Raadsbesluit 2023-191A Projectnota Marineterrein

Projectnota Marineterrein Concept augustus 2023

Informatie De Projectnota Marineterrein is opgesteld in opdracht van de directie Grond en Ontwikkeling en is op ... 2023 vastgesteld door de gemeenteraad van Amsterdam. Contact Gemeente Amsterdam, Grond en Ontwikkeling Postbus 1104 1000 BC Amsterdam www.amsterdam.nl/projecten/marineterrein

Productie Projectteam Marineterrein (gemeente Amsterdam)

Met dank aan Projectbureau Marineterrein en Site Urban Development

2

GEMEENTE AMSTERDAM

Voorwoord Marineterrein Amsterdam. Voor de toekomst van de stad.

Rijk en gemeente werken samen aan de toekomst voor het Marineterrein. Dit bijzondere stuk stad vraagt om een uitzonderlijke invulling. Vanwege de geschiedenis met de marine, die hier al sinds 1655 is gevestigd en zich steeds opnieuw uitvindt. Vanwege de noodzaak om in Amsterdam de kennis en werkgelegenheid te blijven ontwikkelen die de stad vitaal houden. En vanwege de wens om bij te dragen aan de behoefte aan woningen in alle categorieën. In deze projectnota leest u hoe Rijk en gemeente een evenwicht hebben gevonden tussen de vele ambities voor het terrein. Het Marineterrein is de plek in Amsterdam waar al tien jaar bedrijven en kennisorganisaties werken aan oplossingen

en toepassingen voor de stad van nu en morgen. Sinds de poorten open zijn, hebben Amsterdammers het terrein gevonden en de ademruimte ervaren die het biedt. Dit succes wordt de komende jaren voortgezet en uitgebouwd. De nieuwe kazerne van Defensie wordt een stuk kleiner en dat geeft ruimte voor de noodzakelijke uitbreiding van het innovatiedistrict, met ook ongeveer 800 nieuwe woningen en een groot stadspark aan het water, waar bewoners en andere Amsterdammers komen sporten en recreëren. Zo vervult het Marineterrein een blijvende rol in de stad als toegankelijke ontmoetingsplek voor vernieuwers en vernieuwing. Een plek met een unieke combinatie van kennisinstellingen, Defensie, bedrijven, woningen en recreatie.

Het plangebied Ligging in de stad PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

3

4

GEMEENTE AMSTERDAM

Inhoud INLEIDING 6 1. LOCATIE 11 1.1 Historie van het Marineterrein 12 1.2 Het Marineterrein van vandaag 14 1.3 Van enclave naar verbinder 18

2. INNOVATIEF STADSKWARTIER 21 2.1 Innovatiedistrict Marineterrein: proeftuin voor stedelijke vraagstukken De centrale thema’s voor het Marineterrein 2.2 De theorie: de ontwikkeling tot innovatiedistrict

22 23 24

3. PROJECTVOORSTEL

27

Uitgangspunten samengevat 28 3.1 Stedenbouwkundig raamwerk 32 3.2 Programma 36 3.3 Gebouwen 38 3.4 Openbare ruimte 40 3.5 Verkeer, vervoer en logistiek 44 3.6 Duurzaamheid en klimaat 46 3.7 Kabels en leidingen 48

4. ONDERZOEKEN 51 5. ONTWIKKELSTRATEGIE 55 5.1 Bestaande grond- en opstalposities op het Marineterrein 5.2 Toekomstige situatie, bij oplevering van alle gebouwen 5.3 Adaptieve ontwikkelstrategie en curatorschap

56 57 58

6. CONSULTATIE, PARTICIPATIE EN COMMUNICATIE

61

6.1 Participatie in de haalbaarheidsfase (2017-2022) 6.2 Consultatie, participatie en communicatie na het projectbesluit

62 64

7. ORGANISATIE EN FINANCIËN

67

7.1 Planning en proces 68 7.2 Organisatie 69 7.3 Financiën 70 7.4 Projectbesluit 71

BRONVERMELDING 72 BIJLAGEN 73

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

5

Inleiding * Voor een toelichting op adaptiviteit zie de Nota van Uitgangspunten pagina 36 hoofdstuk Adaptiviteit als ontwikkelstrategie.

Aanleiding Het Marine etablissement Amsterdam, hierna het Marineterrein genoemd, ligt in het centrum van de stad en is eigendom van de Staat. In 2011 heeft het Rijk besloten dat dit terrein op termijn grotendeels verkocht kon worden. Dat biedt een bijzondere kans om het gebied, van ongeveer 13 hectare, te ontwikkelen voor de stad. Rijk en gemeente zijn daarover in gesprek gegaan. Na een eerste globale verkenning van de mogelijkheden om het terrein te ontwikkelen, hebben Rijk en gemeente in 2013 een Strategienota gemaakt, waarmee is vastgelegd om het Marineterrein geleidelijk te ontwikkelen tot één van de innovatieve werkplaatsen van de stad met internationale aantrekkingskracht. Deze Strategienota is de basis voor de afspraken die het Rijk en de gemeente met elkaar hebben gemaakt en die zijn vastgelegd in de Bestuursovereenkomst Ontwikkeling Marineterrein 2013. Op basis van de Bestuursovereenkomst en de Strategienota is er een verkenningsfase conform het Plaberum gestart.

Principenota In 2017 heeft het college van burgemeester en wethouders een principebesluit genomen voor het Marineterrein op basis van de

Principenota. De Principenota bevat een globale verkenning van hoe de ambities uit de Strategienota kunnen worden ingevuld. De essentie van de principenota is dat het gebied zich geleidelijk ontwikkelt tot een toekomstbestendige en adaptieve* centrumwijk met een focus op innovatie, bedrijvigheid en onderwijs, aangevuld met wonen, sport, groen, ontmoeting en cultuur. Het principebesluit was de afsluiting van de verkenningsfase en gaf het startsein voor de haalbaarheidsfase (fase 2). De gemeenteraad gaf het college met een motie de opdracht om bij de verdere uitwerking meer ruimte voor wonen in de plannen op te nemen en een significante rol te zien voor maatschappelijke functies, waaronder sport, zorg, onderwijs en creativiteit. In 2018 besloot Defensie om met een compacte kazerne op het terrein te blijven. Dit zorgde ervoor dat Rijk en gemeente gezamenlijk moesten verkennen hoe dit ingepast kon worden. Deze verkenning heeft in 2020 geleid tot afspraken tussen Rijk en gemeente over de omvang en locatie van de nieuwe compacte kazerne en het gemeenschappelijk gebruik van het sportveld van Defensie. Afsprakenbrief Principenota 20%

40%

Bebouwd/Onbebouwd 50% / 50%

30

Afsprakenbrief

Afspraken tussen Rijk en gemeente, 2020 Globale omvang en locatie verschillende functies

6

GEMEENTE AMSTERDAM

Principenota

20%

20%

30

40%

Bebouwd/Onbebouwd 50% / 50%

80%

Bebouwd/Onbebouwd 50% / 50%

Bebouwd/Onbebouwd 30% / 70%

Wonen Onderwijs en kennisinstellingen

40% 40%

Bebouwd/Onbebouwd 30% / 70%

Wonen

Onderwijs e kennisinste

40% 80%

Bebouwd/O 30% / 70%

Principenota Projectnota 20%

20%

4

80%

30

Afsprakenbrief

Principe

Werken

Werken

Nota van Uitgangspunten

Projectnota

Het principebesluit uit 2017, de motie van de gemeenteraad en de afspraken uit 2020 tussen Rijk en gemeente over de inpassing van de kazerne vormden de basis voor de Nota van Uitgangspunten (NvU, bijlage 1) die gemeente, Defensie, Rijksvastgoedbedrijf en Atelier Rijksbouwmeester gezamenlijk hebben opgesteld. In de voorbereiding op de NvU hebben we de bewoners en gebruikers op en rondom het Marineterrein geraadpleegd. In de NvU Marineterrein staan de ruimtelijke en programmatische uitgangspunten voor de ontwikkeling van het gebied en een vertaling daarvan in een stedenbouwkundig raamwerk. Dit raamwerk is een schets op hoofdlijnen, die ruimte laat voor uitwerking. Na afronding van de concept-NvU hebben we hierover inspraak georganiseerd. De beantwoording van de inspraakreacties staat in een Nota van Beantwoording (NvB, bijlage 2). De NvU en de NvB zijn als bijlage toegevoegd aan de Projectnota. In de Projectnota hebben we een beknopte weergave van de NvU opgenomen (het projectvoorstel).

