Plaats van herinnering - Draagvlakonderzoek monument gastarbeiders.pdf

Studio Batman

VOORWOORD Als ras-Amsterdammer met Turkse roots is dit een opdracht waar mijn hart sneller van ging kloppen. De stad waarin ik ben opgegroeid kent vele kleuren, culturen en verhalen die samen Amsterdam vormen. Dit rapport doet verslag van het draagvlakonderzoek naar de komst van een gastarbeidersmonument. Een onderwerp dat raakt aan mijn eigen familiegeschiedenis en aan die van vele anderen. Het (mogelijke) monument zal een eerbetoon worden aan de strijd, het doorzettingsvermogen en de trots van de eerste generatie gastarbeiders en hun nazaten.

Mijn grote dank gaat uit naar alle respondenten uit de verschillende gemeenschappen die hun verhalen, ervaringen en inzichten hebben gedeeld. Daarnaast wil ik de Gemeente Amsterdam bedanken voor het vertrouwen en de samenwerking. In het bijzonder dank ik Onno van den Muysenberg, Çiğdem Özçelik, Touria Meliani, het College van Burgemeester en Wethouders, Suleyman Koyuncu, Anissa Bouhassani en Yasmine Bentoumya. Ook gaat mijn dank uit naar het team van Studio Batman, Marlies van Opheusden, Ole Lechner, Merel Moes, Havva Betül Çetinkaya, Eva Govan, Dok Gerritsen en Asuman Doğan, voor hun zorgvuldige en betrokken werk.

Congratulazioni, Amsterdam! ¡Felicidades, Ámsterdam! Συγχαρητήρια, Άμστερνταμ! Tebrikler Amsterdam! Parabéns, Amesterdão! ‫!مادرتسمأ اي كوربم‬ Čestitamo, Amsterdam! Emin Batman Kunstenaar en architect/ Oprichter Studio Batman

in opdracht van

1

Plaats van Herinnering

IN DIT RAPPORT INLEIDING ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 3 Opdracht ����������������������������������������������������������������������������������������������������� 6 Positieverklaring van het onderzoeksteam�������������������������������������������������� 8 SAMENVATTING��������������������������������������������������������������������������������������������������������� 9 WERKWIJZE������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 12 Participatiebijeenkomsten binnen bestaande netwerken ������������������������� 14 Stadsgesprekken �������������������������������������������������������������������������������������� 15 Pop-up-gesprekken ���������������������������������������������������������������������������������� 16 Outreach en communicatie ���������������������������������������������������������������������� 16 Gespreksopbouw�������������������������������������������������������������������������������������� 19 Stellingen��������������������������������������������������������������������������������������������������� 19 Vragen������������������������������������������������������������������������������������������������������� 20 RESULTATEN

����������������������������������������������������������������������������������������������������������� 22 Behoefte ��������������������������������������������������������������������������������������������������� 24 Betekenis��������������������������������������������������������������������������������������������������� 29 Vorm���������������������������������������������������������������������������������������������������������� 38 Locatie ������������������������������������������������������������������������������������������������������ 42 Aanvullende inzichten ������������������������������������������������������������������������������ 49 CONCLUSIE ����������������������������������������������������������������������������������������������������������� 54 TEAM ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 58 DANKWOORD ��������������������������������������������������������������������������������������������������������� 61

2

Studio Batman

INLEIDING

3

Plaats van Herinnering

*Kroatië, Montenegro, Servië, Slovenië, Bosnië en Herzegovina en Noord-Macedonië

Amsterdam kent een lange traditie als migratiestad. Vanaf de jaren zestig kwamen gastarbeiders** naar Nederland, voornamelijk uit Marokko, Spanje, Turkije, voormalig Joegoslavië, Portugal, Griekenland en Italië. Deze gastarbeiders speelden een essentiële rol in de wederopbouw en de economische, sociale en culturele ontwikkeling van de stad. **Arbeidsmigranten werden destijds ‘gastarbeiders’ genoemd, omdat men verwachtte dat zij tijdelijk zouden blijven om te werken en daarna zouden terugkeren. In de praktijk vestigde een groot deel van hen zich hier permanent.

