het IJtunneltracé (Valkenburgerstraat) opnieuw bebouwd. Aan de westzijde is het Oosterdok een grootstedelijk binnenwater geworden. Met de recente sloop van de Oosterdoksdam is het Oosterdok weer een herkenbare eenheid. Het is uitgegroeid tot een metropolitane zone die volledig deel uitmaakt van het stadscentrum. Aan de noordzijde van het dok hebben culturele instellingen, kantoren en horeca de plaats ingenomen van de logistieke bedrijvigheid die er tot in de jaren tachtig heerste. Voor de creatieve kennisbedrijven geldt het als een toplocatie.
Het Marineterrein maakt ook deel uit van het historische centrum van Amsterdam. De grachtengordel, aangelegd in dezelfde periode en aangewezen als UNESCO Werelderfgoed, ligt letterlijk om de hoek. Deze situering is een enorme kwaliteit. Vrijwel alles wat de stad te bieden heeft, is onder handbereik:
Openbare Bibliotheek Oosterdok.
24
Bebouwing Kattenburgerstraat
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
Deel 1: Locatie
Deel 1: Locatie
Aansluiting op de omgeving Het Marineterrein vormt een voorpost van de Oostelijke Eilanden en is een verbinder in noord-zuid en oost-west richting
Het Marineterrein vormt dus zowel een voorpost van de Oostelijke Eilanden als een verbinder in noord-zuid- en oostwestrichting. De ontwikkeling van het Marineterrein versterkt de identiteit van het Oosterdok en de aansluiting op de rest van de binnenstad: ten eerste door een aantrekkelijk ingerichte, groene openbare ruimte die is afgestemd op fietsers en voetgangers en georiënteerd is op het water, en ten tweede door de aanwezigheid van innovatieve bedrijven en instellingen die het cluster van kennis en cultuur aanvullen. Tegelijkertijd versterkt het ook de relatie met de Oostelijke Eilanden. Onlangs is de verbindende route KattenburgergrachtWittenburgergracht-Oostenburgergracht ingericht als ‘eilandenboulevard’, met veel meer ruimte dan voorheen voor voetgangers en fietsers. De openstelling en ontwikkeling van het Marineterrein draagt bij aan de
verdere verknoping van de Oostelijke Eilanden met de binnenstad doordat deze een toegankelijk front krijgen aan het Oosterdok. Daarvoor is het van belang dat de verbindingen tussen de eilanden en op Kattenburg op niveau zijn, en dat de openbare ruimte op het terrein zelf uitnodigend is ingericht. Sinds de openstelling in 2015 maakt een groot deel van het Marineterrein in alle openheid deel uit van de buurt en de stad als geheel, een hoedanigheid die verder zal worden versterkt. Het besloten karakter dat in eeuwen van afzondering is ontstaan, biedt kans op een voor de binnenstad unieke kwaliteit: een autovrij gebied dat stedelijke bebouwing combineert met een aantrekkelijke, groene openbare ruimte. Wat tot voor kort een afgesloten enclave was, wordt steeds meer een verbinder.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
25
26
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
-
Deel 2: Ambitie
Het Marineterrein wordt ontwikkeld tot een toonaangevend innovatiedistrict, waar werken, wonen, leren en experimenteren continu met elkaar in verband worden gebracht. Het is een plek bij uitstek waar talent zich kan ontwikkelen en waar vernieuwende en duurzame oplossingen voor stedelijke vraagstukken worden bedacht, getest én toegepast. De toekomst borduurt voort op de geschiedenis van het terrein: innoveren en leren door samenwerken. Sporten, bewegen en recreëren en kunst en cultuur spelen een belangrijke rol bij de ontwikkeling van het Marineterrein. Defensie is en blijft belangrijk als partner en buur.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
27 72
2.1 Innovatiedistrict Marineterrein Het beschikbaar komen van deze bijzondere plek in Amsterdam biedt een unieke kans voor de ontwikkeling van een innovatief stadsmilieu – een plek waar gewerkt wordt aan oplossingen voor stedelijke vraagstukken die een snel veranderende wereld met zich meebrengt. Het is een locatie waarvan de aansluiting op het water onlosmakelijk onderdeel is van het karakter van het gebied en waar van oudsher allerlei zaken worden bedacht en getest en wordt gewerkt aan de toekomst. Met de blik naar buiten en de drang om te verbeteren en vernieuwen. Het gebied is groot genoeg om impact te kunnen hebben en klein genoeg om speciaal te blijven. Bovendien is er nu al een bruisende, nieuwe identiteit aan het ontstaan met een hechte en betrokken community van organisaties. Deze is ook tot bloei gekomen door de stapsgewijze ontwikkeling en de programmatische sturing, al vanaf het moment dat het Marineterrein beetje bij beetje werd opengesteld. Dit alles geeft de plek potentie en maakt hem zeer gewild. Deze unieke kans schept de verplichting om er iets bijzonders van te maken. De ambitie voor dit gebied is dan ook hoog. De toekomst borduurt daarbij voort op de geschiedenis van het terrein: innoveren en leren door samenwerken.