Na afronding van de samen met het Rijk opgestelde NvU en de inspraak daarover hebben we deze projectnota voorbereid. Hierin schetsen we de belangrijkste kaders en randvoorwaarden voor de ontwikkeling van het Marineterrein. De projectnota is een belangrijke bestuurlijke stap om de uitwerking van de plannen mogelijk te maken. Als de projectnota is vastgesteld door de gemeenteraad, kunnen de uitgangspunten zoals verwoord in de NvU verder worden uitgewerkt. De toekomstige eigenaar van het door het Rijk te verkopen deel van het terrein zal die verdere uitwerking binnen de kaders van de projectnota op zich nemen.

Strategie innovatiedistricten

Leeswijzer

Naast het vastleggen van het ruimtelijk en programmatische kader met deze projectnota, besluiten we ook of de gemeente het door het Rijk te verkopen deel van het terrein over enkele jaren wil aankopen. Bij aankoop door de gemeente is een investeringsbesluit en een omgevingsplan de volgende stap in de ontwikkeling van het Marineterrein.

Als uitwerking van de Omgevingsvisie Amsterdam 2050 is door de gemeente de Strategie Innovatiedistricten opgesteld. Hierin staan de kaders en strategie voor de verdere ontwikkeling van innovatiedistricten in de stad. Het Marineterrein is één van deze innovatiedistricten. In het hoofdstuk Innovatief Stadskwartier is beschreven wat dit inhoudt.

Deze projectnota begint in hoofdstuk 1 met een beschrijving van het Marineterrein, de geschiedenis en de huidige situatie. In hoofdstuk 2 lichten we toe wat het betekent dat het Marineterrein als een van de innovatiedistricten van de stad ontwikkeld wordt tot innovatief stadskwartier. In hoofdstuk 3 staat het projectvoorstel voor het Marineterrein. Dat bestaat uit een beschrijving van het stedenbouwkundig raamwerk en de Aanpak Binnenstad uitgangspunten voor het programma, De ontwikkeling van het Marineterrein gebouwen, openbare ruimte, verkeer sluit goed aan bij de ambities van het en duurzaamheid. Om de haalbaarheid uitvoeringsprogramma Aanpak Binnenstad. van deze uitgangspunten na te gaan, Het is, nu al, een gebied waar alle Amsterdammers graag komen en zal dat in de zijn er diverse onderzoeken gedaan. De conclusies van die onderzoeken staan in toekomst nog meer zijn door de uitbreiding hoofdstuk 4. Hoe de ontwikkeling straks van het stadspark aan het Oosterdok. Het tot stand moet komen en hoe we het park biedt volop ruimte om te ontmoeten innovatieve karakter ook voor de langere en recreëren. En omdat beeldbepalende termijn willen bewaken komt aan bod in en monumentale gebouwen, bomen en hoofdstuk 5. Hoofdstuk 6 beschrijft hoe we boomgroepen worden ingepast in het ontwerp van het park, krijgt de geschiedenis de omgeving hebben betrokken en blijven betrekken bij het vervolg.

Hoofdstuk 7 van het terrein een nieuw gezicht. Het wordt geeft tenslotte een doorkijk in planning een gebied waar vrijzinnigheid, initiatief en proces voor de ontwikkeling, hoe de en creativiteit letterlijk en figuurlijk de organisatie hiervoor is ingericht en wie ruimte krijgen. Een gebied waar culturele, waarvoor verantwoordelijk is. Ook zijn de technologische en onderwijsvernieuwers financiële consequenties benoemd. De oplossingen bedenken, testen en toepassen nota sluit af met de te nemen besluiten. die bijdragen aan een leefbare stad van de toekomst en aan de economische diversiteit van de binnenstad.

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

Principenota Marineterrein

Principenota 2017

MARINETERREIN AMSTERDAM POORT NAAR DE TOEKOMST

CONCEPT

NOTA VAN UITGANGSPUNTEN Versie 15 september 2022

Nota van Uitgangspunten 2022

Gemeente Amsterdam

t

ep

nc

Co

Strategie Innovatiedistricten Amsterdam Voor meer impact van kennis December 2022

Strategie Innovatiedistricten Amsterdam 2023

AANP AK BIN NENS TAD Uitvoeringsprogramma december 2020

Aanpak Binnenstad 2020

7

8

GEMEENTE AMSTERDAM

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

9

10

GEMEENTE AMSTERDAM

1. Locatie ƒ Het Marineterrein heeft een scheepsbouw- en militaire geschiedenis die teruggaat tot de zeventiende eeuw. ƒ De geïsoleerde ontwikkeling en de aanwezigheid van veel bewaard gebleven erfgoed heeft geleid tot de huidige bijzondere enclave-achtige sfeer. ƒ In de nabije toekomst concentreert Defensie haar activiteiten op een beperkt deel van het terrein, waardoor ruimte vrijkomt voor herontwikkeling in het gebied. ƒ Het Marineterrein ligt strategisch op het snijvlak van de Oostelijke Eilanden en de historische binnenstad, en ontwikkelt zich geleidelijk van enclave tot verbinder.

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

11

1.1 Historie van het Marineterrein De geschiedenis van het Marineterrein gaat terug tot de zeventiende eeuw. Vanaf 1654 werden de haveneilanden Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg aangelegd. De hele westelijke kade van Kattenburg was bestemd voor de Admiraliteit, die er haar werf aanlegde. Deze werf was een voor die tijd ongekend innovatieve werkplaats. Na de aanleg van het Oosterdok in 1830 ontstond op de plek van het open havenfront een nagenoeg van het IJ afgesloten havenbekken. De Marine, die het terrein na opheffing van de Admiraliteit (1795) in eigendom kreeg, breidde de werf uit tot een rechthoekig dok. De palenrijen van het Marineterrein werden aangeplempt tot landstroken, zodat aan alle zijden kades ontstonden waarop magazijnen en andere gebouwen verrezen. Het Marinedok had nauwelijks meer een functie, maar het water bleef behouden. Het resultaat was een afgesloten wereld van eilanden, bruggen en vlonders. Pas bij de aanleg van de IJtunnel, in de jaren zestig, is het dok grotendeels gedempt. Voor de aanleg moest een aantal karakteristieke gebouwen wijken, zoals het Marinepaleis met officierswoningen. Bruggen en aanlegkades verdwenen. Er kwam een nieuwe, asymmetrische kadelijn, die tot op de dag van vandaag is blijven bestaan. Tot in de jaren tachtig zijn door de marine gebouwen gerealiseerd, veelal voor nieuwe Defensietaken in de sfeer van kennis en opleidingen.

Ook in de 21e eeuw is nog gebouwd voor gebruik door Defensie. Een recent bijzonder bouwwerk is het depot van Het Scheepvaartmuseum, direct achter de muur aan de Kattenburgerstraat.

Erfgoed en bijzondere elementen

Zicht op het Rijksdok 1899

Aan het einde van de negentiende eeuw werd het havenfront omgevormd tot een stedelijk waterfront. De haven verdween uit het stadscentrum na de voltooiing van het Noordzeekanaal en onder invloed van schaalvergroting en industrialisatie. Op de dijk tussen het Oosterdok en het IJ kwam een spoorweg te liggen. Het Centraal Station verrees op een paar honderd meter afstand van ’s Rijks dok. Voortaan was het Oosterdok niet meer bereikbaar voor grote schepen. De Rijkswerf sloot. Het terrein ging vanaf dat moment Marine Etablissement Amsterdam heten. Het werd vooral gebruikt om oorlogsmaterieel op te slaan. Na de Tweede Wereldoorlog werden er opleidingen van de Koninklijke Marine gehuisvest.

12

GEMEENTE AMSTERDAM

Er zijn 2 onderzoeken gedaan naar het historisch erfgoed: een onderzoek in opdracht van het Atelier Rijksbouwmeester (bijlage 1.a) en een onderzoek door Monumenten en Archeologie van de gemeente Amsterdam (bijlage 1.b). In paragraaf 4.1 van de Nota van Uitgangspunten Marineterrein staat beschreven wat de weerslag van deze onderzoeken is in het stedenbouwkundig raamwerk voor het Marineterrein. Door de keuze voor transformatie en verdichting, én de functionele eisen die Defensie aan het gebruik van haar deel stelt, kunnen niet alle gebouwen en de bestaande opzet behouden blijven. Tegelijk is sterk ingezet op de betekenis van het voormalige Marine Etablissement: een ‘unieke besloten’ parkachtige ruimte, met openbare oevers waarbij de kern van het gebied rond de Voorwerf maximaal behouden blijft en de historische karakteristieken en inrichting langs het water zoveel mogelijk benut worden.

Waardering van bestaande gebouwen De bestaande gebouwen zijn gewaardeerd door Monumenten en Archeologie van de gemeente Amsterdam. Bij de naamgeving van gebouwen zijn de oorspronkelijke aanduidingen gehanteerd.