4

Studio Batman

Inleiding

wordt daarin genoemd als zichtbaar en tast-

Is er behoefte aan een gastarbeidersmonument?

hun gezinnen. Zo’n plek zou ook een brug

Deze vraag staat centraal in het draagvlakonderzoek dat voor u ligt. In de afgelopen maanden heeft Studio Batman, in samenwerking met de Gemeente Amsterdam, gesprekken gevoerd met gemeenschappen die verbonden zijn met gastarbeid. Samen verkenden we de geschiedenis van gastarbeid en de mogelijke betekenis van een monument ter ere van gastarbeiders in Amsterdam. Met gepaste trots presenteren we in dit verslag de uitkomsten van dat onderzoek.

baar eerbetoon aan de ‘gastarbeiders’ en kunnen slaan naar jongere generaties en bijdragen aan het bewustzijn van Amsterdam als stad gevormd door migratie. Tegen deze achtergrond gaf de gemeente opdracht tot een draagvlakonderzoek onder betrokken gemeenschappen. Studio Batman heeft dit onderzoek uitgevoerd aan de hand van gesprekken, interviews en participatieve sessies met (voormalige) gastarbeiders en hun nazaten. De opgehaalde inzichten vormen een belangrijke bouwsteen voor de verdere verkenning van een mogelijk monument en bredere erkenning van deze geschiedenis in de stad.

Amsterdam kent een lange traditie als migratiestad. Vanaf de jaren vijftig kwamen arbeidsmigranten naar Nederland, voornamelijk uit Mediterrane landen zoals Turkije, Marokko, Spanje en Italië. Deze ‘gastarbeiders’ speelden een essentiële rol in de wederopbouw en de economische, sociale en culturele ontwikkeling van de stad. Ondanks hun aanzienlijke bijdrage dreigt hun verhaal na verloop van tijd minder zichtbaar te worden. Vanuit het initiatiefvoorstel ‘Erkenning voor de rol van de gastarbeiders voor Amsterdam’, van de raadsleden Suleyman Koyuncu (DENK), Anissa Bouhassani (PvdA) en Yasmine Bentoumya (GroenLinks), aangenomen door de Amsterdamse gemeenteraad in mei 2024, wordt daarom gepleit voor bredere erkenning van deze geschiedenis. De mogelijke oprichting van een monument

5

Plaats van Herinnering

Opdracht De gemeente Amsterdam heeft Studio Batman gevraagd een draagvlakonderzoek uit te voeren onder gemeenschappen die vanaf de jaren 1950 met gastarbeid naar Nederland zijn gekomen, en onder hun nazaten. Het doel van dit onderzoek was om inzicht te verkrijgen in de wenselijkheid van een monument ter ere van gastarbeiders, en om te verkennen welke betekenis zo’n monument zou moeten hebben, welke uitgangspunten daarbij van belang zijn, en welke locatie als passend wordt beschouwd. Vier hoofdvragen stonden centraal: Behoefte •

Is er behoefte aan een monument?

Betekenis •

Wat moet de betekenis van het monument zijn en wat moet deze represen-

het benutten van ervaringsdeskundigheid en het waarborgen van representativiteit. Deze uitgangspunten zijn leidend geweest voor de onderzoeksopzet, waarin breed is ingezet op toegankelijke participatie. Er is gericht samengewerkt met lokale organisaties en netwerken om een zo representatief mogelijke afspiegeling van betrokken gemeenschappen te bereiken. Daarnaast zijn (wetenschappelijke) experts en maatschappelijke stakeholders betrokken bij de interpretatie van de resultaten. Het onderzoeksverslag opent met een toelichting op de gevolgde werkwijze. Hierin wordt ingegaan op de outreach naar diverse gemeenschappen, de gekozen communicatiestrategieën, de samenwerkingsverbanden met lokale organisaties, en de toegepaste methoden van dataverzameling. Ook wordt toegelicht hoe de vragen en stellingen tot stand zijn gekomen, met aandacht voor inclusieve en laagdrempelige benaderingen.

teren? Vorm •

Wat zijn belangrijke uitgangspunten voor de vorm van dit monument?

Locatie •

Wat zou een toepasselijke locatie kunnen zijn?

De uitvoering van het onderzoek is mede vormgegeven op basis van het raadsbesluit waarin het initiatiefvoorstel is aangenomen. In dit besluit wordt nadruk gelegd op het betrekken van relevante gemeenschappen,

6

Studio Batman

Vervolgens worden de onderzoeksresultaten gepresenteerd aan de hand van de vier centrale onderzoeksvragen. De inzichten zijn thematisch geordend, met aandacht voor gedeelde uitgangspunten en onderlinge verschillen tussen gemeenschappen. Daarnaast worden aanvullende onderwerpen besproken die buiten de directe reikwijdte van de hoofdvragen vielen, zoals de naamgeving en afbakening van het monument en verschillen in bereikbaarheid en betrokkenheid. In de conclusie wordt ingegaan op de hoofdvraag of er behoefte is aan een monument. Tevens worden per deelvraag concrete uitgangspunten geformuleerd die richting kunnen geven aan het vervolgtraject.