Het Marineterrein ontwikkelt zich tot een plek waar wordt gewerkt aan nieuwe manieren van leren voor iedereen en waar talent zich kan ontwikkelen. Leren door te doen op de plek waar het om te doen is: de stad. Want naast het leren kunnen innovatieve ideeën hier gelijk worden getest en toegepast. Het moet een plek zijn die inspiratie biedt voor iedereen om aan de slag te gaan met oplossingen voor stedelijke vraagstukken. De vooruitgang is er voelbaar en de toekomst van de stad steeds meer zichtbaar. Het succes ervan kan worden afgemeten aan de betekenis die het Marineterrein gaat krijgen, zowel voor de stad als tot ver daarbuiten. Er wordt alle ruimte geboden voor open innovatie, leren, bijzondere woonconcepten, sport, kunst en cultuur in een stedelijke, parkachtige en waterrijke omgeving – waardevol voor de hele stad.
Nieuwe identiteit Op het Marineterrein is nu al een bruisende, nieuwe identiteit aan het ontstaan met een hechte en betrokken community van organisaties
Greet van der Krieke, bewoonster Nieuwmarktbuurt: ‘Tot mijn groot geluk is er op zeven minuten fietsen een paradijselijk zwemplekje. Geen toegangskaartje noch eindtijden, maar vrijheid alom. Lekker loom zwemmen in het gezelschap van een meerkoetje en zicht op het schitterende VOCschip Amsterdam. Op het grasveldje wordt uitbundig gepicknickt, verlate feestgangers genieten hier van hun ontbijtje en bieden mij spontaan een glaasje wijn aan! Zou het lukken deze plek te behouden voor datgene wat Amsterdam zo uniek maakt: je domweg gelukkig voelen op het Marineterrein?’
28
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 2: Ambitie
Deel 2: Ambitie
Ingrediënten innovatiedistrict Een innovatiedistrict is meer dan alleen de juiste omgevingskwaliteiten. Het gaat om de samenhang tussen de bedrijvigheid (voldoende kritische massa), het innovatienetwerk (kennisbedrijven en onderwijsinstellingen als spil voor een innovatief ecosysteem) en de omgevingskwaliteiten. Een nadere uitwerking van de dimensies bedrijvigheid en innovatienetwerk is in een volgende fase wenselijk.
Herman Wagter, innovatie expert: ‘Innovatie is het gericht bezig zijn met het realiseren van een geslaagde vernieuwing, van ontwikkeling tot opschaling. Een geslaagde vernieuwing is gericht op het verbeteren van een bestaande situatie en een stap naar het nog niet goed bekende, met onzekerheden, kansen én risico’s. Risicoloze vernieuwing bestaat niet. Een geslaagde vernieuwing biedt een duidelijk maatschappelijk voordeel (t.o.v. de huidige situatie): de maatschappij wordt er beter van, economisch voordeel mag. Het kan ook breed toegepast worden, want technologie in een laboratorium is alleen kennis, geen innovatie. Breed toepassen betekent dat er een breed bekostigings- (evt. met publieke middelen) of verdienmodel (commercieel) is, omdat de vernieuwing de moeite waard is. De vernieuwing moet gericht zijn op opschaling, één van de grootste barrières voor innovaties. Er zijn veel vernieuwingen en maar weinig innovaties.’
Bijna vier eeuwen innovatie
Een belangrijke drijfveer is innovatie: de blik naar buiten en de drang om te willen vernieuwen – zoals bijna vier eeuwen geleden al gebeurde met de innovatieve scheepsbouw voor de Admiraliteit. Het draait om gretigheid om oplossingen te zoeken voor vraagstukken die de stad en de stedelingen hebben. Met innovatie als drijfveer is er de intrinsieke wil om de omstandigheden continu te verbeteren. De economie ontwikkelt zich steeds meer tot een kenniseconomie. Deze gedijt vooral in steden. Ze biedt kansen om de stad inclusiever te maken, ze jaagt werk in andere sectoren aan en stimuleert nieuwe manieren van leren. Het Marineterrein is precies de plek waar de kenniseconomie behoefte aan heeft, door zijn centrale ligging in het stedelijke netwerk, zijn bijzondere omgevingskwaliteiten en de specifieke ontwikkelingsmogelijkheden. De resultaten van de huidige community bewijzen dat dit inderdaad een plek is waar de kenniseconomie kan floreren. Nog belangrijker, dat het iets toevoegt voor iedereen binnen en buiten Amsterdam.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
29
Liesbeth Jansen, directeur Bureau Marineterrein Amsterdam:
Boven Culture Club van Amsterdamse Hogeschool voor de Kunsten Onder AMS Institute, samenwerking van TU Delft, WUR en MIT
‘Het Marineterrein biedt nu en in de toekomst een geweldige kans om bij te dragen aan de welvaart en vooral het welzijn in de stad. Deze plek moet dan wel een open, flexibele ruimte blijven waar we blijven vernieuwen op het gebied van leren, wonen en werken. Wij willen hier laten zien hoe dat kan. Zo bouwen we hier de beste stad die je kunt hebben, op de plek waarvoor we het doen.’