Gebouw 001 Commandantswoning 002 Commandementsgebouw 003 Poortgebouw 006 Officiersgebouw 007 Wachtgebouw MBK 010 Bergplaats AVDD 012 Wiskundig Centrum 014 Marechausseegebouw 015 Provoosthuis 017 Marine Cantine Dienstgebouw 022 Schietbaan 024 Vml. Timmerwerkplaats 025 Onderofficiersaccomodatie 026 Legeringsgebouw 027 TOKM 027L Magazijn DPD/Werkplaatsen 028 Verbindingsschool 029 VBS-kazerne 030 Bedrijfsrestaurant/congrescentrum 031 Zeekadettenkorps 034 Sportschool 039 Lesgebouw 040 Bevoorrading/Technische sleutelclub 041 Depot Scheepvaartmuseum

Waardering Monument(waardig) Orde 1-2 (behoudenswaardig) Orde 3 (historische gelaagdheid) Basisorde Nader te bepalen

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

13

1.2 Het Marineterrein van vandaag Op het huidige Marineterrein zijn de verschillende tijdlagen nog goed herkenbaar dankzij het bewaard gebleven gebouwd erfgoed. Het ensemble van kades, binnenhaven, historische bebouwing en het groen vormen nu de essentiële waarden van het terrein. Jaren van geïsoleerde ontwikkeling hebben geleid tot een enclave-achtige sfeer. De muur langs de Kattenburgerstraat is hier een symbool van. Deze benadrukt het bijzondere karakter van het gebied erachter, en sluit het tegelijkertijd af van de directe omgeving. Aan de andere zijde van het Marineterrein bieden de kades juist royale uitzichten over het water op het zeventiende-eeuwse havenfront van Amsterdam en de nieuwe stedelijkheid rond het Oosterdok. Het terrein is voor autoverkeer toegankelijk via de Kattenburgerstraat. Vanaf de noordwestpunt verbindt een tijdelijke brug voor langzaam verkeer het Marineterrein met de Dijksgracht en het Centraal Station. De muur langs de Kattenburgerstraat draagt bij aan de enclave-achtige sfeer

Het ensemble van kades, binnenhaven, historische bebouwing en het groen vormen nu de essentiële waarden van het terrein.

Huidig gebruik publiek toegankelijke deel van het terrein

14

GEMEENTE AMSTERDAM

Bestaande bebouwing Bestaande bomen Bestaand groen Afgesloten voor publiek 0m

40m

100m

Bestaande situatie Het terrein is voor ongeveer de helft afgesloten voor publiek

Het bijna 13 hectare grote terrein is nu nog voor ongeveer de helft afgesloten voor publiek en in gebruik door Defensie. Dat deel van het terrein wordt niet alleen gebruikt voor specifieke militaire functies, maar levert ook een bijdrage aan tal van ceremoniële gebeurtenissen in de stad. Dit onderstreept de sterke verbondenheid tussen Defensie en Amsterdam. De andere helft van het terrein is publiek toegankelijk. Dit deel van het terrein en de gebouwen daarop worden door Bureau Marineterrein Amsterdam (tijdelijk) verhuurd aan diverse innovatieve bedrijven, instellingen en horecagelegenheden. Het Living Lab, een samenwerking van bedrijven en instellingen op het terrein, test er voor iedereen zichtbaar en merkbaar verschillende oplossingen voor stedelijke vraagstukken. De binnenhaven is een drukbezochte plek waarop en rond het water gerecreëerd wordt. Huidig gebruik Afgesloten deel van het terrein in gebruik bij Defensie PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

15

16

GEMEENTE AMSTERDAM

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

17

1.3 Van enclave naar verbinder

Aansluiting op de omgeving Het Marineterrein is zowel een voorpost van de Oostelijke Eilanden in het Oosterdok als een verbinder naar alle richtingen van de stad

Bepalend voor het toekomstig functioneren van het Marineterrein is vooral de strategische ligging in de stad. Het terrein ligt op het snijvlak van onderscheidende sferen: de binnenstad, het Oosterdok en de Oostelijke Eilanden. Deze gebieden zijn zowel ruimtelijk als functioneel heel verschillend. Historisch gezien hoort het Marineterrein bij de eerdergenoemde Oostelijke Eilanden: Kattenburg, Wittenburg en Oostenburg. Maar het maakt ook deel uit van het historische centrum van Amsterdam. Dat is een enorme kwaliteit. De herontwikkeling van het Marineterrein betekent leven, werken, wonen en leren in het hart van Amsterdam, met al zijn aantrekkingskracht en vitaliteit.

18

GEMEENTE AMSTERDAM

De ontwikkeling van het Marineterrein versterkt de identiteit van het Oosterdok en de aansluiting op de rest van de binnenstad. Tegelijkertijd versterkt het ook de relatie met de Oostelijke Eilanden. Sinds de openstelling in 2015 maakt het openbare deel van het Marineterrein deel uit van de buurt en de stad als geheel en dat zal alleen maar toenemen. Wat tot voor kort een afgesloten enclave was, wordt steeds meer een verbinder tussen verschillende delen van de stad. Het besloten karakter dat in eeuwen van afzondering is ontstaan, biedt kans op een voor de binnenstad unieke kwaliteit: een autovrij gebied met een combinatie van stedelijke bebouwing en een aantrekkelijke, groene openbare ruimte.

Het opengestelde deel van het Marineterrein maakt deel uit van de buurt en de stad

De ontwikkeling van het Marineterrein versterkt de identiteit van het Oosterdok en de aansluiting op de rest van de binnenstad. Tegelijkertijd versterkt het ook de relatie met de Oostelijke Eilanden.

Activiteiten voor de buurt georganiseerd door Bureau Marineterrein

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

19

20

GEMEENTE AMSTERDAM

2 Innovatief stadskwartier ƒ Het Marineterrein wordt ontwikkeld tot een toonaangevend innovatiedistrict, waar werken, wonen, leren en experimenteren steeds nauw met elkaar verbonden zijn. ƒ Het Marineterrein onderscheidt zich van de andere innovatiedistricten door zijn ligging, het gebruik van de openbare ruimte voor innovatie en de samenhang tussen leren, werken en wonen. ƒ Het is een plek bij uitstek waar talent op ieder niveau zich kan ontwikkelen en waar vernieuwende en duurzame oplossingen voor stedelijke vraagstukken worden bedacht, getest én toegepast, ten dienste van de hele stad. ƒ De toekomst borduurt voort op de geschiedenis van het terrein: innoveren en leren door samenwerken. ƒ Sporten, bewegen, recreëren en kunst en cultuur spelen een belangrijke rol bij de ontwikkeling van het Marineterrein. ƒ Defensie is en blijft belangrijk als identiteitsdrager, partner en buur. ƒ Om het Marineterrein als innovatiedistrict te behouden en te versterken is een sterke governancestructuur onmisbaar.

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

21

2.1 Innovatiedistrict Marineterrein: proeftuin voor stedelijke vraagstukken * Definitie ecosysteem: Het begrip ecosysteem komt uit de biologie: het geheel van alle organismen in een bepaald gebied, hun onderlinge wisselwerkingen en hun leefomgeving.

In de Omgevingsvisie Amsterdam 2050 (2021) en in de Strategie op Innovatiedistricten is het Marineterrein aangewezen als één van de acht innovatiedistricten in de stad. In innovatiedistricten ligt de focus op het stimuleren van interactie en het ontwikkelen van kennis en ideeën. Het Marineterrein onderscheidt zich van de andere innovatiedistricten door zijn ligging midden in het centrum van de stad en de verbinding met de samenleving. De openbare ruimte wordt gebruikt als proeftuin voor stedelijke vraagstukken en er is een ecosysteem* rondom ‘het nieuwe leren’ ontstaan.

die bestaat uit bedrijven, onderwijs- en kennispartijen en de overheid. Deze doelgericht samengestelde community is Het Marineterrein is al sinds de 17e eeuw een georganiseerd als een collectief dat bijdraagt gebied waar innoveren en leren door samen aan de ambities van het Marineterrein. Met te werken centraal staat. Omdat het vlak bij deze community zijn de eerste stappen het Centraal Station en de voorzieningen van gezet om het Marineterrein een levendig de binnenstad ligt, heeft het Marineterrein innovatiedistrict te laten worden met de een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor focus op het bedenken, testen en toepassen bedrijven, instellingen en talent. Het van oplossingen voor stedelijke opgaven. gebied telt veel historische dragers, maar Er wordt alle ruimte geboden voor open is tegelijkertijd ook een plek met volop innovatie, leren, sport, kunst en cultuur in het kansen voor ontwikkeling en innovatie. De hart van de stad. Amsterdammers weten het afgelopen jaren is het terrein geleidelijk gebied steeds beter te vinden. Dit alles geeft deels opengesteld voor publiek, bedrijven en de plek de potentie van een innovatiedistrict instellingen. Dit tezamen heeft geleid tot een en maakt het Marineterrein zeer gewild. actieve community op/van het Marineterrein