7

Plaats van Herinnering

Positieverklaring van het onderzoeksteam Het team dat dit draagvlakonderzoek uitvoerde bestaat uit historici en makers met uiteenlopende persoonlijke en professionele achtergronden. Wat ons verbindt is een gedeelde betrokkenheid bij stedelijke geschiedenis, migratie en publieke representatie. We erkennen dat onze eigen identiteiten en ervaringen invloed hebben op hoe we dit onderzoek benaderen en uitvoeren. Enkele leden van ons team hebben zelf een migratieachtergrond of zijn opgegroeid in buurten waar de sporen van gastarbeiders voelbaar

een brede en onderzoeksmatige aanpak. In dit draagvlakonderzoek wordt gewerkt vanuit onafhankelijkheid en inclusiviteit, waarbij de stemmen van verschillende gastarbeidersgemeenschappen gelijkwaardig worden betrokken. We doen er alles aan om een zo divers en representatief mogelijk beeld te vormen van de migratiegeschiedenis en de manier waarop deze vandaag de dag leeft in de stad. Door te werken in een interdisciplinair team, waarin zowel persoonlijke als professionele afstand tot het onderwerp aanwezig is, proberen we balans te vinden tussen betrokkenheid en analytisch scherpte. Deze positioneri heeft geleid tot een onderzoeksopzet waarin toegankelijke

aanwezig zijn. Daarnaast hebben Marlies van Opheusden, Ole Lechner

en

Emin

Batman al enkele jaren onderzoek

gedaan

naar de naoorlogse migratiegeschiedenis van Amsterdam. Deze

‘Wat ons verbindt is een gedeelde betrokkenheid bij stedelijke geschiedenis, migratie en publieke representatie.’

participatie en representativiteit centraal staan.

nabijheid tot het onderwerp maakt dat we de verhalen en emoties rondom het gastarbeiderverleden met bijzondere aandacht en empathie benaderen. We streven er bewust naar om onze eigen aannames kritisch te bevragen, ruimte te maken voor uiteenlopende perspectieven binnen alle gemeenschappen, en het onderzoek stevig te verankeren in participatief opgehaalde inzichten. Studio Batman combineert specifieke expertise in de Turkse migratiegeschiedenis met

8

Studio Batman

SAMENVATTING

9

Plaats van Herinnering

Samenvatting

Betekenis

In opdracht van de Gemeente Amsterdam

•

voerde Studio Batman een verkennend en

trots en bijdrage van gastarbeiders

participatief draagvlakonderzoek uit naar de wenselijkheid en betekenis van een

Het monument zou de veerkracht, moeten uitdrukken;

•

Ervaringen van hard werk, eenzaam-

monument ter ere van ‘gastarbeiders’. Dit

heid en opoffering moeten ook te-

onderzoek richtte zich op gemeenschappen

rugkomen in een monument, zonder

die vanaf de jaren 1950 naar Nederland

daarbij te vervallen in slachtoffer-

migreerden voor arbeid, met speciale aan-

schap;

dacht voor hun nazaten. Door middel van 8 participatiebijeenkomsten, 2 stadsge-

•

Er werd onder de respondenten nadrukkelijk gepleit voor een inclusieve,

sprekken en 9 pop-upgesprekken werden

multiculturele, intergenerationele en

85 deelnemers bereikt. Het doel was om

genderbewuste representatie.

inzicht te verkrijgen in de behoefte aan een monument, de gewenste betekenis, vorm en locatie daarvan.

Behoefte •

Uit het onderzoek blijkt dat er brede

Vorm •

begrijpelijk en herkenbaar zijn; •

opvattingen over de vorm en betekenis ervan. De meeste deelnemers zien het als een belangrijke vorm van

Locatie •

of bij het Centraal Station of het Wete-

licht van zorgen over het verdwijnen tieve bewustzijn. Een monument kan

ringsplantsoen; •

gemeenschappen, zoals Plein ‘40-’45

educatie, intergenerationele overdracht rol van gastarbeiders in de wederopbouw van Amsterdam.

Anderzijds wordt er gepleit voor een wijkgerichte plek, dicht bij de betrokken

volgens respondenten bijdragen aan en maatschappelijke erkenning van de

Enerzijds bestaat er een wens voor een centrale plek in de stad, zoals op

erkenning en herinnering, vooral in het van deze geschiedenis uit het collec-

Het monument moet uitnodigen tot dialoog en reflectie.

steun is voor een gastarbeidersmonument, al bestaan er ook verschillende

De vorm van het monument moet

of Sloterpark; •

Een tweedelige opzet werd als mogelijke oplossing voorgesteld.

