Raadsbesluit 2021-293A Amsterdamse nota gezondheidsbeleid 2021-2025
Tekst van het document
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
Integrale samenwerking • Als gemeente zoeken we samen met de zorgverzekeraar Zilveren Kruis naar oplossingen van de huidige knelpunten en naar passende financiering. • We werken samen met ouderen en betrekken hen bij de uitwerking en uitvoering van beleid. De aanpak Valpreventie heeft bijvoorbeeld een adviesgroep van ouderen.
Digitale innovatie • We zetten in op digitale innovatie en het verbeteren van gegevensuitwisseling tussen hulpverleners in de ouderenzorg. Binnen Amsterdam Vitaal & Gezond is er een coalitie Digitale zorg. De coalitie Ouderen werkt daar nauw mee samen om gegevensuitwisseling tussen zorgverleners te verbeteren. • We brengen effectieve ICT-oplossingen voor ondersteuning van ouderen bij het langer thuis wonen onder de aandacht. • We ondersteunen ouderen met beperkte digitale vaardigheden op een manier die aansluit bij de taal, cultuur, waarden en belevingswereld van verschillende groepen ouderen.
Kennisontwikkeling • Samen met onder andere Amsterdam UMC, Hogeschool van Amsterdam en het Ben Sajet Centrum doen we wetenschappelijk onderzoek naar specifieke thema’s en doelgroepen rond ouderen en gezondheid. Zo is er een onderzoek naar het effect van de Covid-19-pandemie op ouderen met een niet-westerse migratieachtergrond. <
Verbinding in de stad › › › › › ›
34
10 Gezonde stad
Ketenpartners ouderenzorg Buurtteams Amsterdam 1e lijngezondheidszorg Sociale Basis Samenwerkingsverband Amsterdam Vitaal & Gezond Aanpak Valpreventie
8 Mentale gezondheid Foto: Edwin van Eis
worden
8 Mentale gezondheid
8.1
9 Goede bescherming tegen infectieziekten
Waarom?
Psychische problemen worden vaak veroorzaakt door stress en mentale druk als gevolg van levensomstandigheden, levensgebeurtenissen, leefomgeving, sociaal isolement of de veeleisende (digitale) samen leving. Het vermogen van mensen om hiermee om te gaan is afhankelijk van hun veerkracht en hun hulpbronnen, zoals hun sociale omgeving. Mentale gezondheid en veerkracht zijn essentiële voorwaarden om gezond te leven en gezond op te groeien. Maar de mentale gezondheid staat in toenemende mate onder druk. Amsterdammers met mentale gezondheidsproblemen willen we zo vroeg mogelijk helpen met de juiste ondersteuning en advies, maar dat lukt nog niet goed genoeg. Voor veel Amsterdammers is de stap te groot om te praten over hun klachten, laat staan bij psychische klachten naar de huisarts, basis-ggz of een andere hulpverlener te gaan. Ze schamen zich of weten de weg niet. Tegelijk zien we een oververtegenwoordiging van aanmeldingen van Amsterdammers met hoog opgelopen mentale problematiek bij de crisis-ggz. Als mensen wel om hulp vragen voor mentale problemen, sluit aanbod niet altijd aan bij de vraag. Belangrijk is de verbinding maken tussen het preventieve aanbod en specialistische zorg. Vroegtijdige steun is juist belangrijk om te voorkomen dat negatieve gevoelens sterker worden.
Grote knelpunten in de zorg zijn de toegenomen zware problematiek zoals eet- en angststoornissen, en de oplopende wachtlijsten. Daarnaast hebben we ook de taak te zorgen voor verwarde en onbegrepen personen die geen hulp vragen of geen hulp willen. Voor hun naasten is niet altijd duidelijk waar ze terecht kunnen als ze zich zorgen maken. De verschillen tussen groepen in omgang met mentale problemen, bijvoorbeeld die tussen verschillende culturen of tussen mannen en vrouwen, vragen om een inclusieve aanpak. Er moet een passend aanbod zijn voor de verschillende groepen. Ook is het van belang om zo vroeg mogelijk te beginnen met hulp bij mentale problemen.
37
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
10 Gezonde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
worden
8 Mentale gezondheid
8.2
9 Goede bescherming tegen infectieziekten
Wat is onze ambitie?
In Amsterdam heeft iedereen de kans om mentaal zo gezond mogelijk op te groeien, te wonen en te werken. Deze ambitie vertalen we in de volgende doelstellingen. • Het aantal Amsterdammers met matige mentale problemen is met 10% gedaald naar 35% in 2030. De verschillen in mentale gezondheid tussen groepen in de stad zijn minder groot. • Milde mentale problemen worden eerder herkend en erkend zodat mensen met die problemen ook eerder ondersteuning zoeken en krijgen. • Meer Amsterdammers zijn veerkrachtig en doen mee in de maatschappij. • Meer Amsterdammers spreken met elkaar en met zorgprofessionals over hun eigen mentale gezondheid en die van hun naasten. • Meer Amsterdammers zijn bekend met het mentale zorgaanbod in de stad. • Er is meer aandacht voor mentale gezondheid in de publieke ruimte en sociale omgeving van Amsterdammers.
8.3
Wat gaan we doen?
In de stad wordt hard gewerkt om de mentale gezondheid van Amsterdammers te verbeteren. Amsterdam Mentaal Gezond Thrive en de betrokkenen bij de ontwikkelagenda van Ernstig psychische aandoeningen (EPA) vormen samen de coalitie Mentale Gezondheid binnen Amsterdam Vitaal & Gezond. Met deze coalitie geven we een impuls aan de stad om samen aan de slag gaan van preventie tot aan chronische zorg voor mensen met EPA. Binnen Thrive starten we een sociale preventieve beweging met inwoners, onderzoekers, zorgprofessionals, ervaringsdeskundigen en beleidsmakers om de mentale gezondheid en de veerkracht van alle Amsterdammers te bevorderen en te versterken. We hebben speciaal aandacht voor:
38
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
10 Gezonde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
• Jongeren vanaf het derde jaar voortgezet onderwijs • Amsterdammers met een migratieachtergrond • Werkgevers en ondernemers De EPA ontwikkelagenda wordt geëvalueerd en de werkzame elementen hieruit worden voortgezet. In 2030 ervaren minder Amsterdammers mentale problemen. Daarnaast streeft EPA naar 30 % meer herstel en participatie voor Amsterdammers in een psychisch kwetsbare situatie. We zetten hierbij in op een andere kijk op zorg en organisatie. Daarbij is gestart in Amsterdam Zuidoost om samen met inwoners en sleutelpersonen zorg te dragen voor mensen met EPA, behoeften beter te laten aansluiten bij bestaand aanbod en stigma rondom mentale gezondheid te verminderen. Het plan van aanpak Amsterdam Mentaal Gezond beschrijft de specifieke inzet hierop voor de komende jaren.
Mentale weerbaarheid van jonge Amsterdammers Het doel is een veilige omgeving te creëren voor de jongeren waarin ze mogen falen, vallen en weer opstaan. Dat doen we door elkaar te inspireren, kennis te delen en van elkaar te leren. We stimuleren jongeren om bij mentale problemen steun te zoeken en erover te praten. • We investeren in locaties en mensen om mee te praten, in praktische tools waarmee jongeren voor zichzelf en voor anderen kunnen zorgen, in ontmoeting en nabijheid. • We zorgen voor vroegsignalering door open gesprekken met de jongeren op basis van gelijkwaardigheid. • We bevorderen mentale gezondheid op scholen door mentale veerkracht te integreren in het onderwijsaanbod. • We stimuleren jongeren om te sporten, omdat sporten een bewezen effectieve bijdrage levert aan fysieke en mentale gezondheid. • Via een online campagne Uptalk op sociale media en de website van Thrive Amsterdam brengen we gratis telefoonlijnen, coaches en andere hulpbronnen onder de aandacht. • Het aanbod en de tools worden brengen we onder de aandacht bij huisartsen, jongerenwerkers, wijkwerkers, docenten vanuit de GGD en andere professionals, en bij jongeren zelf met extra aandacht voor de stadsdelen Zuidoost en Nieuw-West.