Innovatie op het Marineterrein tot nu toe

Sinds de openstelling is er ruimte voor open innovatie

De verdere ontwikkeling van het innovatiedistrict Het Marineterrein zal de komende jaren verder ontwikkeld worden tot volwaardig innovatiedistrict. Werken, wonen, leren en experimenteren gaan hier hand in hand. Er worden vernieuwende en duurzame oplossingen voor stedelijke vraagstukken bedacht, getest én toegepast, die een positief effect kunnen hebben op de hele stad, regio en daarbuiten. Die oplossingen zijn hard nodig voor vraagstukken als klimaatverandering, sociale ongelijkheid en leefbaarheid in een steeds drukkere stad. Het Marineterrein is een plek waar talent op ieder niveau zich kan ontwikkelen, waar men elkaar kan ontmoeten en van elkaar kan leren. Op het Marineterrein komen wetenschap en praktijk samen en er wordt een brug geslagen tussen innovatie en de samenleving. Het wordt hét testgebied voor stedelijke uitdagingen, van sociaal tot fysiek ruimtelijk en van ontwikkelvormen tot (bouw) regelgeving.

22

GEMEENTE AMSTERDAM

De centrale thema’s voor het Marineterrein zijn: Het nieuwe leren innovatie ontstaat door kruisbestuiving van verschillende mensen en organisaties. Hiervoor is durven afstappen van de gebruikelijke onderwijsvormen en toewerken naar inclusieve vormen van onderwijs nodig. Het nieuwe leren is geen exclusief synoniem voor onderwijs. Het staat voor een houding die voor iedereen op het Marineterrein belangrijk hoort te zijn. Iedereen kan een bijdrage leveren aan de stad, zowel denkers als doeners. Verschillende manieren van leren maken het mogelijk om iedereen mee te laten doen. Ter illustratie, de studenten van Codam, AHK en AMS die in gezamenlijke projecten de verbinding leggen tussen kunst, techniek en wetenschap. Of de komst van een hub van het ROC van wie de studenten stagelopen bij bedrijven op het Marineterrein, maar ook in contact komen met WO en HBO.

Nieuwe woonvormen en slimmer omgaan met de ruimte Dit innovatiedistrict is pas compleet als er ook wordt gewoond. Op de eerste plaats om een mix van gebruikers te organiseren die bijdraagt aan een aangename sfeer, op alle momenten van de dag, de week of het seizoen. De schaarse ruimte en veranderende samenleving vraagt ook om nieuwe woonvormen. Op het Marineterrein liggen kansen om innovatieve woonvormen te bedenken en uit te testen. Bijvoorbeeld woonvormen die eenzaamheid tegengaan.

Defensie als partner en buur De historische rol van Defensie in het gebied is duidelijk zichtbaar. Haar blijvende aanwezigheid geeft het gebied een eigen identiteit en zorgt voor interactie tussen burgers en Defensie. Het primaire onderdeel op de (huidige en) nieuwe kazerne is het Dienstencentrum Personeelslogistiek. Deze organisatie is verantwoordelijk voor het werven van defensiepersoneel.

Sport, spel en beweging voor iedereen De sport- en spelgelegenheden , zoals het sportveld van Defensie, voorzien in een behoefte van bewoners en gebruikers van het Marineterrein, maar zijn ook van groot maatschappelijk belang voor de omliggende buurten. Ze dragen bij aan een gezonde stad, en maken het gebied open en aantrekkelijk, waardoor mensen elkaar kunnen ontmoeten.

Kunst en cultuur verbonden aan innovatie

De kracht van een plek waar iedereen samenwerkt samenwerken staat op het Marineterrein centraal. Om het leren en innoveren volledig tot bloei te laten komen, is er meer nodig dan alleen innovatieve nieuwbouw. Een community van wetenschappers, studenten op alle niveaus, overheid, kunstenaars, bewoners en ondernemers werkt er samen. Daar is een goed georganiseerd ‘ecosysteem’ voor nodig met voldoende plekken en kansen om elkaar te ontmoeten en met elkaar samen te werken.

Op het Marineterrein komen verschillende disciplines samen: kunst/cultuur, technologie en wetenschap. Zij worden versterkt door de overheidsinstellingen en maatschappelijke organisaties. Hierin onderscheidt zich het Marineterrein van andere innovatiedistricten. Kunst en cultuur dragen in belangrijke mate bij aan innovatie. Omgekeerd sluiten de principes van een innovatiedistrict ook goed aan bij de culturele sector: de sterke focus op talentontwikkeling, het bedenken, testen en toepassen en het vormen van nieuwe inzichten en concepten.

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

23

2.2 De theorie: de ontwikkeling tot innovatiedistrict Ieder innovatiedistrict bestaat uit een unieke combinatie van economische, ruimtelijke en netwerkfactoren die samen voor maatschappelijke impact zorgen. Daarin onderscheiden innovatiedistricten zich van monofunctionele werk- of woongebieden en zelfs van de gemengde werkgebieden in de stad. * Definitie governance: De term ‘governance’ wordt gebruikt om te beschrijven hoe samenhang en transparantie worden gewaarborgd met als doel een efficiënte en effectieve realisatie van (beleids) doelstellingen.

De basis van een innovatiedistrict is een bloeiend ecosysteem met voldoende talent, bedrijven en kennisinstellingen met een gezamenlijke focus. De context waarbinnen dit ecosysteem floreert is cruciaal. De omgevingskwaliteiten van een innovatiedistrict moeten maximaal interactie tussen gebruikers en programma’s stimuleren, zoals het mengen met wonen, leren, werken en voorzieningen, voldoende hoogwaardige ontmoetingsplekken, nabijheid van openbaar vervoer, goede ICT-voorzieningen en voldoende betaalbare ruimtes. Het succes van een innovatiedistrict valt en staat met het netwerk en de (nieuwe) onderlinge samenwerkingen. Bedrijven, instellingen en bewoners profiteren van elkaars nabijheid als ze netwerken vormen en ideeën uitwisselen. Om deze netwerken te stimuleren en te onderhouden is een sterke governancestructuur* van belang.

Economische factoren De complexe opgaven van deze tijd vragen om een nieuwe blik. Voor echte innovaties is het nodig om over de grenzen heen te kijken. Complementaire werelden laten je anders kijken, denken en doen. Op het Marineterrein komen verschillende disciplines samen: kunst/cultuur, technologie en wetenschap. Zij worden versterkt door de overheidsinstellingen en maatschappelijke organisaties. Hierin onderscheidt zich het Marineterrein van andere innovatiedistricten. Op het Marineterrein zitten ongeveer 50 bedrijven en instellingen die een bijdrage leveren aan maatschappelijke opgaven. Veel van die bedrijven en instellingen richten zich op nieuwe manieren van leren, die voor iedereen toegankelijk zijn. Een goede mix van wonen, werken en leren en de aanwezigheid van een (of meerdere) anchor* organisatie(s) zijn uitgangspunten voor de verdere ontwikkeling van het innovatiedistrict.

Ingrediënten innovatiedistrict Een innovatiedistrict is meer dan alleen de juiste omgevingskwaliteiten. Het gaat om de samenhang tussen de bedrijvigheid (voldoende kritische massa), het innovatienetwerk (kennisbedrijven en onderwijsinstellingen als spil voor een innovatief ecosysteem) en de omgevingskwaliteiten. Een nadere uitwerking van de dimensies bedrijvigheid en innovatienetwerk is in een volgende fase wenselijk.

24

GEMEENTE AMSTERDAM

Programmamix innovatiedistrict 40/40/20 40 procent werken, 40 procent wonen, 20 procent leren biedt de basis voor een succesvol innovatiedistrict op het Marineterrein en draagt daarmee bij aan een complete stad. Deze verhouding zorgt voor een maximale synergie. Voor de woningen op het Marineterrein geldt, conform beleid, een verdeling van 40 procent sociale woningbouw, 40 procent middelduur en 20 procent vrije sector. Het leerprogramma bestaat uit een gevarieerd maar complementair onderwijsprogramma van lager tot hoger beroepsonderwijs met een toegepast karakter. Aangeboden door verschillende onderwijsinstellingen, kennisinstellingen of bedrijven die vernieuwende vormen van onderwijs ontwikkelen en aanbieden.