10

Studio Batman

Aanvullende inzichten

•

Er werd gewezen op de noodzaak van co-creatie, randprogrammering en

•

actieve betrokkenheid van de gemeen-

Meerdere respondenten uitten kritiek

schappen bij de verdere uitwerking van

op de term ‘gastarbeider’. Sommige respondenten beschouwen de term als gedateerd of stigmatiserend. Anderen ervoeren minder weerstand tegen de term omdat de term historisch gezien de correcte benaming zou zijn. De voorkeur gaat vaak uit naar alternatieve termen zoals ‘arbeidsmigratie’, mits voldoende historisch context wordt geboden. Daarnaast bestaat de mogelijkheid inspiratie op te doen uit de Duitse en Oostenrijkse omgang met de term ‘Gastarbeiter’, deze wordt op verschillende wijzen van extra uitleg en historische context voorzien;

het monument; •

Het draagvlak blijkt vooral sterk onder Marokkaanse en Turkse gemeenschappen. De betrokkenheid van andere groepen, zoals de Italiaanse, Griekse en Joegoslavische, was aanzienlijk lager; een verschil dat vooral samenhangt met mindere mate van aanwezigheid en organisatiegraad. De Spaanse en Portugese gemeenschap waren goed te bereiken, maar het aantal leden verbonden met de geschiedenis van gastarbeid was hier een stuk lager.

Juridische faculteit van de Universiteit Amsterdam bezet door Turkse, Marokkaanse en Pakistaanse gastarbeiders voor het verkrijgen van een verblijfsvergunning

11 Figuur 1*

Plaats van Herinnering

WERKWIJZE

12

Studio Batman

8

9

Participatiebijeenkomsten

Pop-up-gesprekken

2

85

Stadsgesprekken

Deelnemers

Werkwijze

In totaal zijn acht participatiebijeenkomsten

Het draagvlakonderzoek heeft een verken-

digers van organisaties uit de betrokken

nend en inventariserend karakter, waarbij

gemeenschappen. Hoe deze organisaties

de nadruk ligt op gerichte participatie en

zijn geselecteerd en benaderd, wordt ver-

het verzamelen van directe input van de

derop in het verslag toegelicht. Daarnaast

betrokken gemeenschappen. Om een goed

vonden twee stadsgesprekken en negen

beeld te krijgen van het maatschappelijk

pop-up-gesprekken plaats om ook buiten

draagvlak en om te begrijpen welke vormen

de georganiseerde structuren input op te

van erkenning en representatie voor de

halen. Deze gespreksvormen worden even-

gemeenschappen van belang zijn, was het

eens verder toegelicht.

georganiseerd met leden of vertegenwoor-

belangrijk om hen actief te betrekken. Het organiseren van participatiebijeenkomsten maakte het mogelijk om in direct contact met de gemeenschappen te onderzoeken of, en op welke wijze, er draagvlak bestaat voor het monument.

13

Plaats van Herinnering

Als methodologische kern van het draag-

een monument concreet betekent voor de

vlakonderzoek is gekozen voor participa-

mensen die ermee verbonden zijn. Een

tiebijeenkomsten in de vorm van focus-

kwantitatieve benadering had de steekproef

groepen. Deze aanpak sluit aan bij het

omvangrijker gemaakt, maar zou minder

verkennende en inventariserende karakter

inzicht bieden in de nuance en complexiteit

van het onderzoek en doet recht aan de

van de thematiek. In een stad als Amster-

wens om directe input op te halen uit de

dam, waar bijna 50% van de inwoners een

gemeenschappen waar het monument

migratieachtergrond heeft, zijn 85 mensen

betrekking op heeft. Een belangrijk voordeel

niet significant veel. Vanwege de aard van

van focusgroepen is dat deelnemers op

de onderzoeksmethode hebben wij hun

elkaars uitspraken kunnen reageren, elkaar

verhalen in alle diepgang kunnen vangen

aanvullen of juist bevragen. Hierdoor ont-

en verschillende overeenkomsten en ver-

staat een dynamische uitwisseling die vaak

schillen kunnen ontdekken die hopelijk

leidt tot nieuwe inzichten die in individuele

voor Amsterdammers verbonden met de

gesprekken onbenoemd zouden blijven.

geschiedenis van gastarbeid als herkenbaar en representatief voelen.

De gesprekken waren semi-gestructureerd van opzet: met behulp van open vragen en thematische aandachtspunten werd richting gegeven aan het gesprek, zonder de moge-

Participatiebijeenkomsten binnen bestaande netwerken

lijkheid tot spontane inbreng en zijsporen uit te sluiten. Deze aanpak maakte het mogelijk

Tijdens het draagvlakonderzoek zijn zeven

om zowel gedeelde als uiteenlopende per-

organisaties geraadpleegd die zich op een

spectieven te verkennen, waarbij verhalen,

bepaalde manier verhouden tot het ver-

gevoelens en verwachtingen rondom het

leden van gastarbeid in de stad. Op die

thema van arbeidsmigratie en herdenken

manier kon gerichte participatie gereali-

in eigen woorden en tempo konden worden

seerd worden, waarbij directe input van de

uitgesproken.

betrokken gemeenschappen is opgehaald.