worden
8 Mentale gezondheid
9 Goede bescherming tegen infectieziekten
10 Gezonde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
Passende preventieve mentale zorg voor alle Amsterdammers
Mentaal welzijn in de sociale omgeving
• We zorgen voor aanbod voor Amsterdammers met een migratieachtergrond met specifieke aandacht voor schaamte, stigmatisering, en ervaren barrières om hulp te zoeken en te praten over mentale problemen. • Voor mensen met ernstig psychische klachten maken we de Sociale Basis toegankelijk en veilig. Daarnaast bieden we passender ondersteuning die aansluit bij de vraag en de beleving van deze groep, met specifieke aandacht voor biculturele jongeren. • Voor vluchtelingen en asielzoekers is voldoende aanbod om posttraumatische stressstoornissen en andere psychische klachten te voorkomen of verminderen. • Met de aanpak Suïcidepreventie Amsterdam verminderen we het aantal suïcides en suïcidepogingen door vroegsignalering en door suïcidale gedachten bespreekbaar te maken. Ook bieden we nazorg voor mensen die een suïcidepoging hebben gedaan, ondersteunen we nabestaanden én beperken we de toegang tot dodelijke middelen. Deze aanpak is in Amsterdam succesvol gezien de dalende trend in de suïcidecijfers, ook vergeleken met het landelijk gemiddelde. We hebben extra aandacht voor jonge LHBTIQ+-Amsterdammers. • Er is extra aandacht nodig voor het inlopen van zorgachterstanden, zonder daarbij het mentale welzijn van ggz- en andere zorgprofessionals uit het oog te verliezen.
• We zorgen ervoor dat mensen online een laagdrempelig en toegankelijk totaaloverzicht vinden van wat ze kunnen doen bij mentale problemen en waar ze hulp kunnen krijgen.
We brengen mentale gezondheid in de sociale omgeving structureel onder de aandacht. • We richten ons op een gezonde werkomgeving (zie hoofdstuk 11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid) • We richten ons op gezonde scholen (zie hoofdstuk 5 Gezonde, veilige en kansrijke jeugd). • We verbeteren de deskundigheid op het gebied van mentale gezondheid in de sociale omgeving en op scholen en bij de professionals in het sociaal domein. • Via de coalitie Mentale gezondheid binnen Amsterdam Vitaal & Gezond komen mentale gezondheid en het actieplan Ernstige Psychiatrische Aandoeningen stadsbreed op de agenda, om te beginnen in stadsdeel Zuidoost. • We richten ons op de mentale gezondheid van mantelzorgers.
39
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
Mentale ondersteuning is normaal Praten over mentale gezondheid moeten we voor en met alle Amsterdammers uit de taboesfeer halen. Het is voor nog te weinig Amsterdammers normaal om over mentale problemen te praten. Dat geldt zowel voor burgers als voor zorgprofessionals. • We stimuleren vooral jongeren en Amsterdammers in een kwetsbare situatie om over hun mentale gezondheid te praten en dat normaal te vinden. Van professionals verwachten we dat die dat ook doen. • Er is ook een groep die ondanks al onze inspanningen niet vanzelf in beeld komt. We zetten ons meer in om het Advies- en Meldpunt Openbare Geestelijke Gezondheidszorg zichtbaar te maken voor onder meer naasten van mensen met verward en onbegrepen gedrag. • Thrive Amsterdam adviseert over en ondersteunt de organisatie van gesprekstafels met inwoners van Zuidoost waarin dialoog en ontmoeting in een veilige omgeving op de voorgrond staan. Die gesprekstafels dragen bij aan handelingsperspectief en begrip. • Om elkaar te versterken en om mentale gezondheid zichtbaar te maken in de samenleving werken we met het ambassadeursnetwerk van Thrive Amsterdam. Het is een online en offline community van mensen werkzaam in Amsterdam.
worden
8 Mentale gezondheid
9 Goede bescherming tegen infectieziekten
10 Gezonde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
• We werken samen met ervaringsdeskundigen aan de eigen regie, kwaliteit van leven en maatschappelijke participatie van Amsterdammers. Een voorbeeld van de samenwerking met ervaringsdeskundigen is de aanpak van personen met verward of onbegrepen gedrag. • We voeren een pilot van Mental Health First Aid (MHFA) uit in Amsterdam-Zuidoost, een soort EHBO-training voor eerste hulp bij psychische problemen. Op basis van ervaringen met deze pilot ontwikkelen we een Amsterdamse, cultuursensitieve versie van MHFA. • We breiden het aanbod uit dat zich richt op het uiten van mentale klachten en/of het vergroten van het mentale welzijn door sport, muziek en kunst. Deze inzet is gericht op Nieuw-West en Zuidoost.
Kennis mentale gezondheid in de stad en met de stad We werken samen met het Centre for Urban Mental Health van de Universiteit van Amsterdam, andere kennis- en ggz-instellingen en in G4 USER, de academische werkplaats openbare geestelijke gezondheidszorg van de vier grote steden, om kennis te vergroten en activiteiten te monitoren en evalueren. Zo hopen we de invloed te doorgronden van het leven in een grote stad op de mentale gezondheid van Amsterdammers, en van impactvolle intenties en beleidsmaatregelen. Daarbij hebben we extra aandacht voor veel voorkomende psychische klachten en aandoeningen zoals depressie, angst en verslaving. <
Verbinding in de stad › › › › › › › ›
40
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
Buurtteam Amsterdam Ouder- en Kindteam Sociale Basis GGZ instellingen Masterplannen Samenwerkingsverband Amsterdam Vitaal & Gezond Amsterdam Mentaal Gezond Thrive Centre for Urban Mental Health
9 Goede bescherming tegen infectieziekten
ondheid
9 Goede bescherming tegen infectieziekten
9.1
10 Gezonde stad
Waarom?
Infectieziekten zijn van alle tijden, net als het belang om er via preventie en zorg tegen te strijden. In Amsterdam is dit besef altijd sterk aanwezig geweest, wat heeft geleid tot een consequente en stadsbrede inzet op de bestrijding van onder meer infectieziekten onder kinderen, hiv/aids en recentelijk Covid-19. De impact van Covid-19 op Amsterdam laat zien dat de bestrijding van infectieziekten meer dan ooit van belang is en weer verstevigd moet worden. Het herijken van de bestuursstructuur van de publieke gezondheid in het geval van een A-ziekte (pandemie) vraagt de komende jaren extra aandacht. Onze strijd tegen besmettelijke ziekteverwekkers is steeds complexer geworden. De roep die steeds luider klinkt, is: ‘maatwerk van preventie, zorgaanbod en onderzoek [is] nodig om Amsterdammers, jong en oud, te bereiken die zich niet laten vaccineren en testen’. Ook bij de bestrijding van infectieziekten als geheel is integrale domeinoverstijgende samenwerking nodig om voldoende effect te bereiken. En ook hier zien we ongelijke kansen voor verschillende groepen Amsterdammers. We zien dat de vaccinatiegraad in de ene wijk of groep lager is dan in de andere. De bereidheid tot vaccineren ligt bijvoorbeeld bij Amsterdammers met een migratieachtergrond fors lager dan bij Amsterdammers zonder migratieachtergrond.
Zo zijn meer Amsterdammers met een migratieachtergrond besmet met het coronavirus en zijn het aantal ziekenhuisopnames en de sterfte door het coronavirus binnen deze groep hoger (Onderzoek GGD Amsterdam, Amsterdam UMC en Pharos, 2021). Eén van de manieren om gezondheidsverschillen tussen groepen te verminderen is dan ook de focus in beleid op het verhogen van de vaccinatiegraad voor en het testen op de verschillende infecties. Meer vaccineren en testen levert relatief de grootste gezondheidswinst op voor mensen in kwetsbare situaties.
43
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
ondheid
9 Goede bescherming tegen infectieziekten
9.2
10 Gezonde stad
Wat is onze ambitie?