Het nieuwe leren
De drang tot innoveren gaat naadloos over in de wil om te leren – het liefst met kruisbestuivingen tussen verschillende mensen en organisaties, dwars door bestaande domeinen en structuren heen. Durven afstappen van gebruikelijke onderwijsvormen. Hierdoor wordt het leren veel meer dan wat doorgaans wordt omschreven met begrippen als kennisinstituut en kennisoverdracht. Iedereen kan een bijdrage leveren aan de stad, daarvoor is leren en opleiden erg belangrijk. Diverse nieuwe manieren van leren maken
het mogelijk om iedereen mee te laten doen. Het gaat over een maatschappij die zichzelf weerbaar maakt door talent te ontwikkelen en door te blijven leren. Een tijdloze, altijd waardevolle ambitie.
Corinne Vigreux, initiatiefnemer van programmeerschool Codam: ‘Jonge mensen kunnen grote impact hebben met hun (digitale) intelligentie en aanpassingsvermogen. Bij Codam zijn er geen leraren, geen klaslokalen, geen semesters en geen boeken. De programmeerschool biedt sinds 2018 op Marineterrein Amsterdam een driejarige, gratis programmeeropleiding aan waar de studenten leren coderen op topniveau. Een vooropleiding of ervaring is niet nodig. Daar staat tegenover dat de selectie intensief is en dat er hard gewerkt moet worden. Het uitgangspunt is samenwerking en peer-to-peer-learning. Codam staat open voor iedereen, er wordt vooral gezocht naar talenten bij wie software engineering nog niet op het keuzelijstje staat.’ Zo wil Vigreux de basis leggen voor een toekomstige generatie leiders, die vanuit de techindustrie een andere, meer inclusieve wereld helpt vormgeven.
De kracht van een plek waar iedereen samenwerkt
Een andere belangrijke drijfveer is samenwerken: willen delen, leren en werken met elkaar. Om het leren en innoveren in al zijn facetten volledig tot bloei te laten komen, is er meer nodig dan alleen het opleveren van innovatieve nieuwbouw. Een gemeenschap van vernieuwers, denkers en doeners bestaande uit wetenschappers, kunstenaars, bewoners en ondernemers werkt er samen aan een maatschappelijk en economisch duurzame leefomgeving. Deze gemeenschap vindt haar voedingsbodem in
30
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 2: Ambitie
Deel 2: Ambitie
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
31
Nieuwe woonvormen als voorbeeld Het Ramses Shaffy Huis is een woonomgeving voor oudere én jongere kunstenaars.
een inspirerende en prikkelende omgeving. Dit vergt een goed georganiseerd, nauw verweven ‘ecosysteem’: een milieu van programmatische samenwerkingen waarin ook de fysieke ruimte is om te ontmoeten, te sporten en te ontspannen. Daarvoor is het ook cruciaal dat alle partijen op en rond het Marineterrein zich eigenaar voelen van het gebied én zich verbonden voelen met wat er gebeurt.
Nieuwe woonvormen en slimmer omgaan met ruimte
Naast voorzieningen en plekken om (samen) te werken en te leren, is het beoogde innovatieve milieu pas compleet als levendig onderdeel van de stad als er ook gewoond wordt. Ook hierbij zijn leren en innoveren belangrijke elementen. In onze snel veranderende samenleving ontstaat behoefte aan nieuwe woon- en samenlevingsvormen. Het aantal thuiswerkers neemt toe, net als de hoeveelheid samengestelde gezinnen. Er komen ook steeds meer eenpersoonshuishoudens en meer ouderen, die steeds langer zelfstandig blijven wonen.
32
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Tegelijkertijd wordt in de stad het aantal vierkante meters per woning steeds kleiner. Dit vraagt om innovatieve oplossingen. Op het Marineterrein ligt een kans om te midden van het bestaande stedelijk weefsel innovatieve en betaalbare woonvormen en -concepten te bedenken, uit te testen en toe te passen – vormen en concepten die nu misschien nog onconventioneel zijn, maar inspirerend en richtinggevend voor het wonen in de stad van de toekomst.
Defensie als partner en buur
De historische rol van Defensie in het gebied is duidelijk zichtbaar. Haar aanwezigheid geeft het gebied een eigen identiteit. Ook in de toekomst houdt de krijgsmacht een plek midden in de hoofdstad. In een compacte kazerne blijft Defensie aanwezig op het Marineterrein. De toevoeging van bedrijven, kennisinstellingen, woningen en voorzieningen aan het Marineterrein zorgt voor een interactie tussen Defensie en burgers. Defensie zoekt de verbinding en gaat samenwerking aan daar waar het kan, als partner en buur.