Er is bewust gekozen voor een kwalitatieve

Tijdens de participatiebijeenkomsten werd

benadering in plaats van een kwantitatieve

gebruikgemaakt van een semi-gestruc-

methode zoals een enquête. Kwalitatief

tureerde benadering, waarbij data werd

onderzoek is beter geschikt voor het begrij-

verzameld via informele groepsgesprek-

pen van complexe sociale en historische

ken in een bestaande sociale setting. De

thema’s, waarin context, taal, herinnering

onderzoekers integreerden zich in reeds

en emotie een centrale rol spelen. In plaats

geplande evenementen van relevante orga-

van het genereren van meetbare data over

nisaties, waardoor participatie laagdrempe-

de mate van draagvlak, was het doel het

lig en natuurlijk kon verlopen.

verkrijgen van diepgaande en genuanceerde inzichten in wat draagvlak voor

14

Studio Batman

In mei 2025 zijn de volgende organisaties

bijlage 1 voor een overzicht van alle gecon-

bezocht:

tacteerde organisaties per gemeenschap. We hebben twintig organisaties benaderd,

•

Spaans: Casa Migrante;

•

Marokkaans:

waar negen gesprekken uit zijn voortgekomen. In totaal hebben we tijdens de orga-

Euro-Mediterraan

nisatiebezoeken alle generaties gesproken,

Centrum Migratie & Ontwikkeling

maar verdeeld over alle gemeenschappen

(EMCEMO), Marokkaan in Mokum

en niet per gemeenschap.

(evenement, OBA de Banne); •

Turks: Turkse Arbeidersvereniging Nederland (HTIB) en de Alevitische Cultuurvereniging;

•

Portugees: De Associação Portuguesa de Amesterdão (APA);

•

Grieks: Grieks-Orthodoxe Kerk Zaandam

Stadsgesprekken In het kader van het draagvlakonderzoek organiseerde Studio Batman twee stadsbrede gesprekken, die vrij toegankelijk waren voor iedereen die wilde deelnemen. Deze gesprekken vonden plaats in het Van Eesteren Museum in Nieuw-West (27 mei 2025) en Buurtcentrum de Meevaart in Oost (28 mei 2025). Deze locaties zijn bewust gekozen vanwege hun ligging in

De organisaties zijn gekozen op basis van populariteit onder een divers en intergenerationeel ledenaantal binnen de verschillende nationale gemeenschappen. Ons doel met deze aanpak was het waarborgen van de representativiteit van onze resultaten. Bij de Griekse gemeenschap zijn we uitgewaaierd naar een religieuze organisatie, omdat er geen nationale Griekse organisatie in Amsterdam bestaat. De afwezigheid van een Italiaanse en ex-Joegoslavische organisatie op deze lijst hangt samen met lagere organisatiegraad van deze gemeenschappen, evenals de betrokkenheid van deze gemeenschappen met de thematiek. Dit heeft dus enige betrekking op de representativitiet van de resultaten, verdere implicaties hiervan voor het draagvlak worden later in dit onderzoek nader besproken. Zie

stadsdelen met hoge aantallen inwoners met een migratieachtergrond. De stadsbrede gesprekken werden vooraf aangekondigd via een campagne met posters en flyers in OBA-vestigingen en buurthuizen. Daarnaast werden de data verspreid via de sociale media van Studio Batman en samenwerkingspartners. Door geen verplichte aanmelding te hanteren, werd de drempel voor deelname bewust laag gehouden. Elke bijeenkomst begon met een korte introductie van Studio Batman, waarin onze expertise op het gebied van de geschiedenis van Turkse gastarbeiders in Amsterdam werd benoemd en gekoppeld aan het thema van de avond. Vervolgens werd met behulp

15

Plaats van Herinnering

van vijf zorgvuldig gekozen stellingen het

Marokko en behoorden voornamelijk tot de

gesprek geopend. Deelnemers konden

tweede en derde generatie. In verband met

stemmen met een rood (tegen) of groen

de informele setting hebben we niet ieder-

(voor) kaartje, waarna per stelling circa tien

eens naam of leeftijd exact kunnen noteren.

minuten interactie plaatsvond. Gedurende de bijeenkomsten hield een onderzoeker van Studio Batman aantekeningen bij van wat er besproken werd. Zie het kopje formulering van vragen en stellingen voor een overzicht van deze. Bij de stadsgesprekken hebben we alle generaties gastarbeiders kunnen spreken.

Pop-upgesprekken Naast de georganiseerde bijeenkomsten en stadsgesprekken, is ervoor gekozen om ook ruimte te maken vo o r

spontane

gesprekken in een informele setting.

Outreach en communicatie Een onderdeel van de focus op gerichte en laagdrempelige participatie is het verzamelen van zoveel mogelijk denkbeelden, meningen en gevoelens omtrent de herinnering aan gastarbeid in Amsterdam. Juist van mensen wier

Een onderdeel van de focus op gerichte en laagdrempelige participatie is het verzamelen van zoveel mogelijk denkbeelden, meningen en gevoelens omtrent de herinnering aan gastarbeid in Amsterdam.