Anchor(s) research & onderwijs en bedrijfsleven Om een succesvol innovatiedistrict te zijn, zijn er 3 belangrijke ingrediënten nodig: talent, onderzoek en kapitaal. Deze ingrediënten kunnen tot uiting komen in de vorm van anchor(s)*. De aanwezigheid van een of meerdere anchors is cruciaal voor een succesvol innovatiedistrict. Voor het Marineterrein geldt dat er in ieder geval een anchor moet zijn die gelieerd is aan een toonaangevende kennis- of onderwijsinstelling (inclusief beroepsonderwijs) met de focus op (onderzoek op) het gebied van stedelijke vraagstukken. Een anchor is het ultieme uithangbord en katalysator voor het innovatiethema, verbonden met een toonaangevend netwerk en trekt innovatieve startups en financiering aan.

Ruimtelijke factoren Het Marineterrein is een unieke locatie en staat in de hele stad bekend om zijn aantrekkelijke openbare ruimte. De verscholen ligging, omsloten door water en muur, maakt van het Marineterrein een inspirerende en bijzondere plek midden in de stad. Bovendien zijn de activiteiten in dit gebied voor iedereen in de buurt zichtbaar doordat de openbare ruimte wordt gebruikt om oplossingen voor stedelijke vraagstukken te testen. Het gebied is een goed voorbeeld hoe een innovatiedistrict zich in de stad kan verankeren. Het gebied heeft een grote hoeveelheid aan werkplekken, voorzieningen en ontmoetingsplaatsen. Bepalende factoren voor een goed innovatiedistrict zijn de bereikbaarheid van het gebied, de verbinding met de omliggende stad, de aantrekkelijkheid van

Programmamix biedt basis voor een succesvol innovatiedistrict

Leren (20%) ca. 1.400 studenten en personeel

Anchor (onderwijs)

Groeiruimte 35% Diverse onderwijsen kennisinstellingen

Anchor (bedrijfsleven)

20% Duur

Corporate R&D

Innovatie

40% Middelduur

40% Sociaal

Scale-ups

15 - 20% Start-ups

Wonen (40%)

Werken (40%) ca. 800 woningen

ca. 2.300 tot 4.000 arbeidsplaatsen

de openbare ruimte, de ontmoetingsplekken buiten en binnen, de stedenbouwkundige en architectonische kwaliteit van gebouwen en het zorgvuldig materiaalgebruik, de aantrekkelijke en levendige plinten (de verdiepingen op de begane grond) en een hoge mate van functiemenging.

Netwerk factoren Sinds 2015, het jaar waarin het Marineterrein gedeeltelijk werd opengesteld, zijn er veel netwerken ontstaan. Partijen weten elkaar te vinden en werken samen aan projecten. Het vormen van netwerken gaat niet spontaan. Hier is een actieve governancestructuur voor nodig.

Governancestructuur Om het leren en innoveren in al zijn facetten volledig tot bloei te laten komen, is er meer nodig dan alleen het opleveren van innovatieve nieuwbouw. Een hechte gemeenschap van vernieuwers, denkers en doeners bestaande uit wetenschappers, kunstenaars, bewoners en ondernemers werkt samen aan een maatschappelijk en economisch duurzame leefomgeving. Een voorbeeld hiervan is de samenwerking tussen Amsterdam Metropolitan Solutions Institute (AMS-Institute), Amsterdamse Hogeschool van de Kusten (AHK) en Codam Coding College (Codam). Zij zetten zich op dit moment in om het Marineterrein te laten uitgroeien tot een toonaangevend innovatiedistrict. Er is, ook in de toekomst, een sterke vorm van governance nodig die richting geeft aan de ambitie van het Marineterrein als innovatiedistrict met een focus op stedelijke vraagstukken en stuurt op de waarden (verbinden, vernieuwen en focus) van het Marineterrein. In het hoofdstuk Ontwikkelstrategie wordt onder het kopje Curatorschap beschreven hoe dit in de toekomst vorm krijgt. PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

* Definitie anchors: Anchors zijn toonzettende bedrijven en kennisinstellingen.

25

26

GEMEENTE AMSTERDAM

3 Projectvoorstel ƒ De ambitie voor het Marineterrein als innovatief stadskwartier is vervat in een toekomstbestendig en adaptief stedenbouwkundig raamwerk. ƒ Het raamwerk gaat in de eerste plaats uit van wat er al is: op het terrein zélf en in de omgeving. ƒ Het raamwerk biedt ruimte aan generieke gebouwen die op de lange termijn adaptief en flexibel in gebruik zijn. ƒ Ongeveer 30% van het gehele terrein wordt bebouwd, 70% blijft onbebouwd (25% verhard, 45% groen). ƒ Het beoogde innovatief stadskwartier bestaat uit drie delen: het Dok (45% bebouwd), het Stadspark (10% bebouwd) en de Kazerne van Defensie (25% bebouwd). ƒ Het totale bovengrondse programma beslaat maximaal 185.000 m2 bvo, waarvan 150.000 m2 bvo bebouwing in het Dok en Stadspark en maximaal 35.000 m2 bvo bebouwing voor de kazerne. ƒ Het is een stedelijk gebied met een groene, waterrijke en nagenoeg autovrije omgeving. ƒ In de plannen is volop aandacht voor duurzaamheid om de klimaatdoelen van 2050 te halen en waar mogelijk aanjager en koploper te zijn.

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

27

Uitgangspunten samengevat Ambitie ƒ

ƒ

ƒ

Marineterrein Amsterdam wordt ontwikkeld tot een toonaangevend innovatiedistrict, waar werken, wonen, leren en experimenteren continu met elkaar in verband worden gebracht. Het is een plek bij uitstek waar talent zich op diverse manieren kan ontwikkelen en waar vernieuwende oplossingen voor stedelijke vraagstukken worden bedacht, getest én toegepast. Innoveren en leren door samenwerken. Het Marineterrein heeft een maatschappelijke en economische meerwaarde voor de stad en regio en impact tot ver daarbuiten.

Aanpak ƒ

ƒ

ƒ

ƒ

ƒ

Het openbaar toegankelijk deel van het Marineterrein wordt in samenhang ontwikkeld, geëxploiteerd en beheerd. De ontwikkelstrategie is die van een geleide adaptieve ontwikkeling: fasegewijs, binnen de kaders van de Nota van Uitgangspunten, lerend van elke stap en bij kunnen sturen waar nodig. Een curatorteam stuurt op de kernwaarden, uitgangspunten en ambities op het gebied van programma, maatschappelijke en economische meerwaarde, ruimtelijke en architectonische kwaliteit. Bedrijven en instellingen op het terrein dragen bij aan het gebiedsconcept en de ambities voor het terrein. Het juridisch-planologisch en privaatrechtelijk instrumentarium moet borgen dat het gebied van blijvend toegevoegde waarde is.

Ruimtelijk

ƒ

ƒ

ƒ

ƒ

ƒ

Cultuurhistorie en hoogbouw ƒ

ƒ

Stedenbouwkundige hoofdopzet ƒ

ƒ ƒ

ƒ

Het raamwerk voor het innovatiedistrict kent 3 deelgebieden: het Stadspark, het Dok en de Kazerne van Defensie. De huidige contouren (kadelijnen) van het terrein blijven gehandhaafd. De stedenbouwkundige hoofdopzet bestaat uit een flexibel en robuust raamwerk, met straten en routes en intensief bebouwde stroken van wisselende breedte met een gevarieerde hoogte. De hoogte van de gebouwen varieert overwegend tussen 20 en 30 meter, met enkele hoogteaccenten tot maximaal 40 meter. Bij de hoogte en programmering van de gebouwen wordt rekening gehouden met de helikopter van Defensie.

ƒ

ƒ 28

Ca. 70% van het oppervlak van het Marineterrein is onbebouwd en overwegend openbare ruimte (exclusief daken en water). Het Stadspark, de kades, straten, pleinen en het GEMEENTE AMSTERDAM

Alle monumenten, waaronder het Poortgebouw aan de Voorwerf en de voormalige timmerwerkplaats, en behoudenswaardige panden worden ingepast in het raamwerk. Daarnaast wordt onderzocht of enkele panden die herkenbaar zijn voor de historische gelaagdheid van het terrein, al dan niet getransformeerd of (deels) opgenomen kunnen worden in het raamwerk. Onderzocht wordt op welke wijze de muur langs de Kattenburgerstraat opgenomen kan worden in het raamwerk. Eventueel kunnen dichtgemetselde of dichtgezette voormalige openingen worden opengemaakt. In ieder geval zal er een opening gemaakt worden voor een gecombineerde entree voor auto’s en langzaamverkeer. Hoogbouw boven de dertig meter blijft beperkt tot enkele gebouwen in het Dok, en wordt niet hoger dan veertig meter. Voorstellen worden getoetst aan de zichtlijnen vanuit de Grachtengordel als Unescowerelderfgoed.