Deel 2: Ambitie
Deel 2: Ambitie
Sport en beweging voor iedereen
Sport en spel is een belangrijk element bij de ontwikkeling van het Marineterrein. De sporten spelgelegenheden op het terrein zijn niet alleen van groot belang voor de bewoners en gebruikers van het terrein zelf, maar ook voor de omliggende buurten. Hiermee worden de mogelijkheden om te bewegen in de buurt vergroot. Het medegebruik-in-deeltijd van het sportveld van Defensie is wellicht het meest in het oog springende voorbeeld hiervan. Maar ook het Stadspark biedt volop kansen voor sport en spel.
Kunst en cultuur, onlosmakelijk verbonden aan innovatie Floris Alkemade, voormalig Rijksbouwmeester: ‘Kunstenaars, ontwerpers en wetenschappers hebben met elkaar gemeen dat ze specialisten zijn in verandering en het zoeken naar nieuwe mogelijkheden. Die verbeeldingskracht hebben we nu nodig om de richting te bepalen. We hebben veranderingen nodig die niet door een ziekmakend virus maar door het gezonde verstand worden ingegeven.’
Kunst en cultuur spelen al een vooraanstaande rol op het Marineterrein, een hoedanigheid die verder zal groeien. Tal van principes die gelden voor een innovatief milieu gaan ook op voor de culturele sector, zoals de sterke focus op het bedenken, testen en toepassen en het vormen van nieuwe inzichten en concepten. Daarnaast is er de onmiskenbare gerichtheid op talentontwikkeling. Sport voor iedereen Sportcircuit op het Marineterrein
Buitenbroedplaats De kop van het Marineterrein vormt het decor van de Buitenbroedplaats.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
33
34
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
-
Deel 3: Aanpak
De herontwikkeling van het Marineterrein vraagt om een gedegen ontwikkelingsstrategie en curatorschap. De werkwijze bij de ontwikkelingsstrategie is die van een geleide adaptieve ontwikkeling: fasegewijs binnen de kaders van de Nota van Uitganspunten, lerend van elke stap en bij kunnen sturen waar nodig. De ontwikkeling kent in ieder geval drie fases: de huidige situatie, de fase waarin de fysieke ontwikkeling start en de fase waarin de fysieke ontwikkeling afgerond wordt. Onder curatorschap wordt verstaan het blijven sturen op de programmatische, maatschappelijke en economische, ruimtelijke en architectonische kwaliteiten van het terrein. In de huidige situatie ligt de rol van het curatorschap bij Bureau Marineterrein Amsterdam. Wanneer de fysieke ontwikkeling van het openbare deel start, wordt dit bij een expertteam ondergebracht. Het gesprek met de omgeving over de ontwikkeling van het Marineterrein blijft ook in de toekomst bestaan. Om de omgeving mee te laten doen en denken bij de activiteiten op het Marineterrein is curatorschap een belangrijke voorwaarde.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
35 53
3.1 Ontwikkelingsstrategie en curatorschap De ontwikkeling van het Marineterrein kent twee met elkaar verbonden fundamentele dragers: Een adaptieve ontwikkelingsstrategie Het curatorschap
Adaptiviteit als ontwikkelingsstrategie
Een innovatieve houding is niet alleen belangrijk voor de huidige en toekomstige gebruikers, maar geldt ook voor de aanpak van de ontwikkeling van het terrein zelf. Dit is ingegeven door de notie dat de wereld continu en in een hoog tempo verandert, vaak in moeilijk te voorspellen richtingen. Traditionele manieren van planontwikkeling, waarbij het gebruik van gebouwen meestal beperkt is tot een enkel specifiek doel, zijn niet meer in staat de veranderende behoeften goed en op een duurzame manier te ondervangen. Overal ter wereld leeft natuurlijk het dilemma dat de stadsontwikkeling niet kan stilstaan om voor altijd te wachten op morgen. Met zijn innovatieve aanpak kan het Marineterrein een voorbeeldfunctie vervullen en wereldwijd andere steden inspireren. Dit gebied, in het hart van de stad, is de uitgelezen plek om een adaptieve ontwikkelingsstrategie op toe te passen: gaandeweg de ontwikkeling aanpassen aan de veranderende omstandigheden en noden van die tijd. Dat vraagt om een minder conventionele aanpak. De strategie is om niet alleen te bouwen voor wat nu nodig is, maar vooral ook om ruimte te creëren voor wat straks nodig is. Er moet als het ware voor de huidige én volgende generaties gebouwd worden. Een strategie waarbij de uitgangspunten van de ontwikkeling vastliggen, maar beleid en kaders gedurende de ontwikkelingsfase kunnen wijzigen.