Studio Batman heeft

stem in de publieke ruimte

minder

gehoord

wordt.

Om alle generaties van de betrokken gemeenschappen te bereiken is er een outreach- en communicatieplan opgesteld. Om met de organisaties in contact te komen is er een driestappen-

hiervoor op Koningsdag (27 april 2025)

plan aangehouden: mailen, bellen en bij

een aantal pop-up-gesprekken gevoerd

het uitblijven van reactie fysiek langsgaan.

op verschillende locaties in de stad. De

Daarnaast is er een lijst met stakeholders

gesprekken vonden plaats in het Vondel-

opgesteld. Vaak wekte het meer vertrou-

park. Zonder voorafgaande werving of aan-

wen wanneer een bekende uit de gemeen-

melding konden voorbijgangers spontaan

schap een oproep deelde dan een minder

worden benaderd voor een gesprek. Deze

bekende studio.

opzet sluit aan bij het streven naar inclusieve, laagdrempelige en meerstemmige participatie. In totaal is er gesproken met zestien mensen, met diverse achtergronden. De deelnemers van deze gesprekken hadden voornamelijk wortels in Turkije en

16

Studio Batman

Voor de outreach en werving van deelnemers is gebruikgemaakt van een multimediale benadering, waarbij zowel traditionele als digitale communicatiekanalen zijn ingezet. Het visuele campagne materiaal – bestaande uit posters en flyers – werd vormgegeven met behulp van een herkenbaar archiefbeeld en bevatte de titel ‘Plaats van Herinnering’ in de meest gangbare talen binnen de betrokken gemeenschappen. De verspreiding vond plaats op basis van een gerichte inventarisatie van relevante ontmoetingsplekken in Amsterdam, waaronder bibliotheken, buurthuizen en locaties van samenwerkende organisaties. Daarnaast werd het materiaal gedeeld via sociale mediakanalen van het projectteam en partnerorganisaties, met als doel een bredere, intergenerationele en meertalige doelgroep te bereiken. Ter ondersteuning van de campagne werd tevens een korte video geproduceerd, waarin voorbijgangers op straat werden gevraagd in hun moedertaal het land van herkomst te benoemen. Deze interventie was gericht op het activeren van persoonlijke betrokkenheid en het vergroten van herkenning en bereik binnen de beoogde doelgroepen. Ondanks dat meermaals per mail en telefoon contact te hebben opgezocht met verschillende (buurt) kranten, is reactie hierop uitgebleven.

17

Plaats van Herinnering

Figuur 2*

Poster-en flyercampagne voor de stadsgesprekken. Ontwerp: Studio Batman

18

Studio Batman

Gespreksopbouw

onbedoelde reductie van persoonlijke verhalen tot één identiteit werd vermeden.

Voor de titel van het project is bewust gekozen voor ‘Plaats van Herinnering’ in plaats van ‘Gastarbeidersmonument’. Deze terminologische keuze weerspiegelt de intentie om zowel de projectkaders als de gespreksthema’s zo open en neutraal mogelijk te formuleren. In overleg met de opdrachtgever (Gemeente Amsterdam) is besloten om deelnemers niet direct te laten reageren op het idee van een specifiek monument, maar hen uit te nodigen om bredere reflecties te delen over publieke herinnering aan arbeidsmigratie in Amsterdam. Deze benadering bood ruimte voor uiteenlopende perspectieven en alternatieve vormen van herinneringscultuur. Deze strategie is

De opbouw van de gesprekken volgde een trechterende structuur, die geleidelijk toewerkte naar de vier onderzoeksvragen zoals geformuleerd i.s.m. de gemeente. De gesprekken begonnen met brede vragen over de relatie van deelnemers tot de geschiedenis van de stad. Daarna werd er toegewerkt naar thema’s als representatie, herinneringsvormen, betekenisgeving, vormgeving en

Voor de titel van het project is bewust gekozen voor ‘Plaats van Herinnering’ in plaats van ‘Gastarbeidersmonument’. Deze terminologische keuze weerspiegelt de intentie om zowel de projectkaders als de gespreksthema’s zo open en neutraal mogelijk te formuleren.

locatie. Er is bewust gekozen voor toegankelijke formuleringen en het vermijden van vakjargon, om deelname voor alle generaties en achtergronden laagdrempelig te houden.