Programmatisch Bebouwing ƒ

Openbare ruimte ƒ

sportveld zijn openbaar toegankelijk. Het Dokplein is een centraal ontmoetingsplein in het Dok met ruimte voor experiment. Het aantal bomen blijft minimaal gelijk aan het huidige en waardevolle bomen blijven grotendeels behouden. In de binnenhaven wordt het contact met het water versterkt door het vanaf de kade toegankelijk te maken. Er komt een permanente brug voor fietsers en voetgangers over de Dijksgracht. De mogelijkheid wordt open gehouden om in de toekomst, als daar aantoonbaar behoefte aan is, een verbinding over het water te maken tussen het Marineterrein en de IJtunnelpier. Straten in het Dok krijgen herkenbare en afwisselende profielen . Gebiedseigen materialen worden gecombineerd met algemeen geldende inrichtingsprincipes voor wat betreft afwatering, detaillering en materiaaldimensionering in Amsterdam. De openbare ruimte nodigt uit tot sporten, spelen en bewegen. In het oog springend onderdeel daarvan is een groot sportveld van Defensie voor gedeeld gebruik met bewoners, gelegen aan de Dijksgracht.

ƒ

Floor-space index = 1,5. Dat komt overeen met een te realiseren of te behouden bruto vloeroppervlak (bvo) van maximaal 185.000 m2, waarvan maximaal 35.000 m2 voor Defensie en circa 150.000 m2 in het Dok en het Stadspark. Circa 40% van het te bouwen of te behouden bruto vloeroppervlak in het Dok en het Stadspark

67,5%

27,5%

27,5% 67,5%

45% 40%

30%

(circa 60.000 m2) is bestemd voor wonen, inclusief TOTAAL PARK ondersteunende voorzieningen. ƒ Circa 60% van het te bouwen of te behouden bruto vloeroppervlak in het Dok en het Stadspark (circa. ƒ 22,5% 90.000 m2) is bestemd voor leren (circa 45%20%) en 45% werken (circa 40%), inclusief ondersteunende voorzieningen. 10% ƒ Het totaal oppervlak aan voorzieningen ƒ (maatschappelijk en commercieel) is 7.500 m2 bvo. 25% PARK zijn architectonisch vanDOK ƒ Gebouwen hoge kwaliteit ƒ en krijgen generieke maten waardoor ze maximaal 27,5% uitwisselbaar en circulair zijn. ƒ Gebouwen zijn geschikt voor veel verschillende functies dankzij een constructieve ‘overmaat’. De Onbebouwd - groen worden minimaal 4,527,5% gebouwplinten meter hoog, de verdiepingen hebben een dusdanige overmaat ƒ Onbebouwd - verhard dat er functie-uitwisseling mogelijk is tussen wonen, TOTAAL PARK Bebouwd kantoren en bedrijfsruimte. TOTAAL ƒ De plint gaat altijd interactie aan met de omgeving ƒ en heeft bij voorkeur geen gesloten gevel. ƒ Daken krijgen een gebruiksfunctie, al dan niet openbaar toegankelijk. ƒ Functies worden in hoge mate gemixt,-in ieder geval Onbebouwd groen op blokniveau en waar mogelijk op pandniveau. Onbebouwd Door een variatie in breedte en hoogte- verhard van PARK kunnen bedrijven DOK gebouwen en instellingen Bebouwd huisvesting 12,9 ha op maat krijgen.

ƒ Het maximale aantal (werk)plekken per bedrijf of instelling op het Marineterrein bedraagt 250. ƒ Woningen zijn bedoeld voor een mix aan doelgroepen, passend bij het gebiedsconcept. ƒ Het woningbouwprogramma sluit qua financieringscategorieën aan bij het Amsterdams beleid.

RUIMTEGEBRUIK

RUIMTEGEBRUIK

FSI

FSI

1,5

0,3

FSI

L

5

FSI

duurzame energie-infrastructuur wordt geschikt DOK DEFENSIE gemaakt 35%voor verschillende bronnen van elektriciteit en warmtekoude. De waterhuishouding wordt klimaatneutraal. Bodem 25% en daken bieden voldoende capaciteit voor de buffering van overtollig hemelwater, nu en rekening 25% houdend met weersextremen in de toekomst. 67,5% Op langere termijn heeft het Marineterrein een circulair systeem voor gebruikswater.30% DEFENSIE Stromen van afval (en grondstoffen) verlopen op termijn circulair. Op korte termijn is het uitgangspunt hergebruik na afvalscheiding, op een wijze die het aantal verkeersbewegingen dat daarvoor 22,5% 45% nodig is45% vermindert en de uitstoot door die verkeersbewegingen reduceert. 10% 67,5% Er wordt maximaal ingezet op biobased bouwen, hergebruik van bestaande materialen en minimale 25% DOK DEFENSIE milieulast. PARK DOK Het Marineterrein draagt bij aan het vergroten van 27,5% de ecologische diversiteit en natuurinclusiviteit van de stad.

FSI

FSI

2,6

FSI DEFENSIE

1,3

DICHTHEID

FSI TOTAAL

FSI PARK

MA

ƒ ƒ

ƒ

ƒ

orzieningen t ma

vo per woning

m² tsen

DICHTHEID

ƒ

10% Het Dok

PARK

FSI DOK

0,3

2,6

Leren

FSI TOTAAL

Defensie

FSI

F

Stadspark aan hetPARK water

1,5 20% 30.000 m²

F

Kazerne van Defensie

0,3

Defensie

35.000 m² Totaal

12,9 ha

Duurzaam en klimaat De energiehuishouding is op langere termijn 40% 150.000 m² bvo totaal Innovatie klimaatneutraal. De nieuwe bebouwing is van meet af60.000 aan gasloos, m² en voor de bestaande bebouwing (ook die van de kazerne) is dat de ambitie. De

PROGRAMMA

en personeel persoon

1,5

Het Dok en het Stadspark worden autovrij. Parkeren wordt niet afgewenteld op de omgeving, maar opgelost in een parkeergarage voor gezamenlijk gebruik door Defensie en publiek. Het Marineterrein krijgt goede aansluitingen Werken op het Wonen fiets- en wandelnetwerk in de omgeving. Fietsen van bewoners en gebruikers worden inpandig geparkeerd. Bezoekers12,9 parkeren ha fietsen in openbare (al dan niet inpandige) voorzieningen. Logistiek en distributie (ook bouwlogistiek en afval) 40% 40% vindt zoveel mogelijk plaats via het water. Aan de 60.000 m² 60.000 m² Dijksgracht komt daarvoor een afmeerplek. Voor de logistiek en distributie geldt het principe van Werken de knooppuntstrategie (hubs). Leren De kazerne kent een eigen logistiek systeem.

22,5%

TOTAAL

2,6

Verkeer, vervoer en logistiek

1,3

27,5%

0,3

ƒ ƒ

25%

10%

25%

L

persoon

35% 22,5% 25%

en

hard

30%

25%

c.a 800 woningen

20% Wonen 30.000 m² c.a 2.300

arbeidsplaatsen

Werken 35.000 m²

c.a 1.400 PROJECTNOTA MARINETERREIN studenten en personeel

Leren

2023

29

30

GEMEENTE AMSTERDAM

De stedenbouwkundige hoofdopzet bestaat uit een flexibel en robuust raamwerk, met straten en routes en intensief bebouwde stroken van wisselende breedte met een gevarieerde hoogte.

PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

31

3.1 Stedenbouwkundig raamwerk De ambities voor het Marineterrein als innovatiedistrict, als ‘poort naar de toekomst’, zijn vervat in een stedenbouwkundig raamwerk. Het is de beschrijving en verbeelding van een aantal ruimtelijke en programmatische principes voor de beoogde ontwikkeling van het gebied. Het is nadrukkelijk geen plan of blauwdruk. Het raamwerk is in de eerste plaats bedoeld om, binnen de gestelde randvoorwaarden, richting te geven aan de concrete planvorming, later in het herontwikkelingsproces. Het vormt de basis voor de geleide, adaptieve ontwikkeling die wordt beoogd. Daarom moet het flexibel én robuust zijn en ruimte bieden voor voortdurende en duurzame vernieuwing. Het stedenbouwkundig raamwerk gaat over het gehele terrein, inclusief de kazerne van Defensie.