Ook in de realisatie- en beheerfase moet er aanpassingsvermogen zijn. Dit geldt voor de vastgoedontwikkeling, om het doel te bereiken dat de functies en programma’s in de gebouwen in de toekomst uitwisselbaar blijven.
36
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Op stedenbouwkundig niveau wordt het aanpassingsvermogen geborgd met een heldere en solide structuur: het stedenbouwkundig raamwerk. Het raamwerk geeft de ruimtelijke kaders op hoofdlijnen en biedt houvast, de invulling ervan is flexibel en kan zich aanpassen aan wat nodig is. Dit bevordert de toekomstbestendigheid van het terrein. Op gebouwniveau is het doel generieke gebouwen te realiseren die voor de lange termijn adaptief en flexibel in gebruik zijn. In basis wordt dat geborgd door het uitgangspunt dat de gebouwen een zodanige maatvoering krijgen dat verschillende functies erin gehuisvest kunnen worden. Door een ‘overmaat’ in verdiepingshoogten en vloeroverspanningen en door te kiezen voor een open interne structuur, blijven de gebouwen geschikt voor veel verschillende functies en activiteiten. De ontwikkeling van het Marineterrein gaat in fases, waarmee deze optimaal adaptief is. Gefaseerde ontwikkeling maakt het mogelijk om te leren van de eigen ingrepen en gaandeweg beslissingen bij te stellen. Bij een eerste fase worden de ideeën, gedachten en uitgangspunten die er op dat moment zijn, getest en daarna geëvalueerd. Op basis daarvan kunnen deze voor een volgende fase (indien nodig) verbeterd en aangepast worden aan de dan aanwezige omstandigheden, zonder het kader van deze nota van uitgangspunten (de ambitie) uit het oog te verliezen.
Op deze manier ontstaat er een ontwikkelingsstrategie waarbij én sprake is van een fasering die aansluit op de mogelijkheid om te testen, te leren en te verbeteren, én waarin de overkoepelende ambitie voor de langere termijn vertegenwoordigd en geborgd is.
Fasering Defensie bouwt een nieuwe kazerne en trekt zich op termijn terug uit alle andere gebouwen, waardoor er op het terrein al sprake van minimaal twee fases is. De fase voor de oplevering van de nieuwe kazerne en de fase daarna.
Deel 3: Aanpak
Deel 3: Aanpak
Mogelijke fasering
Huidige situatie Feitelijk is de herontwikkeling van het Marineterrein al in 2015 begonnen, waarbij een deel van het terrein en de daarop aanwezige gebouwen werden opengesteld. Dit opengestelde deel van het terrein en de daarop aanwezige gebouwen zijn toen in tijdelijk beheer ondergebracht bij het Bureau Marineterrein Amsterdam (hierna: BMA). BMA is verantwoordelijk voor de programmering op het terrein en de tijdelijke verhuur van bestaande gebouwen aan zorgvuldig gekozen innovatieve bedrijven en kennis- en onderwijsinstellingen. BMA selecteert de huurders op basis van een aantal criteria, onder andere: Alle huurders op het Marineterrein delen de ambitie en zijn relevant voor bedenken, testen, toepassen en leren (innovatie staat bij alle stappen centraal). Alle activiteiten zijn tijdelijk, van ad-hocevenementen Huidige situatie tot langdurige activiteiten. De initiatieven moeten (blijvend) innoveren en een bijdragen leveren aan de ambitie. Innovatie wordt gedeeld, op het terrein en daarbuiten. Ieder initiatief stijgt boven het lokale uit. Het testgehalte van de initiatieven, waar voor het terrein en de stad relevante opgaven oplossingen voor worden bedacht en getest. Fase 1 (t/m voltooiing kazerne) Met deze fase start de fysieke ontwikkeling van het terrein. De toekomstige kazerne inclusief ondergrondse parkeergarage en sportveld wordt gerealiseerd.
Grotendeels parallel daaraan wordt (indien mogelijk) de bestaande vastgoedvoorraad voor het eerst uitgebreid. De uitbreiding start in de noordwesthoek (Oosterdok– Dijksgracht) van het terrein. Dit gedeelte is niet meer in gebruik bij Defensie. De eerste uitbreiding biedt de mogelijkheid om verschillende uitgangspunten en bouwstenen (ruimtelijk raamwerk, type bedrijven, curatorschap, etc.) te testen en te bekijken hoe die uitpakken in de praktijk. Zodoende wordt er kennis opgedaan voor de daaropvolgende ontwikkelingen. De omvang/grootte van deze fase wordt in de projectnota nader uitgewerkt en vastgesteld.