Stellingen Ook de stellingen binnen de stadsge-

consequent doorge-

sprekken volgden

trokken in de ontwikkeling van de gesprek-

deze aanpak. Ze waren kort, helder en vrij

sonderwerpen en bijbehorende vragen en

van normatieve taal, met het doel deelne-

stellingen. De centrale thematiek van het

mers uit te nodigen tot eigen positionering

project werd benaderd vanuit individuele

en argumentatie. Waar relevant zijn stellin-

ervaringen en familiegeschiedenissen, in

gen opgedeeld in substellingen, om meer

plaats van uitsluitend vanuit het abstracte

nuance en differentiatie binnen complexe

concept ‘gastarbeid’. Omdat de meeste

thema’s te faciliteren. De stellingen waren

deelnemers zelf verbonden zijn met de

als volgt:

geschiedenis van arbeidsmigratie, was het bovendien niet noodzakelijk de term ‘gastarbeider’ voortdurend te herhalen, waarmee

19

Plaats van Herinnering

1. Ik voel me Amsterdammer. a. Wat maakt je een Amsterdammer? b. Voel je je een onderdeel van de geschiedenis van Amsterdam. 2. De geschiedenis van mijn voorouders krijgt voldoende erkenning in de geschiedenis van Amsterdam.

6. Het monument moet in het centrum staan. a. Wat is de meerwaarde van het centrum? b. Waarom niet in het centrum? c. Waar in het centrum? d. Waar dan wel? 7. Het monument moet buiten het

a. Op welke manier?

centrum staan.

b. Hoe zie je het liever?

- zelfde vragen als hierboven.

3. Mijn familieverhaal wordt gerepresenteerd en gezien binnen Amsterdamse musea, theaters en andere culturele centra. a. Welke dingen heb je langs zien komen? b. Wat werkt? c. Wat vond je hiervan? 4. De term ‘gastarbeider’ is passend voorvoor mijzelf/mijn voorouders.

Vragen Wat betreft het formuleren van vragen, waren de vier hoofdvragen ons uitgangspunt. Voordat we ingingen op het monument, stelden we een aantal vragen over thuisvoelen en gerepresenteerd worden in de stad. De vragen waren als volgt:

a. Waarom niet? b. Welke term is wel passend? 5. Een monument is een goede wijze van

Thuisvoelen en gerepresenteerd worden

erkenning en representatie van mijn familiegeschiedenis. a. Welk zou dit monument dan moeten representeren?/Welk verhaal moet er verteld worden? b. Stel je zou nu langs het monument zou lopen, welk gevoel wil je dan dit aan je geeft? c. Welke vorm zou dit verhaal het beste representeren? Als het antwoord stroef komt, laat foto’s zien van monument Utrecht en Rotterdam.

1. Hoe voelt u zich verbonden met de geschiedenis van Amsterdam? 2. Op wat voor manier ziet u uw eigen familiegeschiedenis terug in Amsterdam? 3. Hoe kijkt u naar de representatie van de gastarbeidersgeschiedenis in Amsterdam? 4. Wat zou de gemeente kunnen doen om de herinnering van gastarbeiders een plek te geven in de stad?

20

Studio Batman

Behoefte monument 1. Wat vindt u dat een monument

Locatie 8. Welke plekken in Amsterdam

uitdraagt en betekent?

waren belangrijk voor u of uw ouders/

A. Wat is het doel van een

grootouders/overgrootouders?

monument? B. Wat is de betekenis van een monument voor u?

9. Op welke plek kwamen gastarbeiders van alle verschillende nationaliteiten samen?

3. Welke gastarbeidersmonumenten

10. Wat is een geschikte locatie voor

heeft u al wel eens gezien?

een gastarbeidmonument in Amster-

4. Waarom voelt u zich wel of niet

dam?

verbonden met de monumenten die we net hebben laten zien?

Betekenis

Vorm

5. Wat zou een gastarbeidersmo-

11. Welke symbolen zijn binnen uw

nument moeten representeren? Dus,

gemeenschap van belang?

welk verhaal moet een zodanig monu-

12. Wat zijn voor u no-go’s voor een

ment vertellen?

dergelijk monument? Wat zou absoluut

6. Wat zijn voor u de belangrijkste

niet in de smaak vallen?

verhalen en gebeurtenissen in de

13. Hoe zou een gastarbeid monu-

geschiedenis van gastarbeid in Neder-

ment in Amsterdam eruit moeten zien?

land? 7. Welke verhalen vertellen/vertelden uw ouders, grootouders of andere familieleden over hun reis naar Nederland toe en de jaren 1960-1970-1980 hier?

21

Plaats van Herinnering

RESULTATEN

22

Studio Batman

Behoefte

“Er wordt stilgestaan bij de onafhankelijkheid van Suriname. Voor gastarbeiders bestaat zoiets niet. Het zou mooi zijn als hier meer stil bij werd gestaan, want Amsterdam is een multiculturele stad.” NOURDAN

“De wederopbouw van Amsterdam is mede door gastarbeiders gebeurd en er is niets dat dit highlight.” SORAYA*

“Er moet een monument komen zodat de komende generaties het ook kunnen onthouden.” AMSTERDAMMER *

“Het [monument] moet er sowieso komen! Alles wat mijn familie en hun nazaten hebben meegemaakt, wordt een beetje vergeten.” MELIHA * Sommige deelnemers namen liever anoniem deel aan het onderzoek. De gebruikte naam is een pseudoniem.

