Raadsadres red de Amsterdamse School-trafokasten

Derde en laatste poging: red de trafokast! Adres aan de gemeenteraad van Amsterdam

Amsterdam, 26 augustus 2021

Geachte raadsleden, Ruim anderhalf jaar geleden richtte ik voor de tweede keer een adres aan u met de vraag om een einde te maken aan het door netbeheerder Liander uit de stad verwijderen van de Amsterdamse School-trafokasten uit de jaren twintig van de vorige eeuw (zie bijlage). U stelde het adres in handen van het college van B&W en dat liet me op 8 april 2020 weten: Door aanpassingen in het netwerk zijn er veel minder van deze kasten nodig. Kasten die hun functie voor het net verliezen worden verwijderd. Kasten die nog wel een functie hebben worden omgebouwd (de historische kasten voldoen niet meer aan de kwaliteits- en veiligheidseisen) of vervangen door een nieuw type. De inschatting is dat ca. 10% van de laagspanning kasten omgebouwd of vervangen dient te worden en ca. 90% van de kasten verwijderd wordt. Dit teleurstellende antwoord wordt dan ook nog eens gevolgd door de mededeling dat de weggehaalde kasten verschroot worden, oftewel afgevoerd naar de oud-ijzerboer. De teleurstelling schuilt hem in de constatering dat B&W het blijkbaar als een natuurgegeven beschouwt dat de fraai ontworpen en vakkundig uitgevoerde Amsterdamse School-trafokasten uit het straatbeeld en in de smeltoven verdwijnen. In de praktijk zie ik inderdaad dat er steeds meer lege plekken komen en dat er onooglijke nieuwe kasten geplaatst worden (zie hieronder het voorbeeld van de Leeuwendalersweg).

1

ik vind het van armoede getuigen om dit unieke straatmeubilair door Liander naar een roemloos einde te laten voeren. Laat Amsterdam als stad die barst van de creativiteit een passende oplossing vinden en daarbij een beroep doen op de ideeën van de alom aanwezige inwoners met kunstzinnige fantasie — desnoods door overbodig geworden trafokasten als stoere wachters in een park te plaatsen. Over de nieuwe kasten schrijft het college in het antwoord op mijn adres dat ze qua vormgeving niet altijd passen in het straatbeeld, maar: We zijn hierover in gesprek met de diverse nutspartijen, om in beeld te brengen welke mogelijkheden er zijn om nutsvoorzieningen beter in te passen in het straatbeeld en welke kosten daaraan verbonden zijn. Dit nemen we integraal mee bij het uitwerken van de bredere beleidsopgaven met betrekking tot aardgasvrij en de toenemende vraag naar duurzame elektriciteit in de stad. Daarbij geldt dat nutskasten in principe niet door de welstand getoetst worden, maar dat we streven naar een vormgeving die aansluit op de gemeentelijke 'Standaard voor het Amsterdamse straatbeeld'. Nog steeds worden er kasten geplaatst die zo te zien geselecteerd zijn op een zo laag mogelijke prijs en op een zo maximaal mogelijk reclameoppervlak. Dat moeten we toch niet willen in ons historische centrum en in de vooroorlogse stad.

Nu we anderhalf jaar verder zijn wordt het tijd om daadwerkelijk straatmeubilair te plaatsen dat qua vormgeving past in een historische en monumentale omgeving. De vraag is dus wat het gesprek van het college met Liander inmiddels opgeleverd heeft en wanneer we het resultaat daarvan op straat zien. Een laatste grief is het gebrek aan onderhoud door Liander, met name voor wat betreft de buitenkant van de trafokasten (en dat geldt ook voor de moderne exemplaren). Jarenlang blijven stickers en graffiti, inmiddels verbleekt, op de kasten zitten — een niet welkome bijdrage aan de verslonzing van het straatbeeld.