Fase 1
LEGENDA
Terrein defensie Ruimte voor eerste stap ontwikkeling Openbaar toegankelijk Bouw kazerne en sportveld Sportveld Te slopen gebouwen Fase 2 Noord
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
37
Fase 2 Nadat fase 1 is afgerond en de nieuwe kazerne inclusief parkeergarage en sportveld zijn opgeleverd, komt het resterende terrein beschikbaar voor de ontwikkeling. In deze nieuwe fase kunnen de inzichten/ervaringen (op basis van testen, toepassen, leren en verbeteren) opgedaan in fase 1 worden gebruikt voor de ontwikkeling. Na oplevering van fase 1 worden ook de gebouwen op het opengestelde terrein gesloopt die niet behouden kunnen blijven. In hoeveel stappen het terrein in deze fase zal worden ontwikkeld, wordt bepaald aan de hand van de uitkomsten van fase 1.
Curatorschap
Onder curatorschap wordt verstaan: het sturen op de ambitie en de waarden (verbinden, vernieuwen en focus) van het Marineterrein, uitgezonderd de kazerne. Deze sturing vindt plaats op het gebied van programmering, beeldkwaliteit en economische en maatschappelijke meerwaarde voor de stad. Deze combinatie van sturing maakt de ontwikkeling van dit gebied bijzonder. Gestuurd wordt ook door de ambitie en waarden van het Marineterrein actief uit te dragen, het stimuleren van (ontwikkelings) partners en de community om hieraan een permanente bijdrage te leveren en het uitdagen van partijen om daarin net een stapje verder te zetten dan zij uit zichzelf zouden doen.
Waarden Voor het Marineterrein Amsterdam zijn de waarden gebaseerd op ons maritieme verleden: Vernieuwing Nieuwsgierig naar nieuwe gebieden, technieken en opvattingen. Niet bang voor het onbekende. Ondernemend, oplossingsgericht en initiatiefrijk. De wil om het bestaande te verbeteren door te leren en ontdekken. Verbinding Actief combineren van kennis, contacten en krachten. Innovatieve combinaties van techniek, wetenschap en ondernemerschap. Gericht op wederzijds begrip en voordeel. Samenwerkend en in staat efficiënt te organiseren. Focus Gericht op inhoud. Geconcentreerd en doelgericht. Duurzaam en serieus. Onverstoorbaar en ongestoord. Rust en aandacht. No-nonsense.
Huidige situatie In de huidige situatie van exploitatie en beheer van de bestaande gebouwen en terreinen ligt het curatorschap bij Bureau Marineterrein Amsterdam. Het Rijk en de gemeente zijn opdrachtgevers. Het curatorschap focust zich nu op de samenwerking van alle partijen gericht op de ambitie. Voorbeelden hiervan
Sturen op ambities en kernwaarden Het zoeken en selecteren van partijen
38
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 3: Aanpak
Deel 3: Aanpak
zijn samenwerking in de community en verbinding met de omgeving, het inrichten van het gebied voor sport en ontspanning, het invullen van het testgebied voor stedelijke uitdagingen en het ruimte bieden aan innovatie bij leren en werken. Het sturen op de ambities en kernwaarden gebeurt in de huidige situatie door: het zoeken naar en selecteren van partijen die passen bij de ambitie en die zich – tijdelijk – kunnen huisvesten op het Marineterrein; het bouwen van een hechte gemeenschap, het zorgen voor borging naar de toekomst en het signaleren wanneer bijsturing van kaders nodig is; het programmeren (organiseren en faciliteren) van activiteiten op het Marineterrein ingebracht door communityleden, betrokkenen uit de omgeving en andere externe partijen.
Van start tot voltooiing fysieke ontwikkeling Wanneer er nieuwe gebouwen worden ontwikkeld en ingevuld, ontstaat er een nieuwe situatie met meerdere eigenaren en een aanzienlijk grotere community van organisaties en mensen die op het Marineterrein leren, werken en wonen. Dan zal ook het curatorschap een andere invulling krijgen. Deze invulling loopt tot circa twee jaar nadat de laatste fysieke ontwikkeling is opgeleverd. Elementen van het curatorschap die ook na deze fase nog gewenst zijn – vanuit de stad, de community of de nieuwe eigenaren – zullen in deze fase geborgd moeten worden. Onderzocht wordt hoe het curatorschap zoals we dat in de huidige situatie kennen, gedurende de fysieke ontwikkeling verbreed en ingevuld kan worden door een curatorteam bestaande uit: een expert primair gericht op programmering; een expert primair gericht op ruimtelijke en beeldkwaliteit; een expert primair gericht op maatschappelijke en economische meerwaarde voor de stad.