Alle Amsterdammers zijn goed beschermd tegen infectieziekten, inclusief Covid-19. We streven naar een zo laag mogelijk aantal infectieziekten. In 2026 zijn er geen nieuwe hiv-infecties meer. Deze ambitie vertalen we in de volgende doelstellingen: • Begin 2022 is minimaal 75% van de Amsterdammers gevaccineerd tegen Covid-19. • In 2024 voldoen de Amsterdamse RVP-vaccinatiegraden aan de kritische waarden van de WHO. • Vermindering van het aantal soa’s onder jongeren, met name in de risicogroepen.
9.3
Wat gaan we doen?
Bescherming tegen infectieziekten • We overtuigen Amsterdammers van de noodzaak van het opvolgen van preventieve (hygiëne)maatregelen tegen de verspreiding van infectieziekten en van het belang van de meest doeltreffende middelen: testen, bron- en contactonderzoek, vaccinaties en andere biomedische interventies. Dat geldt voor Covid-19, maar ook voor andere infectieziekten1. • We hebben speciale aandacht voor Amsterdammers in een kwetsbare situatie en voorkomen de verspreiding en ziektelast van infectieziekten bij deze groep. Door voorlichting werken we aan grotere vaccinatiebereidheid. Ook zetten we in op testen, om infecties in een vroeg stadium te diagnosticeren en de juiste interventie in te zetten om verdere verspreiding te voorkomen. We onderzoeken hoe we interventies op maat kunnen ontwerpen om onder andere de vaccinatiegraad te verhogen. We zorgen ervoor dat
1 De negen deeltaken van infectieziektenbestrijding zijn: surveillance, registratie meldingsplichtige infectieziekten, beleidsadvisering, preventie, bron-en contactopsporing, netwerk/regiefunctie, outbreakmanagement en onderzoek. 44
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
minimaal 75% van de Amsterdammers begin 2022 is gevaccineerd tegen Covid-19. We doen extra moeite om bepaalde groepen Amsterdammers te bereiken en te motiveren, zoals mensen met een migratieachtergrond, met een licht verstandelijke beperking of in een ongunstige sociaaleconomische positie, dak- en thuislozen, ouderen en laaggeletterden. De dashboards, datateams en tools die in de Covid-19-pandemie zijn ontwikkeld, worden doorontwikkeld en breder ingezet voor preventie. • De vaccinatiegraden voor het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) voldoen in 2024 minimaal aan de kritische waarden van de WHO. Het percentage gevaccineerde kinderen in Amsterdam ligt nu nog onder het landelijk gemiddelde. Op basis van steeds meer beschikbare data krijgen we inzicht in groepen kinderen die we goed en minder goed bereiken. Via het plan van aanpak Verhogen vaccinatiegraad bij de uitvoering van het RVP onder 0- tot 18-jarigen gaan we gericht aan de slag om de vaccinatiegraden de komende periode te verhogen. Doel is het behalen van de kritische vaccinatiegraad tegen besmetting met HPV, het virus dat baarmoederhalskanker veroorzaakt. Die kritische vaccinatiegraad is 50 tot 80% van meisjes en jongens gevaccineerd, of 90 tot 95% van de meisjes als alleen die worden gevaccineerd.
We besteden daarbij extra aandacht aan specifieke groepen zoals Turkse en Marokkaanse meisjes, en aan wijken en buurten waar de vaccinatiegraad (zorgelijk) laag is gebleken. • We voeren het plan Vaccinatie op Maat uit en geven vaccinaties die we in Amsterdam als noodzakelijk zien, maar die niet binnen het RVP vallen, bijvoorbeeld vaccinaties tegen griep of hepatitis B. We besteden daarbij extra aandacht aan pasgeborenen en oudere Amsterdammers en aan andere doelgroepen en wijken of buurten waarvan uit onderzoek blijkt dat die meer aandacht nodig hebben. Samen met ketenpartners zorgen we voor goede informatievoorziening aan zowel inwoners als zorgprofessionals. • Bij de bestrijding van infectieziekten als soa en tbc maken we volop gebruik van data. Voor sturing op optimalisatie van het RVP vertalen we data van de uitvoering naar onder meer de vaccinatiegraad in bepaalde groepen en wijken.
ondheid
9 Goede bescherming tegen infectieziekten
10 Gezonde stad
• Samen met onze partnerorganisaties nemen we andere preventieve maatregelen tegen infectieziekten, zoals laagdrempelige toegang tot testen en (preventieve) behandeling, bron-en contactonderzoek, hygiënemaatregelen, onderzoek en biomedische preventie als PrEP, een middel om hiv te voorkomen. • Bij expats, asielzoekers en statushouders en andere groepen die risico lopen op tbc, dringen we het vóórkomen van tbc verder terug. We gaan na of er sprake is van een latente tuberculose-infectie en zo ja, dan behandelen we die. • Door infectieziekten te voorkomen gaan we tegelijk antibiotica resistentie tegen. Via de aanpak van antibioticaresistentie maken we in de keten werkafspraken op het gebied van kennisdeling over bijzonder resistente micro-organismen, preventie en uitbraakbestrijding. Ook zorgen we ervoor dat het thema infectiepreventie wordt geïntegreerd in de opleiding van zorgprofessionals en in het kader van bij- en nascholing Verhogen vaccinatiegraad. • De cursus Aandachtsvelders Hygiëne & Infectiepreventie wordt aan alle zorginstellingen aangeboden om kennis op het gebied van infectiepreventie en hygiëne binnen de locaties te borgen en de kwaliteit op de werkvloer te bewaken.
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
• We zetten E-health in voor meerdere doelen en breiden die de komende jaren uit. Zo bieden we bijvoorbeeld gecombineerde zorg aan voor seksuele gezondheid, met zowel webcamconsulten als consulten op locatie en online interventies. • Via de wijkspreekuren van CSG/soa-poli’s dringen we seksueel grensoverschrijdend gedrag, soa’s en onbedoelde zwangerschappen op jonge leeftijd terug. Het streven is het aantal consulten voor jongeren op maximaal mbo-niveau 2, met 30% te verhogen. • Voor hiv is het doel dat er in 2026 geen enkele infectie meer is. Om dat doel te bereiken maken we testen makkelijker door meer mogelijkheden te bieden voor zelftesten en community-based testen. We organiseren daarbij het testen binnen en in samenspraak met de buurt. We stimuleren het gebruik van het preventieve middel PREP en zetten we het onderzoek naar innovaties voort. Ook blijven we activiteiten organiseren die stigmatisering van hiv tegengaan. • We signaleren eerder potentiële slachtoffers van seksueel geweld door betere samenwerking tussen zorg- en veiligheidsprofessionals. <
Seksuele gezondheid • We zorgen ervoor dat het aanbod van het Centrum Seksuele Gezondheid (CSG) toegankelijk en vindbaar is. Via het OKT, de aanpak Gezonde School, onderwijsinstellingen en het CSG wordt informatie en voorlichting gegeven aan ouders en kinderen en wordt de basis gelegd voor gezond seksueel gedrag en seksuele weerbaarheid. Ook zijn er programma’s voor leerlingen in het vo en mbo. • We verminderen het aantal soa’s onder jongeren in kwetsbare omstandigheden, praktisch opgeleiden, de LHBTIQ+-gemeenschap, sekswerkers en Amsterdammers met een licht verstandelijke beperking. We verbeteren de toegankelijkheid van informatie en de mogelijkheden om zich te laten testen.
Verbinding in de stad › Huisartsen › Jeugdgezondheidszorg › Centrum Seksuele Gezondheid
45
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
10 Gezonde stad
eziekten
10 Gezonde stad
10.1
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
Waarom?