Uitgangspunten raamwerk

Toekomstige structuur Pleinruimtes en Pocket parcs tussen gebouwen

Het raamwerk gaat in de eerste plaats uit van wat er al is: op het Marineterrein zelf en in de omgeving van het gebied. De rijke, gelaagde geschiedenis van het terrein en de bestaande landschapskwaliteiten zijn de basis waarop wordt voortgebouwd bij de herontwikkeling. Dit betekent onder meer dat bestaande monumentale en/of karakteristieke gebouwen of bouwwerken uit de verschillende tijdlagen waar mogelijk worden behouden en hergebruikt. Dat bestaande beeldbepalende bomen en boomgroepen zoveel mogelijk in het ontwerp van de herontwikkeling worden opgenomen. Door de keuze voor transformatie en verdichting en door de functionele eisen

voor de kazerne kunnen niet alle gebouwen en de hele bestaande opzet behouden blijven. Monumenten, monumentwaardige en behoudenswaardige gebouwen (orde 1-2, zie blz. 13) en bijbehorende omliggende buitenruimte worden wel ingepast. We zorgen er ook voor dat het voormalige Marine Etablissement als ‘unieke besloten’ parkachtige ruimte zoveel mogelijk behouden blijft, met openbare oevers en dat de historische karakteristieken en inrichting langs het water zoveel mogelijk benut worden. De ligging van het Marineterrein bepaalt in belangrijke mate het stedenbouwkundig raamwerk van het innovatiedistrict. Het raamwerk bestaat uit een verkaveling met intensief bebouwde stroken van wisselende breedte met een gevarieerde verdiepingshoogte die zorgt voor afwisseling en flexibiliteit. De geschiedenis van het Marineterrein met gebouwen voor Defensie die uitwisselbaar en flexibel in gebruik zijn, vormt de basis voor deze opzet. Ook de toekomstige gebouwen krijgen generieke maten, waardoor ze maximaal uitwisselbaar zijn, maar architectonisch kunnen ze hun eigen signatuur krijgen.

Toekomstbestendige structuur Het Marineterrein krijgt een heldere en solide stedenbouwkundige structuur om de adaptiviteit, flexibiliteit en toekomstbestendigheid van het gebied te bevorderen. Het raamwerk voorziet in de organisatie van de toekomstige gebouwen in stroken die in zuidwest-noordoostrichting lopen. Het Dok krijgt een helder lineair stratenpatroon. Door deze structuur kan het gebied in fases ontwikkeld worden, en het zorgt ervoor dat entrees direct aan de gemeenschappelijke publieke buitenruimte liggen. Vanuit alle straten is er zicht op het omliggende water, de koele lucht van het water zorgt voor natuurlijke verkoeling. 32

GEMEENTE AMSTERDAM

Stedenbouwkundig raamwerk De belangrijkste randvoorwaarden voor de toekomstige ontwikkeling van het Marineterrein zijn in het kaartbeeld vastgelegd

Bestaande bebouwing Onderzoek behoud/ transformatie Nieuwe bebouwing, rooilijn indicatief Nieuwe bebouwing, rooijlijn vast Nieuwbouw kazerne Stadspark

Bestaande bomen

Entree auto

Nieuwe en verplantte bomen

Parkeergarage

Steiger aan het water

Logistiek maaiveld

Sportveld

Logistiek gebouw

Hoofdroutes en pleinen

Muur

Hoogteaccent

Ruimtelijke reservering brug

Entree voetganger PROJECTNOTA MARINETERREIN

2023

33

De afwisselende breedte van straten en bebouwingsstroken komt zowel voort uit de bestaande bomenstructuur, de inpassing van waardevolle gebouwen en de ligging van het sportterrein (tevens helikopterlandplaats), als vanuit de wens om de openbare ruimte zoveel mogelijk geschikt te maken voor ontmoeting. Het raamwerk geeft ook richting aan onder meer de hoogtes van de gebouwen, de ontsluiting van het gebied en de locatie van zogenoemde pocketparks. De introductie van het ruim bemeten, op het zuiden georiënteerde Stadspark langs het water geeft lucht aan het plan, sluit mooi aan bij het recreatieve karakter van de havenkom en is een spannend contrast met het dichtbebouwde gedeelte van het Dok.

Aansluiting op stedelijk weefsel Het Marineterrein wordt omgevormd van ‘enclave’ tot ‘verbinder’. Een betere aansluiting op het omliggende stedelijke weefsel is hier een essentiële voorwaarde voor. Daarom verbeteren we de ontsluiting van het gebied en worden de straten tussen de stroken autovrij waardoor ruimte ontstaat voor groen, ontmoeting, interactie en experiment. Wat situering en bouwhoogte betreft is voor de nieuwbouw aansluiting gezocht bij de bebouwing in de omgeving, zoals aan de Oosterdokskade, de Piet Heinkade en de Kattenburgerstraat. Door verdiepingen te stapelen blijft er veel (groene) openbare ruimte over in het gebied.

Eén innovatiedistrict, drie deelgebieden Het innovatiedistrict Marineterrein bestaat straks uit drie deelgebieden: het Dok, het Stadspark en de Kazerne van Defensie. De naam Dok verwijst naar de maritieme geschiedenis van het terrein en zijn functie als scheepswerf. De deelgebieden hebben weliswaar elk hun specifieke functies, maar gezamenlijk vormen ze een meerwaarde voor het innovatieve milieu. De kazerne van Defensie ligt in de noordoosthoek van het gebied. Het Stadspark ligt in het zuidwestelijk deel, aan weerszijden van de binnenhaven. Het Dok ligt hier tussenin.

Het Dok: leren-werken-wonen Het Dok, in het midden van het Marineterrein, wordt het grootste deelgebied. Hier staat of verrijst het gros van de gebouwen voor leren, werken en wonen, in een stedelijke setting met groene straten en pleinen. 45% van het Dok zal bebouwd zijn, de overige 55% is voor de helft verharding en voor de helft groen. Het Dok zal voor een groot deel gerealiseerd worden op het terrein dat nu nog achter de hekken van Defensie 34

GEMEENTE AMSTERDAM

ligt. Het wordt het deelgebied waar de meeste maatschappelijke en commerciële voorzieningen een plek zullen krijgen, zoals horeca en verschillende soorten dienstverlening. In het Dok komen zo’n achthonderd woningen, afhankelijk van de gemiddelde woninggrootte. Een essentiële rol is weggelegd voor de openbare ruimte. Veel van de fysieke interactie en informele ontmoetingen, fundamenteel voor een innovatiemilieu, vinden immers plaats in het openbare gebied.

Kazerne van Defensie: compact en toekomstbestendig In de nabije toekomst bundelt Defensie haar activiteiten op een compact kazernecomplex in de noordoosthoek van het gebied, goed bereikbaar via land, lucht en water. Het Marechausseegebouw blijft behouden. Daarnaast komen er meerdere nieuwe gebouwen. En er wordt een nieuw sportveld aangelegd, dat ook maximaal tien dagen per jaar gebruikt wordt als helikopterlandplaats. Voor het kazerneprogramma wordt rekening gehouden met de uitgangspunten van het geldende defensiebeleid, waarin aspecten als toekomstvast en duurzaamheid een belangrijke rol spelen. Vanwege de specifieke defensietaken blijft ook het vernieuwde, compacte Defensieterrein grotendeels afgesloten. Onder het nieuwe sportveld komt een parkeergarage – deels voor personeel en bezoekers van Defensie en deels voor vergunninghouders van het Marineterrein (bewoners en ondernemers). Het publiek kan het sportveld gebruiken buiten de gebruiksuren van Defensie. En het wandelrondje Marineterrein, het zwemmen in de binnenhaven en het groen in de straten en het stadspark bieden volop mogelijkheden om te sporten dichtbij huis.

Stadspark aan het water Het Marineterrein is en blijft een groene plek te midden van de drukte van de stad, een plek om op adem te komen en te ontspannen. Het bestaande parkgroen van de Voorwerf wordt aan de noordwestzijde van de binnenhaven uitgebreid. Zo ontstaat een fraai stadspark aan het water van het binnen-IJ. Het ruimtegebruik van het Stadspark is ruim 65 procent groen en 10 procent bebouwing. De rest is verharding. De openbare ruimte biedt ruimte voor groen, ontspanning, ontmoeting, experimenten en kleinschalige evenementen. In het park en aan de randen staat een aantal (monumentale) gebouwen, uit zeer uiteenlopende bouwperiodes. Samen vormen deze gebouwen een weerslag van de historie van het Marineterrein.