Deze leden van het team hebben (al dan niet gezamenlijk) een rol bij: de selectie van ontwikkelende partijen, binnen de kaders van het selectiebeleid van Rijk of gemeente, afhankelijk van de eigendomssituatie op dat moment; de toetsing van het gebruik en de activiteiten op de gestelde criteria en de bijdrage aan de ambitie; de begeleiding van ontwikkelende partijen bij de planuitwerking; de sturing op de programmatische, maatschappelijke en economische, ruimtelijke en architectonische kwaliteiten; het stimuleren van activiteiten, het uitbouwen en in stand houden van een hechte gemeenschap en borging naar de toekomst; het signaleren en adresseren wanneer bijsturing van kaders nodig is. Het curatorteam hanteert in ieder geval de volgende selectie- en toetsingscriteria: AMBITIE Alle bedrijven en organisaties in het gebied passen bij en dragen bij aan de ambitie voor het terrein. DUURZAAMHEID Alle bedrijven en organisaties hebben en/of dragen bij aan de duurzame ambities op sociaal, economisch en milieutechnisch gebied. FLEXIBILITEIT Alle bedrijven en organisaties kunnen zich aanpassen aan economische en maatschappelijke veranderingen. INNOVATIE Alle bedrijven en organisaties hebben een (blijvend) innoverend karakter. FOCUS Alle bedrijven en organisaties omarmen het terrein als testgebied voor stedelijke vraagstukken op het gebied van wonen, werken en leren.
Communityleden (inclusief bewoners) en bezoekers zijn onderdeel van het testgebied. VERBINDING Alle bedrijven en organisaties vormen een hechte community en zijn verbonden met de bewoners, de omgeving en de stad. Zowel publiekrechtelijke als privaatrechtelijke kaders kunnen de ambitie en de waarde van het Marineterrein borgen. De ambitie kan worden vastgelegd in het omgevingsplan, erfpachtovereenkomsten en in de programma’s en projectplannen van de overheden en partners. De wijze waarop is onderwerp van studie in een volgende fase.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
39
3.2 Uitnodiging aan de stad Bij de ontwikkeling van het Marineterrein speelt de actieve betrokkenheid van de omgeving en andere belanghebbenden een belangrijke rol. Het Marineterrein moet immers ook (blijvend) ten goede komen aan de omgeving en belanghebbenden binnen en buiten Amsterdam. De omgeving en de community van het Marineterrein voelen zich verbonden met het terrein en ervaren het als testgebied voor experimenten en onderzoeken. Tegelijkertijd is het een plek waar buurtbewoners en Amsterdammers graag komen om te wandelen, te recreëren, te leren, te werken of te sporten. Het is essentieel dat deze verbondenheid ook in de toekomst blijft bestaan en verder versterkt. Daarom is al in een vroeg stadium het gesprek gestart met onder meer bewoners, belanghebbenden – zowel vanuit de hele stad als de direct omliggende buurten – en potentiële toekomstige gebruikers van het terrein. De maatschappelijke betrokkenheid bij het Marineterrein is groot, in het bijzonder van de buurt. Ook bij de verdere planvorming zal er nauwe samenspraak zijn met gebruikers, bewoners, bedrijven, instellingen en andere belanghebbenden op en rond het Marineterrein.
Participatie tot nu toe
Er zijn in de aanloop naar deze nota van uitgangspunten twee informatie- en consultatierondes gehouden: de eerste in 2017 en de tweede in 2020/2021. Beide rondes hebben waardevolle input opgeleverd voor de concept nota van uitgangspunten. Tenslotte is de concept nota van uitgangspunten in de inspraak gebracht, waarvan de reacties hebben geleid tot aanpassingen voor deze definitieve nota van uitgangspunten.
Eerste ronde Met het vaststellen van het principebesluit over het Marineterrein door het college van B en W, werd op 18 juli 2017 de verkenningsfase voor de ontwikkeling van het gebied afgerond. Daarmee werd niet alleen de haalbaarheidsfase ingeluid, het vormde ook de start van een uitgebreide en stadsbrede maatschappelijke informatieen reactieronde over de toekomst van het terrein. Deze duurde van 19 juli tot 5 oktober 2017. Omdat dit bijzondere deel van Amsterdam betekenis moet krijgen voor velen, zijn uiteenlopende doelgroepen actief benaderd en is een intensieve online-
Informatie- en reactieronde 2017
40
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 3: Aanpak
Deel 3: Aanpak
en offlinecampagne ingezet. Naast de huurders op het terrein en bewoners van de omliggende buurten zijn bijvoorbeeld ook het bedrijfsleven en andere innovatiemilieus bij het gesprek betrokken. Er zijn 12 bijeenkomsten georganiseerd en zo’n 1300 bezoekers ontvangen. Het eindverslag van deze eerste informatieen reactieronde is opgenomen in de bijlagen van de projectnota. De belangrijkste reacties staan in het kader. De reacties uit deze ronde zijn gebruikt om de eerste aanzet van de concept nota van uitgangspunten vorm te geven.
Wat viel op tijdens de eerste informatie- en reactieronde (2017)?