De inrichting van ruimte en gebouwen heeft invloed op de gezondheid van mensen. Een goed ingerichte leefomgeving draagt bij aan een gezondere leefstijl en aan het voorkomen van ziekten. Wij zien het ontwikkelen van een gezonde stad als een kernopgave en maken gezondheid een vast onderdeel van de belangenafweging in ruimtelijk beleid. De vijf belangrijkste kenmerken van een gezonde omgeving zijn: rookvrij, een gezond voedselaanbod, een gezond buitenmilieu (geen luchtverontreiniging en geluidsoverlast), voldoende beweegmogelijkheden en ruimte voor rust en sociale ontmoeting. De stad is vaak een ongezonde omgeving: mensen roken buiten op plekken waar veel kinderen komen, er is luchtvervuiling en geluidsoverlast. Het is de afgelopen jaren steeds duidelijker geworden hoe ongezond de voedselomgeving is: 84% van de voedselaanbieders in Amsterdam heeft overwegend ongezond aanbod, ongeveer 80% van de voordeelaanbiedingen in de supermarkt valt buiten de Schijf van Vijf. De verpakkingen en porties zijn de afgelopen jaren groter geworden. Bovendien is ongezond voedsel steeds goedkoper geworden en gezond voedsel duurder. Al deze aspecten dragen bij aan de voedselkeuzes die mensen maken en dragen bij aan overgewicht.
We hechten als Amsterdam veel belang aan een gezonde omgeving, omdat onderzoek al jaren laat zien dat het juist de mensen in een zwakkere sociaaleconomische positie zijn, die in een ongezondere fysieke en sociale omgeving leven en daarvan gezondheidsschade ondervinden. Juist doordat de omgeving een sterke invloed heeft op mensen in een kwetsbare situatie, vormt een positieve omgeving een belangrijke bijdrage in onze strijd voor eerlijkere kansen op gezondheid en het vergroten van kansengelijkheid. Daarom gaan we met de aanpak van de gezonde stad als eerste aan de slag in gebieden met de meeste mensen in een kwetsbare situatie. Gezonde Stad is één van de kernambities van de Amsterdamse Omgevingsvisie. Amsterdam wil een gezonde stad zijn waar mensen gezond kunnen leven. Dat betekent dat mensen gestimuleerd worden tot gezond gedrag, zoals bewegen, sporten en gezond eten en drinken. En het betekent dat de zorginfrastructuur op orde is, ook gezien de vergrijzing.
47
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
En dat de luchtkwaliteit voldoende is en mensen zo min mogelijk geluidsoverlast ervaren van wegverkeer, luchtverkeer en industrie.
10.2
Wat is onze ambitie?
De leef- en woonomgeving in Amsterdam is zo ingericht dat die de gezondheid beschermt en gezond gedrag stimuleert. Deze ambitie vertalen we in de volgende doelstellingen: • In 2025 werkt iedereen in Amsterdam volgens de Amsterdamse Gezondheidslogica bij nieuw te ontwikkelen gebieden en de herinrichting van de bestaande stad. • Een gezondere fysieke omgeving voor alle Amsterdammers.
Voorbeeld van een gezonde leefomgeving. Denk aan groene daken, brede stoepen, ruimte voor ontmoeting en autoluwe wijken.
10 Gezonde stad
10.3
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
Wat gaan we doen?
We zetten in op het gezonder maken van de fysieke omgeving voor iedereen, waarbij vijf thema’s centraal staan: een rookvrije omgeving, gezonde voeding, een gezond binnen- en buitenmilieu, voldoende beweging, en ruimte voor ontspanning en sociale ontmoeting. Belangrijk daarvoor is dat we gezondheid verankeren in ruimtelijke plannen en extra aandacht geven aan de ontwikkelbuurten. Dat doen we door de Amsterdamse Gezondheidslogica als uitgangspunt te nemen bij gebiedsontwikkeling en (her)inrichting van de openbare ruimte. In deze Gezondheidslogica staan 12 logische principes met concrete bouwstenen voor een gezonde stad. In onderstaande tabel
laten we zien hoe de centrale gezondheidsthema’s verbonden zijn aan de 12 logische inrichtingsprincipes. We verbinden het fysieke en sociale domein. Dat betekent dat we met alle relevante gemeentelijke en niet-gemeentelijke organisaties afstemmen hoe we de gezondheid van de Amsterdammer beschermen en bevorderen bij ruimtelijke ontwikkelingen en in ruimtelijke programma’s. Dat is expliciet niet alleen een verantwoordelijkheid van het gezondheids- of sociale domein. We borgen het gezondheidsaspect in de beleidsontwikkeling en uitvoering van al het gemeentelijk beleid
Amsterdamse Gezondheidslogica
Gezondheidsthema’s Een vakje is donkergroen als een bouwsteen uit een inrichtingsprincipe positief bijdraagt aan het gezondheidsthema
Principes Gezonde Stad
eziekten
1. Fietsers en voetgangers krijgen ruim baan 2. Een gezonde stad is een groene stad 3. De stad is een speeltuin 4. Sport is om de hoek 5. Er is ruimte voor ontmoeting en verbinding 6. Drukte wordt afgewisseld met rust en stilte 7. Gezond voedsel is logisch en overal 8. Buurten zijn prettig voor ouderen 9. De schoolomgeving is gezond in het bijzonder 10. Er is schone lucht voor iedereen 11. De stad is bestand tegen klimaatverandering 12. Gebouwen en buitenruimten dragen bij aan gezondheid
48
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
Bewegen
Ontmoeting en sociale verbinding
Rust en stilte
Gezond voedsel aanbod Rookvrij
Schone lucht
Klimaat- en hittebestendige leefomgeving
eziekten
10 Gezonde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
en waar nodig betrekken we het Rijk en andere externe partners: Health in All Policies. Zo sturen we erop aan dat alle gesubsidieerde activiteiten plaatsvinden in een gezonde omgeving; dat nemen we op in het algemene subsidiekader Amsterdam.
Rookvrije omgeving • De openbare ruimte rondom alle Amsterdamse scholen, speeltuinen en sportplekken, OKT-locaties , en gemeentelijke voorzieningen zijn in 2025 rookvrij. • Alle nieuwe kind- en zorgomgevingen worden rookvrij opgeleverd. • De gemeente faciliteert organisaties, verenigingen, instellingen en bewoners om hun locaties ook rookvrij te maken. Hiervoor gebruiken we de vastgestelde inrichtingsprincipes Rookvrije Zones. • De komende jaren gaan we verder met de lobby bij het Rijk om lokaal meer beleids- en regelruimte en instrumentarium te krijgen om een rookvrije omgeving te bereiken.
• We stellen in 2022 nieuwe beleidsregels op, die direct in werking treden voor nieuwe staanplaatsen van markten en daarna voor markten waarvoor een nieuw inrichtingsbesluit wordt vastgesteld. We nemen de gezonde leefomgeving als algemeen belang op in de herziening van de verordening voor staanplaatsen en venten. We beperken het aantal marktplaatsen voor de verkoop van direct consumeerbaar voedsel. We zorgen ervoor dat in de komende jaren alle nieuwe verkopers van direct consumeerbaar voedsel op markten en staanplaatsen voldoen aan minimale gezondheidsnormen wat betreft aanbod en presentatie. • We stellen normen op om de verkoop van gezond voedsel in de nabijheid van scholen en veel bezochte kinderspeelplaatsen te bevorderen en we leggen die vast in beleidsregels. • Tot 2024 voeren we pilots uit om aanbieders van ongezond voedsel te verleiden om hun voedselaanbod en menu’s aan te passen.