Fannius Scholtenstraat

Evertsweerstraat 2

Het financiële resultaat van Liander over 2020 is na belastingen 206 miljoen euro. Daarvan moet het toch mogelijk zijn om eens in de paar jaar de trafokasten een lik verf te geven. Het college schrijft in het antwoord op het vorige adres weliswaar, de boot afhoudend, dat tegenwoordig Liander de eigenaar van de trafokasten is, maar dat ontslaat het college niet van de verantwoordelijkheid voor het straatbeeld én voor het bewaren van de cultuurhistorische erfenis die de kasten vertegenwoordigen. Dat er nog maar één trafokast, uit een nog oudere periode, de status van gemeentelijk monument gekregen heeft (in de Langestraat) is dan toch wat mager. Tegen deze achtergrond wil ik u dringend verzoeken om: (1) Aan B&W het overzicht te vragen van de trafokasten die wél behouden blijven. (2) B&W te verzoeken om met een creatieve oplossing te komen voor de af te voeren trafokasten om ze zo een nieuw leven te geven en ze dus niet te laten verschroten. (3) B&W te vragen om Liander te bewegen om regelmatig onderhoud te gaan plegen aan de buitenkant van de trafokasten. (4) De gemeente Liander te laten verplichten pm een goed in het Amsterdamse straatbeeld passende nieuwe trafokast te ontwerpen en te plaatsen. ik hoop dat u positief reageert op dit initiatief van mijn kant, te meer omdat ik, zoals ik in de aanhef al schrijf, het bij deze derde poging zal laten. Met vriendelijke groet,

3

Nogmaals: red de trafokast! Adres aan de gemeenteraad van Amsterdam

Amsterdam, 30 januari 2020

Geachte raadsleden, Anderhalfjaar geleden richtte ik een adres aan u met de vraag om een einde te maken aan het door Liander uit de stad verwijderen van de Amsterdamse School-trafokasten uit de jaren twintig van de vorige eeuw (zie bijlage). U stelde het adres in handen van het college van B&W en dat liet me op 16 oktober 2018 weten: Voor de zomer is in het Amsterdamse Coördinatiestelsel, waarin de gemeente en de kabel- en leidingbedrijven samenkomen, ook expliciet aandacht gevraagd voor het behoud van historische kasten in de openbare ruimte en de vormgeving van nieuwe kasten. Deze gesprekken worden nu voortgezet om tot goede, gezamenlijke afspraken te komen over de ruimtelijke inpassing van nieuwe én historische Nutsvoorzieningen. De analyse die u in het raadadres met ons gedeeld heeft zullen we daarbij meenemen als waardevolle input. De praktijk is helaas dat Liander onverminderd doorgaat met het weghalen van trafokasten. Om twee recente voorbeelden te geven:

Valerinsplein

4

_ .444 4i- •

'2" eutgl,;;:g,

f

'UM OR 111111111111111 MIR MI

— usuzriaavadoimi

MM.

l

row

}MR

1111.119111111111111111111111111

111 -

•

Dina Appeldoornstraat

Wat er op het Valeriusplein voor de gietijzeren trafokast van architect P.W. Marnette terug is gekomen kan onmogelijk als goed passend in het straatbeeld gekarakteriseerd worden. Wel is er volop ruimte voor een reclamevlak. Zoals ik in het vorige adres al betoogde gaat het bij de trafokasten om één van de laatste restanten van het originele Amsterdamse School straatmeubilair — uit cultuurhistorisch oogpunt zeer de moeite waard om te behouden. Tegen deze achtergrond wil ik u dringend verzoeken om: (5) Aan B&W te vragen welke maatregelen het college inmiddels getroffen heeft om het weghalen van de trafokasten tegen te gaan, c.q. wat het college er aan denkt te gaan doen om dit in de toekomst te voorkomen. (6) B&W te vragen om na te gaan wat er gebeurt met de vele tientallen door Liander verwijderde trafokasten — worden ze zorgvuldig geconserveerd of gaan ze meteen door naar een oud ijzerhandelaar? (7) Als het om technische redenen onmogelijk is om een trafokast te handhaven, laat de gemeente Liander dan verplichten om een goed in het Amsterdamse straatbeeld passende trafokast te ontwerpen — en daar de welstandscommissie over te laten adviseren. Met vriendelijke groet,