Bijzonder: Marineterrein Amsterdam is bijzonder en moet dat blijven. Muur: De muur moet blijven zorgen voor een bijzondere overgang en entree, maar dat betekent niet dat er niets met de muur gedaan kan of mag worden. Evenementen en dynamiek: Toekomstige evenementen en ontwikkelingen moeten passen bij het karakter van Marineterrein Amsterdam. Levende geschiedenis: De monumenten op het terrein moeten worden gerespecteerd en de geschiedenis van het terrein moet gedeeld worden met diegenen die straks op het terrein komen. Groen: Waardering voor het zoveel als mogelijk behouden van bomen en groen. Men hoopt op meer groen van voldoende omvang (bij voorkeur in samenhang met het water), bijvoorbeeld een stads- of buurtpark. Sport: Er is grote behoefte aan allerlei vormen van sport en spel voor zowel kinderen als jongeren en volwassenen. Voor de omgeving én degenen straks wonen en werken op het Marineterrein. Kennis en innovatie: Aansprekend is een combinatie van onderwijs, wetenschap en bedrijfsleven die samenwerkt aan innovaties en deze ook test en toepast. Goed zou zijn om dit nu al te laten zien, wat het kan betekenen en hoe anderen hier ook van kunnen profiteren.
Veranderde situatie Was tot 2018 nog het uitgangspunt voor de ontwikkeling van het Marineterrein dat Defensie met één tot twee gebouwen op het terrein zou blijven, in 2018 veranderde dat. Defensie besloot om met een kazerne onderdeel uit te blijven maken van het Marineterrein. In februari 2020 zijn daarom nieuwe afspraken gemaakt tussen Rijk en gemeente over de omvang en locatie van de kazerne, de globale omvang van de ontwikkeling en het gedeeld gebruik van het sportveld van Defensie. De impact daarvan is uitgewerkt in de concept nota van uitgangspunten. Deze nieuwe situatie gaf ook aanleiding om de directe omgeving opnieuw te informeren en consulteren over de ideeën voor de concept nota van uitgangspunten, voorafgaand aan de formele inspraak daarover.
Informatiekrant verspreid in 2020
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2022
41
Tweede ronde Eind november 2020 is een tweede consultatieronde gestart met ondernemers van het Marineterrein en bewoners en ondernemers uit de directe omgeving. Er is een informatiekrant verspreid met daarin de voorlopige ideeën voor de toekomstige ontwikkeling van het Marineterrein. De omgeving werd opgeroepen om online in gesprek te gaan met de gemeente over een groot aantal thema’s en onderwerpen. De gesprekken vonden plaats van december 2020 t/m februari 2021. Voor het bewaken van een zorgvuldig consultatieproces is gewerkt met een klankbordgroep van bewoners en ondernemers uit de omgeving. De rol van de klankbordgroep was het adviseren van de gemeente over hoe de informatie over de voorlopige ideeën met de omgeving gedeeld kon worden en het bewaken van de afspraken over het participatieproces. De klankbordgroep had geen inhoudelijke rol bij de totstandkoming van de plannen. In totaal hebben 120 mensen en 6 buurtorganisaties deelgenomen aan de gesprekken. Daarnaast zijn er ook bijna 90 online-reacties gegeven. Het eindverslag van de tweede consultatieronde is opgenomen in de bijlagen van de projectnota. De belangrijkste reacties uit deze ronde staan in het kader.
Wat viel op tijdens de tweede consultatieronde? (2020/2021)?
42
De betrokkenheid van de omgeving is groot: Men wil graag geïnformeerd worden, meedenken en in gesprek blijven over de toekomstige planontwikkeling van het Marineterrein. Het Marineterrein als stadspark: Voor veel buurtbewoners is het Marineterrein van betekenis als een rustige, recreatieve, groene plek midden in de drukte van de stad. De wens is dat het terrein in eerste instantie een groen stadspark wordt en niet zo dichtbebouwd. Zwemmen moet ook in de toekomst mogelijk blijven. Een gemengde wijk voor iedereen met een mix aan functies: Men is overwegend enthousiast over het plan voor een innovatiegebied en een mix aan functies, maar het moet voor iedereen zijn. Niet alleen voor de ‘hip and happy few’. Bouwdichtheid en groen: Men is
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
over het algemeen geschrokken van het bouwvolume en de dichtheid en er is grote behoefte aan meer aaneengesloten functioneel groen. Hoge bebouwing aan de randen: Hoge bebouwing aan de Kattenburgerstraat en de Dijksgracht wordt gezien als belemmering voor de verbinding tussen de buurten en er is zorg over geluidsoverlast door weerkaatsing en beperking van het uitzicht. Leefbaarheid en sociale verbinding: Leren, wonen en werken zijn nu de pijlers van het plan maar leefbaarheid en sociale verbinding zijn net zo belangrijk. Brug tussen Marineterrein en NEMOpier: Meningen verschillen hierover. Sommigen zien nut en noodzaak niet in en vinden het een aantasting van het open water. Anderen zien meerwaarde in een extra brug omdat er meer mensen komen te wonen en werken en omdat het een doorlopende verbinding geeft tussen de Oostelijke Eilanden en de binnenstad.