Gezond binnen- en buitenmilieu Gezonde voedselomgeving • We kunnen de problemen niet alleen oplossen. Ook andere partijen zoals het Rijk en de voedselproducenten moeten stappen zetten. Daarom spreekt Amsterdam zich uit over de schadelijke invloed van de omgeving in de vorm van combi-deals, (online) reclame en pushberichten van fastfoodketens. • We blijven actief sturen op een gezond voedselaanbod met aandacht voor toegankelijkheid en betaalbaarheid voor iedereen. Via de City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving zetten we onze inspanningen voort om landelijk meer beleids- en regelruimte te krijgen om dit doel te bereiken. • In samenwerking met de G4 en Ede en een aantal gezondheidsfondsen werken we aan de voedsellobby richting het Rijk en de EU. We lobbyen voor prijsmaatregelen, zoals een suikertaks, verlaging van BTW op groenten en fruit, een verbod op kindermarketing voor ongezond voedsel en eerlijke informatie over productsamenstelling. • We stellen, op basis van de adviezen van het Voedingscentrum, een richtlijn voor een gezonde voedselomgeving op zodat deze op verschillende plekken toegepast kan worden. Momenteel wordt dit al gedaan bij bijeenkomsten en activiteiten gesubsidieerd vanuit sociale basis, bij sportevenementen en horecavoorzieningen in sport- en zwemaccommodaties, bij reclame in het metronet en bij verkooppunten in de openbare ruimte. 49
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
• Tussen nu en 2030 verminderen we de geluidbelasting en geluidhinder in Amsterdam. Dat doen we aan de hand van het Actieplan Geluid en door in te zetten op een gezamenlijke, nieuwe aanpak van geluid bij woningbouw. • In 2030 voldoen we aan de gezondheidskundige advieswaarden van de WHO voor schone lucht aan de hand van het actieplan Schone Lucht. Ook ontwikkelen we beleid over houtstook en communiceren we dat. • We ondersteunen en adviseren woningbouwcorporaties bij het bouwen van gezonde nieuwe woningen en in de voorlichting aan bewoners over hitte in huis, vocht- en schimmelproblemen en ventilatie en andere thema’s van gezond wonen. • Loden waterleidingen maken dat gezond drinkwater niet voor iedereen vanzelfsprekend is. We voeren overleg met woning corporaties, organisaties van particuliere verhuurders en andere partijen om de resterende loden leidingen in gebouwen van voor 1960 verwijderd te krijgen. Ook zetten we bij woningeigenaren in op bewustwording van de gezondheidsrisico’s van loden leidingen. • In de komende jaren zorgen we ervoor dat er bij de energietransitie structurele aandacht is voor gezondheid. Het gaat bijvoorbeeld om verminderen van de hinder van windturbines, van warmtepompen en van magneetvelden en om energiebesparing door elektrificatie.
eziekten
10 Gezonde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
Beweegvriendelijke omgeving
Verbinding aangaan en eenzaamheid tegengaan
• Met het meerjarenplan Fiets, het beleidskader Ruimte voor de voetganger en de Agenda Amsterdam Autoluw wordt de stad de komende jaren beweegvriendelijker ingericht met meer leefruimte en meer ruimte voor fietsers, voetgangers en het openbaar vervoer. De Amsterdamse Beweeglogica en de Amsterdamse Gezondheidslogica bieden bouwstenen voor een beweegvriendelijke stad. Hierbij is ook aandacht voor veiligheid en toegankelijkheid, in het bijzonder voor toegankelijkheid van voorzieningen voor mensen met een fysieke beperking en voor ouderen. • In straten of wijken waar veel kinderen wonen, zorgen we voor voldoende speelplekken en voldoende ruimte voor kinderen om te bewegen en elkaar te ontmoeten. In Slotervaart, NoordWest en Noord-Oost zijn bewoners het minst positief over de speelvoorzieningen in de buurt. In de stadsdelen Nieuw-West en Zuidoost wordt het minst buiten gespeeld. Vanaf 2022 zijn veilig bereikbare speelplekken voor kinderen standaard onderdeel van nieuwe en her te ontwikkelen gebieden. • In 2024 is het bereik van sport- en beweegvoorzieningen gestegen volgens de Amsterdamse Sportnorm en het strategisch plan Sport en spelen in de openbare ruimte. • We zetten in op innovatie om (sport)hallen en (sport)parken beweegvriendelijker in te richten.
• We brengen het belang van een beweegvriendelijke werkomgeving onder de aandacht van Amsterdamse werkgevers en stimuleren aanpassingen van de werkomgeving. • We brengen het belang van een beweegvriendelijke school omgeving onder de aandacht van alle Amsterdamse onderwijs instellingen en stimuleren aanpassingen van de schoolomgeving. • We richten waar mogelijk sociale voorzieningen en zorgvoorzieningen zo in dat die uitnodigen tot bewegen. Wanneer deze accommodaties geen eigendom zijn van de gemeente, informeren we de eigenaren over het belang van beweegvriendelijke voorzieningen en stimuleren we aanpassingen van deze accommodaties.
• We richten de stad zo in dat die ruimte biedt voor ontmoeting en verbinding. Dat doen we op basis van de Amsterdamse Gezondheidslogica, waarin bouwstenen zijn opgenomen om het contact tussen buurtbewoners te stimuleren en de sociale cohesie te versterken. Ook maken we gebruik van de aanbevelingen voor levensloopbestendige routes. • Aan de hand van de Groenvisie hanteren we als uitgangspunt: ‘groen, tenzij’. Waar het kan vervangen we verharding door groen voor een prettige, gezonde en natuurlijke leefomgeving met ruimte voor ontmoeting. Groen in de stad levert een essentiële bijdrage aan de gezondheid en het sociale welzijn van Amsterdammers. Een prettige, groene leefomgeving is van en voor iedereen en nodigt uit tot bewegen, ontmoeting en initiatief. • We zorgen voor genoeg gevarieerd groen voor iedereen, ook een principe uit de Groenvisie. Dat betekent dat het groen in de stad openbaar is en bereikbaar is met het openbaar vervoer. Het is voor iedereen toegankelijk, ook voor mensen met een fysieke beperking. • De Amsterdamse Omgevingsvisie zet in op radicaal vergroenen. Samen met bewoners leggen we nieuwe kleine parkjes, bloemenlinten of moestuinen aan. Dat is niet alleen belangrijk vanwege het sociale aspect, maar ook om meer over de natuur te leren. <
50
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
Verbinding in de stad › › › › › › › ›
Woningbouwcorporaties. Amsterdamse Gezondheidslogica City Deal Gezonde en Duurzame Voedselomgeving Actieplan Geluid Actieplan Schone Lucht Amsterdamse Omgevingsvisie Groenvisie Amsterdamse Beweeglogica
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
nde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
11.1
Waarom?
Voor een goede gezondheid en een gezonde leefstijl is bestaans zekerheid een absolute voorwaarde: er moet genoeg geld zijn om gezond te kunnen leven, er moet een vaste gezonde woonplek zijn en een stabiele en veilige thuissituatie. Problemen op verschillende gebieden lijken elkaar te versterken. Het is belangrijk om het handelingsperspectief voor de gemeente en de Amsterdamse partners – om hierin (domein overstijgend) gezamenlijk op te trekken – verder met elkaar te blijven onderzoeken. Duidelijk is wel dat slechte leefomstandigheden een ongezonde leefstijl met zich mee brengen en bijdragen aan een slechte gezondheid. Mensen met schulden hebben vaker psychische problemen en overgewicht of obesitas. Kinderen met gezinnen uit een laag inkomen hebben vaker een gezondheidsachterstand dan kinderen van ouders met een hoger inkomen. Mensen zonder werk voelen zich ongezonder en ervaren meer stressklachten dan mensen met een baan. Ongezondheid en ziekten dragen op hun beurt bij aan armoede en verminderen iemands vermogen om te participeren en zelfredzaam te zijn.
Langdurige zorgen en gebrek aan perspectief veroorzaken vaak (chronische) stress, wat ernstige gevolgen kan hebben voor de fysieke en mentale gezondheid. Chronische stress kan leiden tot overgewicht, diabetes, hart- en vaatziekten, een minder sterk immuunsysteem, slapeloosheid en depressie. Stress heeft ook invloed op leefstijl en het doen- en denkvermogen van mensen, waardoor mensen in een vicieuze cirkel terecht komen. Om de gezondheidsverschillen in Amsterdam te verkleinen is de inzet op een gezonde omgeving, een gezonde leefstijl en tegelijkertijd het verminderen van stress en het aanpakken van onderliggende problemen van groot belang. De inzet op een gezond leven kunnen we daarom niet los zien van de inzet op het verstevigen van bestaanszekerheid van Amsterdammers.
> Onvoldoende bestaanszekerheid, langdurige zorgen en gebrek aan perspectief kan ernstige gevolgen hebben voor de fysieke en mentale gezondheid
53
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
nde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
11.2
Wat is onze ambitie?