5

Red de trafokast! Adres aan de gemeenteraad van Amsterdam

Amsterdam, 1 augustus 2018

Geachte raadsleden, Museum het Schip wijdt een expositie aan het thema `Publieke Werken en de Amsterdamse School 1915-1935'. Daarin zijn talloze voorbeelden te zien van de fraaie vormgeving waarmee de ontwerpers van de dienst Publieke Werken onze stad verrijkten. Ook het gelijktijdig verschenen boek van Pim van Schaik, Publieke Werken. Hoeksteen van de Amsterdamse School 1915-1935' getuigt daarvan. Gelukkig is er nog heel veel van de uitgevoerde ontwerpen bewaard gebleven in de vorm van monumentale bruggen en gebouwen. Het straatmeubilair van de Amsterdamse School komt er helaas minder goed vanaf, terwijl dat toch ooit ontworpen is als onlosmakelijk onderdeel van de openbare ruimte. Afvalbakken, girobussen, telefooncellen, brandmelders — ze zijn allemaal verdwenen. De laatste zichtbare overblijfselen van deze rijke erfenis zijn de onverwoestbare lantaarnpaal PW 24 (door Publieke Werken in 1924 ontworpen), een enkele krul en de gietijzeren trafokasten — van de hand van de Amsterdamse Schoolarchitect Pieter Mamette en tussen 1926 en 1928 in productie genomen. Helaas worden deze trafokasten van de Amsterdamse School stilzwijgend uit het straatbeeld verwijderd. Rond 2010 begon me dat op te vallen en ben ik dat wat er resteerde op foto's vast gaan leggen.

Dit jaar heb ik dezelfde ronde gemaakt en moest constateren dat van de 644 trafokasten uit 2010 er inmiddels 103, oftewel 16 procent, afgevoerd zijn door Liander —dat zich als erfopvolger van het GEB niet veel om de geschiedenis van de stad lijkt te bekommeren. In de bijlage vindt u een overzicht van de vier hoofdtypen: het kleine, middel- en grote model die tot in de jaren zeventig in de stad geplaatst werden en het zeldzaam geworden model uit de jaren tien van de vorige eeuw. Uit onderstaande tabel blijkt dat bij straatrenovaties of nieuwbouwprojecten verhoudingsgewijs veel van de kleinste kasten verwijderd worden. In absolute zin zijn er vooral middelgrote kasten verdwenen. 1910

klein

middel

groot

totaal

2018

27

78

407

29

541

weg % weg

1

29

69

4

103

3%

27%

14%

12%

16%

Wat ervoor in de plaats komt stemt droevig: grijze, non-descripte kastjes die zich niets aantrekken van de al dan niet monumentale omgeving waarin ze geplaatst worden. Liander lijkt zich niet te bekommeren om de rijke Amsterdamse traditie om fraai én functioneel straatmeubilair te ontwerpen. 6

Mijn oproep aan u is: bescherm wat er nog over is van de trafokasten. Tot nu toe heeft één kast van de serie 1910, in de Langestraat, het tot gemeentelijk monument gebracht. Breid dat uit en ga met Liander in gesprek over het behoud van deze cultuurhistorische erfenis. Wat meer onderhoud in de vorm van een regelmatige schoonmaak- of schilderbeurt zou trouwens ook geen overbodige luxe zijn. Mocht het zo zijn dat behoud om technische redenen niet mogelijk is, al zijn er goede voorbeelden van de integratie van de aloude gietijzeren trafokasten in de gevel van een nieuwbouwpand, laat Liander dan een nieuwe kast vervaardigen die goed in het Amsterdamse straatbeeld past en daar een verrijking van betekent. Met vriendelijke groet,

7

Model 1910

... en 2018

Meerhuizenplein 2010...

Klein model

Middenweg

8

Middelgroot model

.11 . . .

. . .

4tip

'

Druivenstraat

Groot model

Keizersgracht 9