27,5% 22,5% 27,5%

Onbebouwd - groen

Bebouwd

TOTAAL

PARK

AMMA

DOK

25%

45%

Het40% Dok

67,5% 30%

25%

DICHTHEID 27,5%

FSI TOTAAL

27,5%

1,5 10%

0,3

2,6

TOTAAL

PARK

DOK

DEFENSIE

45%

Kazerne van Defensie

FSI PARK

22,5%

wd - verhard

HEID

45%

10%

Onbebouwd - verhard

EGEBRUIK

wd - groen

30%

25%

FSI 35% DOK

45%

25%

12,9 ha

RUIMTEGEBRUIK 67,5% 25%

FSI TOTAAL PROGRAMMA

FSI PARK Wonen

1,5

0,3

Onbebouwd - groen

Onbebouwd - verhard

40% Bebouwd 60.000 m²

havoorzieningen 5% | 12,9 7500 m² verspreid over het overige programma = 100 woningen o.b.v. 70-75 m² bvo per woning

27,5% FSI DOK Werken

FSI DEFENSIE Leren

2,6

1,3 22,5%

27,5%

10%

40% 60.000 m² TOTAAL

PARK 20% 30.000 m²

150.000 m² bvo totaal Innovatie

= 500 arbeidsplaatsen o.b.v. 25 m² per persoon = 500 studenten en personeel o.b.v. 20 m² per persoon

Wonen

c.a 800 woningen

Stadspark aan het water c.a 1.400 studenten en personeel

c.a 2.300 arbeidsplaatsen

PROJECTNOTA MARINETERREIN DICHTHEID FSI TOTAAL Werken Leren

2023

FSIDefensie PARK

35

F

3.2 Programma Het totale bovengrondse programma voor het gehele Marineterrein beslaat maximaal 185.000 m2 bvo-bebouwing (NEN 2580), waarvan circa 150.000 m2 in het Dok en het Stadspark en maximaal 35.000 m2 voor Defensie. Zo’n 40 procent van het programma in het Dok en het Stadspark is bestemd voor werken, 40 procent voor wonen en 20 procent voor leren. Binnen dit programma zit ruimte voor maatschappelijke en commerciële voorzieningen, sport en spel, en kunst en cultuur.

Werken en leren

Wonen

De combinatie van werken en leren is essentieel voor het innovatiedistrict. De beoogde maximale grootte van een bedrijf of instelling in het innovatiedistrict is 250 werkplekken. In de praktijk zal werken en leren in elkaar overgaan. Veel van het leren zal bijvoorbeeld plaatsvinden binnen de bedrijven en uit het leren kunnen bedrijfsmatige activiteiten ontstaan. Ook kan gewerkt worden aan innovatieve leermethoden en -technieken. Voor het werkprogramma is het streven een optimale mix van complementaire bedrijven te realiseren, bestaande uit startups, scale-ups en grotere bedrijven met een sterke Research & Development component, allen gerelateerd aan stedelijke vraagstukken. Daarnaast zal een deel van het werkprogramma meer faciliterend zijn aan het innovatieve ecosysteem. Voor het succes van een innovatiedistrict is het essentieel dat er betaalbare ruimtes zijn voor beginnende bedrijven en dat startups de ruimte krijgen om door te groeien naar een gezonde scaleup.

Zo’n 40 procent van de bebouwing in het Dok (inclusief een deel van de losse gebouwen in het Stadspark) is bestemd voor wonen. Het gaat globaal om 60.000 m2 bruto vloeroppervlak (bvo) inclusief ruimte voor voorzieningen, wat bij een gemiddelde woninggrootte van 70 - 75 m2 bvo neerkomt op grofweg 800 woningen. Afhankelijk van de woninggrootte kunnen het er dus ook meer (of minder) worden. Ook de woningen zijn op de een of andere manier verbonden met het innovatieve karakter van het Marineterrein, bijvoorbeeld door het realiseren van innovatieve woonconcepten, bouwmethodes of technieken. De segmentering van het woningbouwprogramma sluit aan bij de Woonagenda 2025, vastgesteld door de gemeenteraad op 19 juli 2017. Dat is nu 40 procent sociaal, 40 procent middelduur, 20 procent vrije sector. Beoogde doelgroepen zijn onder andere woningzoekenden uit de directe omgeving (in het bijzonder ouderen, jongeren en kleine gezinnen), maar ook mensen die verbonden zijn aan de instellingen en bedrijven op het terrein. Huurwoningen bieden meer mogelijkheden om (een deel van) de woningen gericht toe te wijzen aan deze doelgroepen dan koopwoningen. Dit is onderwerp van verdere uitwerking.

Functies worden in hoge mate gemixt Door een variatie in breedte en hoogte van gebouwen kunnen bedrijven en instellingen huisvesting op maat krijgen.

36

GEMEENTE AMSTERDAM

Voorzieningen Interactie en ontmoeting zijn belangrijk voor innovatie. Voorzieningen dragen daaraan bij. Behalve voldoende ruimte voor werken, wonen en leren is er op het Marineterrein daarom ook ruimte voor diverse maatschappelijke en commerciële voorzieningen. Het vloeroppervlak aan voorzieningen zal circa 7.500 m2 bedragen (5 procent van 150.000 m2, het totale vloeroppervlak van het Dok en het Stadspark), verdeeld over het wonen, werken en leren.

Maatschappelijke voorzieningen Een afgewogen pakket aan maatschappelijke voorzieningen levert een onontbeerlijke bijdrage aan de kwaliteit van leven in elke Amsterdamse buurt of wijk. Voor maatschappelijke voorzieningen geldt in ieder geval de zogeheten Amsterdamse referentienorm voor maatschappelijke voorzieningen, groen en spelen, januari 2018. Op het Marineterrein is, op basis van het nu voorziene aantal woningen, een buurtkamer (circa 120 m2, twee keer de norm) gewenst, als laagdrempelige ontmoetingsplek voor buurtbewoners. Daarnaast is een compact gezondheidscentrum mogelijk (voor huisarts, fysiotherapeut enzovoorts). Hiermee wordt ruimschoots voldaan aan de referentienorm. Een basisschool is op het Marineterrein niet nodig, want in de omringende wijken zijn genoeg scholen om eventuele aanwas vanuit het Marineterrein op te vangen. Maar de ambities voor het Marineterrein rijken verder. Ook maatschappelijke voorzieningen die niet op basis van de Amsterdamse referentienorm nodig zijn kunnen een welkome bijdrage leveren aan het Marineterrein, bijvoorbeeld ruimte voor kunst.

Commerciële voorzieningen Commerciële voorzieningen zijn ook belangrijk voor het innovatiemilieu. Commerciële voorzieningen zijn detailhandel en horeca, maar bijvoorbeeld ook kappers, fietsenmakers en (commerciële) sport en vrijetijdsvoorziening. En er is het commerciële cultuuraanbod, dat enige overlap kent met vrijetijdsvoorziening. Het cultuuraanbod wordt beperkt tot kleinschalige initiatieven die passen bij een innovatiegebied, want het Marineterrein is niet bedoeld als festivallocatie. Voor commerciële voorzieningen is in principe ‘de markt’ aan zet, maar het uitgangspunt blijft dat ook de commerciële voorzieningen moeten passen bij het innovatiedistrict. Voor detailhandel zijn er minder

Voorzieningen dragen bij aan interactie en ontmoeting

mogelijkheden, maar die wordt niet uitgesloten.

Sport en spel De inpassing van sportfaciliteiten in een hoogstedelijke setting vraagt om innovatieve oplossingen. Samen met Defensie en de afdeling Sport & Bos van de gemeente Amsterdam kijken we naar de mogelijkheden voor het Marineterrein. Op het Marineterrein is nu al een gemarkeerde (hard)looproute. Als de kades meer openbaar worden, zal deze worden uitgebreid. De binnenhaven, nu al een grote trekpleister voor zwemmers en andere watersporters, kan als een waar ‘waterplein’ worden ingericht. Deze doelstellingen sluiten aan op de Sportvisie Amsterdam 2025 waarin de sportambities van de gemeente Amsterdam voor de komende jaren staan en voldoet het aan de norm voor sport in de openbare ruimte. Met de toezegging van Defensie dat het sportveld in de avonden en weekenden gebruikt kan worden voor het publiek, wordt ook invulling gegeven aan de behoefte aan veldsport.

Kunst en cultuur Het Marineterrein wordt bij uitstek een plek waar technologie en kunst en cultuur elkaar ontmoeten – ze maken gebruik van dezelfde tijdelijke en vaste infrastructuur. Creatieve technologie kan helpen om bijvoorbeeld kinderen en ouderen mediawijs te maken. De kunstenaars op het Marineterrein worden uitgedaagd hun creativiteit en kennis te delen met de omgeving, en cross-overs aan te gaan met technologie en wetenschap. PROJECTNOTA MARINETERREIN