Een betere bestaanszekerheid voor alle Amsterdammers, vooral voor Amsterdammers in een kwetsbare situatie, als basis van een goede gezondheid en een gezonde leefstijl. Deze ambitie vertalen we in de volgende doelstellingen voor 2030. • Minder Amsterdammers kampen met klachten door (chronische) stress. • Minder Amsterdammers vallen uit op school, werk of in de maatschappij door mentale of fysieke problemen. • Meer Amsterdammers hebben eerlijke kansen om gezonde keuzes te maken en gezond te leven.
11.3
Wat gaan we doen?
Armoede als barrière voor gezondheid1 Veel Amsterdammers dreigen tussen de wal en het schip te vallen, omdat toeslagen en hulp bij laag inkomen niet of onvoldoende beschikbaar of toegankelijk zijn. Soms sluiten deze ook onvoldoende aan bij de digitale of taalvaardigheden van mensen. We blijven ons daarom inzetten om de ondersteuning en het aanbod zowel landelijk als gemeentelijk te vereenvoudigen.
signaleren en zo nodig te zorgen voor passende hulp en ondersteuning op andere terreinen. We hanteren, onder meer via de Amsterdamse Maatwerkmethode, een stress-sensitieve benadering bij het oplossen van schulden.
Meer preventie in het aanbod van de zorgverzekering Samen met zorgverzekeraar Zilveren Kruis regelen we dat er meer aandacht is voor mogelijkheden van preventieve zorg. We geven meer bekendheid aan de collectieve en aanvullende zorgverzekering en stimuleren Amsterdammers om hier gebruik van te maken.
Preventieve schuldhulpverlening We signaleren en grijpen in bij dreigende schuldenproblematiek. Daarmee voorkomen we dat Amsterdammers in de schulden raken. We geven extra aandacht aan huishoudens waar scheiding, overlijden of andere ‘life events’ kunnen leiden tot armoede2. Dat vraagt een brede blik van professionals om samenhangende problematiek te kunnen
Meer gebruik van hulp bij laag inkomen Veel Amsterdammers maken gebruik van de gemeentelijke of landelijke voorzieningen als hulp bij laag inkomen, maar we bereiken niet iedereen die er recht op heeft. We geven meer bekendheid aan deze voorzieningen, onder meer via het FlyingSquad-team, en doen extra moeite om chronisch zieken en mensen met een beperking te bereiken3.
1 Amsterdamse Agenda Armoede & Schulden 2019 – 2022, Stad met Uitzicht, gemeente Amsterdam 2 Armoede op de agenda, de agenda van armoede, Muzus (in opdracht van de gemeente Amsterdam) 54
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
3 Motie Vergroten: https://amsterdam.raadsinformatie.nl/ document/8823665/1/02_Brief_met_de_reactie_van_het_college_motie_121
nde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
Hulp bij laag inkomen draagt bij aan welzijn en gezondheid We zorgen voor een passend gezondheidsaanbod in relevante regelingen in de bestaande hulp bij laag inkomen. Denk hierbij aan regelingen om sport en bewegen financieel bereikbaar te maken, regelingen voor schoolgaande kinderen en de stadspas. Om te beginnen breiden we het aanbod van de stadspas uit op basis van de behoefte van de doelgroep. Het seniorensportfonds breiden we uit naar alle stadsdelen.
Preventie en behandeling van gokverslaving Gokverslaving komt onder allerlei groepen in de samenleving voor. Het heeft grote gevolgen voor de mentale gezondheid, als ook voor de sociale en financiële situatie van mensen. Daarom gaan we aandacht aan deze vorm van verslaving besteden en in de komende periode ambities formuleren om weerbaarheid te vergroten, vroegsignalering te realiseren en toegankelijke hulp te ontsluiten. Hierbij worden partijen in het veld betrokken.
Betere voedselondersteuning Voor Amsterdammers met (te) weinig inkomen om voldoende gezond voedsel te kopen zijn er initiatieven als de Voedselbank, Boeren voor Buren, lokale eettafels en activiteiten die de vaardigheden om gezond te kopen en koken kunnen versterken. Zo werken we, samen met onze partners in de stad, aan betere voedselondersteuning. Ook geven we meer bekendheid aan de mogelijkheden zodat de mensen voor wie ze bedoeld zijn, er gebruik van maken.
Vitaal aan het werk Amsterdammers moeten vitaal aan het werk kunnen gaan en blijven. Gezondheidsproblemen op de werkvloer voorkomen we zoveel mogelijk. Dat doet de gemeente Amsterdam als werkgever zelf, maar we doen dat ook samen met andere werkgevers in de stad. We stimuleren een fysiek en mentaal gezonde werkomgeving. Via de aanpak Thrive willen we mentale gezondheid in de werk omgeving structureel agenderen en deskundigheid bevorderen. We organiseren dialoogsessies voor werkgevers, leidinggevenden en werknemers om met elkaar in gesprek te gaan over vitaliteit, werkgeluk en mentale gezondheid.
• In gemeentelijk beleid sturen we vaker op gezond gedrag en ondersteuning daarbij, onder andere in de inkoopkaders en de subsidievoorwaarden. Voor onze eigen gemeentelijke organisatie stellen we een gezonde omgeving en gezond gedrag als norm. • We ondersteunen werkgevers en ondernemers om langdurig ziekte verzuim te voorkomen. Daarbij hebben we in het bijzonder aandacht voor een goede fysieke werkomgeving en voor stressreductie. • Voor de Amsterdammers zonder werk wordt momenteel een divers leefstijl- en zorgaanbod ingezet. We gaan onderzoeken of het aanbod voldoende effectief is en verkennen eventuele kansen voor het bijdragen aan een betere gezondheid onder deze doelgroep, omdat een ongezond leven een belemmering kan zijn voor het vinden van geschikt werk.
Terugdringen en voorkomen van schooluitval Amsterdam bevordert kansengelijkheid in het onderwijs4 op verschillende manieren. Ongeveer de helft van de thuiszitters in het onderwijs is afwezig vanwege langdurige ziekte, bijvoorbeeld door een chronische aandoening of psychosociale problematiek. Schooluitval heeft negatieve gevolgen voor de kans op een (goede) baan. • Samen met het Samenwerkingsverband Voortgezet Onderwijs en scholen worden leerlingen die thuiszitten vanwege langdurige ziekte in beeld gebracht en in contact gebracht met jeugdartsen van de GGD. • Het multidisciplinaire mbo-jeugdteam, bestaande uit jeugdhulp aanbieders, jongerenwerk en jeugdartsen van de GGD, helpt studenten om onderliggende problemen van hun verzuim aan te pakken. Via de Werkagenda Passend Onderwijs en de relatie met het plan Jeugdhulp 2019-2022 werken we aan intensievere samenwerking tussen OKT, onderwijs en leerplicht, waardoor kinderen zich zo goed mogelijk ontwikkelen en ziekteverzuim wordt teruggedrongen.
Wonen5 Een stabiele, passende en betaalbare woonruimte is een belangrijke basis voor een gezond leven. We zorgen voor een gezonde woon- en leefomgeving van Amsterdammers, vooral van Amsterdammers in een kwetsbare situatie.
4
Raadsbrief Onderwijsvisie 2019-2025, 5 februari 2019
5 Programmaplan Huisvesting Kwetsbare Groepen 2019-2022, Amsterdam 55
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
nde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
Huisuitzettingen voorkomen
Huisvesting ouderen
We zetten ons ervoor in dat geen gezin meer uit huis gezet wordt. Ook het aantal huisuitzettingen van andere huishoudens in een corporatiewoning brengen we omlaag. In de Vroeg Eropaf-aanpak werken we samen met de woningcorporaties, die huurachterstanden direct melden bij de gemeente. De gemeente zorgt samen met de huurder en de verhuurder voor een passende oplossing om huisuitzetting te voorkomen.
Ouderen moeten langer zelfstandig kunnen blijven wonen, maar veel woningen in Amsterdam zijn niet geschikt om oud in te worden. Dat vraagt om extra aandacht voor ouderen op de woningmarkt, zeker ook voor oudere migranten, die vaak in een kwetsbaardere situatie leven. We voeren het Programma ouderenhuisvesting 2019-2022 verder uit en werken aan drie vormen van huisvesting van ouderen: zelfstandig wonen in een gewone woning, zelfstandig wonen in een geclusterde ouderenwoning en zorghuisvesting.
Betere ondersteuning bij dreigende dak- en thuisloosheid Buurtteams signaleren woonproblemen in een vroeg stadium. Samen met stichting !WOON wijzen we mensen op de mogelijkheden om woon problemen te voorkomen. Ook zorgen we voor ondersteuning bij problemen op andere gebieden. Zo willen we eraan werken dat een groot deel van de mensen door vroegsignaleren en adequaat handelen van professionals in de eigen woning kan blijven. Voor mensen die toch hun woonplek verliezen, is adequate opvang op de kortst mogelijke termijn belangrijk, bij voorkeur in het eigen netwerk.
Meer woonperspectief in Amsterdam voor zorg- en onderwijspersoneel
Voldoende passende woonplekken voor mensen in een kwetsbare situatie
Veiligheid en gezondheid
In de samenwerkingsafspraken van de gemeente, woningcorporaties en huurdersorganisaties staat dat de woningcorporaties jaarlijks ten minste 1.800 sociale huurwoningen beschikbaar stellen voor de doelgroepen van het programma Huisvesting kwetsbare groepen. Dat blijkt inmiddels niet genoeg te zijn. We vullen nu met elkaar verdere samenwerkingsafspraken in over de huisvesting van mensen in een kwetsbare situatie. Die gaan over meer woningen, maar ook over draagkracht en leefbaarheid in wijken waar mensen vanuit een kwetsbare situatie komen wonen. Het uitgangspunt voor nieuwbouw is een divers woningaanbod met 40% sociale huur, 40% middeldure huur en 20% dure huur of koop. Er is een intentieovereenkomst met marktpartijen voor het bouwen van meer middeldure huurwoningen.
56
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
Het is belangrijk dat zorg- en onderwijsmedewerkers, beroepsgroepen die bijdragen aan een vitaal en gezond Amsterdam, ook daadwerkelijk in Amsterdam kunnen wonen. Via het Servicecentrum Onderwijs en Zorg krijgen zij voorrang bij woningen voor sociale en middeldure huur. Hiermee dragen we bij aan een betere zorginfrastructuur en betere ondersteuning en zorg voor Amsterdammers.
Onveiligheid kan een negatieve impact hebben op de gezondheid. Door betere samenwerking met veiligheidspartners willen we op zoek naar kansen om zowel de gezondheid en de veiligheid van Amsterdammers vergroten. Vanuit deze aanpakken hebben we voortdurend aandacht voor het verbeteren van het zorgaanbod voor personen met forensische problematiek. Daarom werken we de komende jaren aan de volgende punten. • Betere samenwerking, onder andere door betere toepassing en uitwisseling van operationele data over reanimaties en valpartijen en dergelijke tussen partijen op het gebied van gezondheid en veiligheid. • Betere samenwerking tussen veiligheidspartners, ambulances en ggz bij incidenten met personen met verward of onbegrepen gedrag. • Voorkomen van huiselijk geweld en kindermishandeling. • Grotere meldingsbereidheid onder professionals en inwoners van Amsterdam van huiselijk geweld en kindermishandeling. • Betere signalering van problematisch alcohol- en drugsgebruik. • Alle contactmomenten tussen professionals uit het sociaal en medisch domein kunnen waardevol zijn in het voorkomen dat er geweld ontstaat, of dat beginnend geweld zich voortzet. Daarom
nde stad
11 Bestaanszekerheid als basis van gezondheid
streven we ernaar dat alle professionals in staat zijn om onveiligheid te signaleren en goed te handelen. Door onder andere scherp te zijn op risicofactoren, zoals een psychische of psychiatrische aandoening of een zwakke gezondheid bij kinderen of ouderen. En door extra ondersteuning te bieden bij risicovolle life events zoals zwangerschap en de geboorte van een kind. We stimuleren het raadplegen van de jeugdarts van de JGZ door partners betrokken bij de regioaanpak Huiselijk Geweld en Kindermishandeling (HGKM). De jeugdarts kan meekijken en onderzoeken of een kind schade heeft opgelopen. Denk hierbij aan lichamelijke klachten of letsel, maar ook groeiachterstanden, de gevolgen van een ongezonde leefstijl, onvoldoende medische zorg en ziekteverzuim.
Hulp en ondersteuning bij gestapelde problematiek • We willen de kansengelijkheid voor Amsterdammers verbeteren. Het coalitieakkoord geeft daar richting aan door onder andere gestapelde en domeinoverstijgende problematiek tegen te gaan en te voorkomen. Gezondheidsverschillen zijn daar een belangrijk onderdeel van. De integrale aanpak van problemen op het gebied van gezondheid en bestaanszekerheden is noodzakelijk om de vicieuze cirkel te doorbreken en gezondheidsverschillen te verminderen. De komende tijd maken we een analyse van de (mogelijke) invloed van de verschillende domeinen op de bestaanszekerheden en gezondheid van Amsterdammers. Deze analyse kan ons handelingsperspectief bieden om in beleid en uitvoering beter om te gaan met de gestapelde problematiek.
• Een belangrijke rol in de ondersteuning bij gestapelde problematiek is weggelegd voor het Buurtteam Amsterdam en het Ouder- en Kind Team. Samen bieden ze als spil in de wijk brede en laagdrempelige ondersteuning en zorg. Om bij gestapelde problemen effectieve hulp en ondersteuning te kunnen bieden versterken we de samenwerking tussen de betrokken partners in het sociaal en medisch domein. Dat doen we ook samen met partners in Amsterdam Vitaal & Gezond. • We bevorderen dat professionals in het medisch en sociaal domein met een brede blik kijken en ook in staat zijn om problematiek op andere domeinen te signaleren. Als (para)medische professionals maatschappelijke problemen eerder signaleren en professionals in het sociaal domein gezondheidsproblemen, kan tijdig de juiste ondersteuning en zorg georganiseerd worden. Vroegsignalering en vroeginterventie is een breed gedragen ambitie in Amsterdam. Daar moeten we op slimme wijze mee omgaan om dubbelingen en hiaten in het aanbod van deskundigheidsbevordering te voorkomen en om ervoor te zorgen dat professionals hun schaarse tijd goed gebruiken. • De wijkteams borgen de netwerksamenwerking in de wijk, onder andere met huisartsen, wijkverpleegkundigen en de FACT-teams in de ggz. Op stedelijk niveau maken ze afspraken voor een eenduidige en herkenbare werkwijze in de stad, onder andere over veilige informatiedeling. <
Verbinding in de stad › › › › ›
57
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
Buurtteam Amsterdam Ouder- en Kindteam Sociale Basis 1e lijngezondheidszorg Samenwerkingsverband Amsterdam Vitaal & Gezond
12 Tot slot
12 Tot slot
De ambitie van deze nota is hoog. Maar wel noodzakelijk hoog, want als iets ons de afgelopen jaren heeft geleerd is dat een goede gezondheid een waardevol, maar kwetsbaar bezit is. Een bezit dat ongelijk verdeeld is over de stad. En waar we als stad ook een wezenlijke bijdrage aan kunnen en moeten leveren om dit ten goede te keren, hoe complex de realiteit en gestapelde problematiek ook vaak is.
Wat hiervoor nodig is, is dat we stappen blijven zetten. Gezamenlijk. Binnen de gemeente, door enerzijds goed samen te werken over de grenzen van ons werk heen, maar anderzijds ook scherp te durven zijn op elkaars rollen en verantwoordelijkheden. Met deze nota willen we hierin verdere stappen zetten: met deze kadernota formuleren we een gezamenlijke visie op gezondheid en welzijn voor de komende jaren, maar wordt uitvoering gegeven aan deze visie via de eigen middelen en verantwoordelijkheden van de stadsdelen en gemeentelijke directies. Ook buiten de gemeentelijke organisatie is deze gezamenlijkheid van belang. Daarom kon deze nota alleen tot stand komen door de belangrijke inbreng van de vele partners in de stad. Via gremia als Amsterdam Vitaal en Gezond, maar ook via stakeholdersessies. Geïnspireerd door de constructieve bijdragen zetten we deze samenwerking en co-creatie graag voort. Op gemeentelijk niveau, maar juist ook in de stadsdelen en op wijk- en buurtniveau. Zo zal de uitvoering van beleid in bijvoorbeeld stadsdeel Nieuw-West een andere aanpak vergen dan die in Weesp, wanneer deze vanaf maart 2022 gebruik zal maken van deze nota. In de uitwerking van deze nota moet, om echt impact te kunnen genereren, rekening worden gehouden met de lokale opgaven en structuren. Dit vraagt vaak een ongelijke inzet, omdat de problematiek zo divers is.
Op landelijk niveau is het echter ook noodzakelijk dat Amsterdam, net als de andere gemeenten in Nederland, beter dan nu, ondersteund wordt om impact te kunnen realiseren op het verkleinen van gezondheidsverschillen. Dit vraagt nu meer dan ooit visie en doorpakken. Alleen her en der ‘het huidige stelsel’ wat bijschaven is niet genoeg. Het is van belang dat toekomstig Rijksbeleid preventie en gezondheid in alle facetten stimuleert om gezondheidsverschillen terug te dringen. Lokaal steken we samen met partners in de uitvoeringspraktijk veel tijd en energie in het formuleren van een gezamenlijk doel en het maken van daarbij behorende lokale afspraken. Dit resulteert in mooie samenwerkingen, ervaringen en inzichten. Desondanks moeten we constateren dat de samenwerkingen te incidenteel en fragiel zijn door de huidige wettelijke kaders en de (inrichting van) financiering. De grootste verbeteringen en kansen in de zorg (en breder!) zijn er in de verbinding tussen domeinen. Door hier aanpassingen op te doen, komt er meer ruimte om actiever te sturen op het vergroten van kansengelijkheid en van bestaanszekerheid
59
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
De grootste verbeteringen en kansen in de zorg (en breder!) zijn er in de verbinding tussen domeinen
12 Tot slot
en het verkleinen van gezondheidsverschillen. Dit is vanuit menselijk perspectief en ook vanuit het perspectief van kostenbeheersing van groot belang. Ook zijn er nog een aantal directere maatregelen te treffen die bij kunnen dragen aan een betere gezondheid: zo kan het instrumentarium van gemeenten worden vergroot om omgevingsfactoren ten gunste van preventie/gezondheid te beïnvloeden. Daarnaast bieden belastingmaatregelen tegen ongezonde producten een belangrijk instrument om te sturen op een gezond (eet- en drink)gedrag. Tot slot ligt er nog een belangrijke opgave op het gebied van financiering. De financiële situatie in het sociaal domein zal structureel moeten verbeteren om ook in de toekomst alle Amsterdammers in een kwetsbare situatie de hulp te bieden die zij nodig hebben. Hiervoor zal het Rijk moeten zorgen dat gemeenten voldoende sturingsmogelijkheden en/of budget hebben om binnen de financiële kaders te blijven en voldoende impactvol te kunnen zijn. Ten overvloede: dit gaat uiteraard breder dan enkel de (gefinancierde) inzet op gezondheidsbevordering. Aan geneeskundige en langdurige zorg werd in 2019, volgens de nulmeting van het RIVM (2021-095), per inwoner van Nederland ongeveer € 5.300 uitgeven. Hiermee vergeleken zijn de geschatte uitgaven aan gezondheidsbevordering met maximaal €23 per laag.
Desalniettemin hebben wij, het college van B&W, vertrouwen in de toekomst. Het besef dat we gezamenlijk aan de lat staan voor de complexe problemen, maar ook kansen, die er zijn in onze superdiverse stad, is de afgelopen jaren – juist ook in jaren van de corona-pandemie – enorm gegroeid. Als we deze constructieve lijn verder door kunnen zetten, kunnen we alle Amsterdammers eerlijke kansen bieden om te genieten van al het moois dat de stad ons te bieden heeft. <
60
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
13 Literatuur
13 Literatuur
Becerra-Posada. (2015). Health in all policies: a strategy to support the Sustainable Development Goals. The Lancet, Vol.3, 305. CBS. (2020). Arbeid, flexwerk en gezondheid. Over de samenhang tussen (tijdelijk) werk en gezondheid. . Centra seksuele gezondheidszorg Noord-Holland/Flevoland (2020) SURVEILLANCE Aanvullende seksuele gezondheidszorg 2020 Resultaten en cijfers van de centra seksuele gezondheidszorg NoordHolland/Flevoland Gemeente Amsterdam. (sd). Amsterdamse Agenda Armoede & Schulden 2019 – 2022, Stad met Uitzicht. Gemeente Amsterdam. (sd). Programmaplan Huisvesting Kwetsbare Groepen 2019-2022. Gemeente Amsterdam, OI&S. (2019). Amsterdamse Armoedemonitor 2018. GGD Amsterdam. (2021). Gezondheid en welbevinden in Amsterdam. Resultaten Amsterdamse Gezondheidsmonitor 2020. GGD Amsterdam. (2021). Corona en etniciteit GGD Amsterdam. (2021). Sterk en Zwak in Amsterdam Jeugd Een analyse van 12 leefdomeinen in 22 Amsterdamse gebieden. GGD Amsterdam. (2021). Onderzoek naar gevolgen van corona op de gezondheid van ouderen met een migratieachtergrond. GGD Amsterdam. (2017). Zelfredzaamheid MO/BW populatie 2017. GGD Amsterdam, afdeling EGZ. (Juli 2020). Onderzoek_ winteropvang_2019_2020. Government of South Australia & World Health Organization. (2017). Progressing the Sustainable Development Goals through Health in All Policies: Case studies from around the world.
Adelaide: Government of South Australia. Huiselijk Geweld en Kindermishandeling, Amsterdam-Amstelland. (sd). Veiligheid voor elkaar Regioaanpak 2020-2024. Jaarverslag GR GGD Amsterdam-Amstelland 2020
62
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad
Jellinek/HvA (2020). Antenne 2019, trends in alcohol, tabak en drugs bij jonge Amsterdammers (Jellinekreeks nr. 31). Ministerie Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2018). Bijdrage van verschillende determinanten aan ziektelast, sterfte en zorguitgaven. Muzus (i.o.v. Gemeente Amsterdam). (sd). Armoede op de agenda, de agenda van armoede. Perined: https://www.perined.nl/ Pharos. (2019). Factsheet Sociaaleconomische Gezondheidsverschillen (SEGV): Sociaaleconomische status en gezondheid. Pharos. (2021). Leven met ongezonde stress. Aandacht voor chronische stress in de aanpak van gezondheidsverschillen. https://www.pharos.nl/nieuws/chronische-stress-belangrijk-bijontstaan-gezondheidsachterstanden/. (sd). Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. (2020). Gezondheidsverschillen voorbij - Complexe ongelijkheid is een zaak van ons allemaal. Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. (2021). Een eerlijke kans op gezond leven. RIVM. (2018). Bijdrage van verschillende determinanten aan ziektelast, sterfte en zorguitgaven. RIVM. (2018). Volksgezondheid Toekomst Verkenning. Verwey-Jonker . (2020). Kwestie van lange adem. Kan huiselijk geweld en kindermishandeling echt stoppen? VNG. (2021). De winst van het sociaal domein: Een slimme investering in bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezondheid. WHO. (2013). Health in All Policies; Seizing opportunities, implementing policies. WHO. (2014).
Health in all policies: Helsinki statement. Framework for country action.
Colofon Redactie i.s.m. Met Zin Communicatie
Veerkrachtige Amsterdammers in een gezonde stad | Werken aan eerlijke kansen op gezondheid
Vormgeving Ontwerpwerk
Fotografie Fotobank Amsterdam | Nationale Beeldbank | Istock | Renata Chede | Edwin van Eis | Richard Mouw | Tom Feenstra
Uitgave Gemeente Amsterdam www.amsterdam.nl www.ggd.amsterdam.nl ©2021