23

Plaats van Herinnering

Behoefte

heeft plaatsgevonden, maar dat dit nog

Is er behoefte aan een monument?

opbouw van Amsterdam is mede door

Op de vraag of er behoefte is aan een gastarbeidersmonument werden verschillende, maar overwegend bevestigende antwoorden gegeven. In sommige gevallen was die bevestiging heel expliciet, waarbij specifiek een monument en de voordelen daarvan benoemd werden. In andere gevallen was de behoefte aan een monument meer impliciet. Uit de antwoorden van geïnterviewden bleek bijvoorbeeld dat er behoefte was om de geschiedenis van gastarbeid in Amsterdam te blijven herinneren en een eerbetoon aan de geleverde bijdrage van gastarbeiders te faciliteren.

Herinneringsplek ontbreekt Een impliciete uiting van de behoefte aan een monument blijkt uit de bijdrage van Nourdan, een 22-jarige Amsterdammer met een Turkse achtergrond, tijdens het stadsgesprek in Buurthuis Meevaart. Zij gaf aan dat er momenteel geen herkenbare plek bestaat die specifiek gewijd is aan de geschiedenis van gastarbeiders: “Er

wordt stilgestaan bij de onafhankelijkheid van Suriname. Voor gastarbeiders bestaat zoiets niet. Het zou mooi zijn als hier meer stil bij werd gestaan, want Amsterdam is een multiculturele stad.”

onvoldoende zichtbaar is: “De weder-

gastarbeiders gebeurd en er is niets dat dit highlight.” Een andere deelnemer, een man van middelbare leeftijd met een Turkse achtergrond, wees op het toenemende maatschappelijke gesprek over gastarbeid, maar uitte zijn zorg dat deze aandacht tijdelijk is: “Er moet

een monument komen zodat de komende generaties het ook kunnen onthouden.” De angst dat het verhaal van gastarbeiders vergeten dreigt te worden, werd eveneens verwoord door Meliha, een jonge vrouw met een Turkse achtergrond, tijdens een gesprek bij OBA Banne: “Het [een monu-

ment] moet er sowieso komen! Alles wat mijn familie en hun nazaten hebben meegemaakt, wordt een beetje vergeten.” Een vergelijkbaar geluid kwam naar voren tijdens het stadsgesprek in het Van Eesteren Museum, waar Nuray O., tweede generatie vrouw, met een Turkse achtergrond, het belang benadrukte van erkenning voor de oudere generatie: “Mijn vader

heeft hier heel lang gewoond, wel zestig jaar. Mijn moeder 49 jaar. Dat is heel lang. Er is iets voor die ouderen nodig.” Dit zou kunnen wijzen op de wens om van het monument ook een ontmoetingsplek voor ouderen te maken.

S., tweede generatie en eveneens van Turkse afkomst, sloot hierop aan door te benadrukken dat de wederopbouw van Amsterdam mede dankzij gastarbeiders

24

Studio Batman

Onderwijs

Salima, een 26-jarige vrouw met een Marokkaanse achtergrond, wijst ook op

Tijdens het stadsgesprek in Buurthuis Mee-

onwetendheid over het onderwerp en de

vaart kwam ook de rol die een monument

rol van onderwijs daarbij: “Naar mijn gevoel

zou kunnen hebben in het onderwijs vaak

mist er echt wat in het onderwijs. In mijn

aan bod. Zo vertelde N., een 37-jarige

geschiedenisboek van de middelbare

onderwijzer met Turkse roots, dat hij vaak

school was er maar één kwart pagina die

merkt dat kennis over het onderwerp

over gastarbeid ging. Terwijl gastarbeid voor

ontbreekt bij zijn studenten: “Ik gaf les op

een blijvende verandering in de geschie-

de HvA, op de PABO, en heb daar ook

denis van Amsterdam heeft gezorgd. Er

les gegeven over gastarbeiders, maar je

moet niet alleen erkenning komen voor

merkt dat studenten er geen kennis over

de nakomelingen van gastarbeiders, maar

hebben. En dan krijgen de kinderen die zij

ook gezorgd worden voor wederzijds begrip.

uiteindelijk lesgeven het ook niet mee. Een

Mensen die niet uit Amsterdam komen

monument zou daar sowieso bij helpen.

snappen onze geschiedenis vaak niet.

Maar in het onderwijs moet het ook een plek

Meer onderwijs zou begrip teweeg kunnen brengen.”

krijgen. Het is belangrijk om het te benoemen, er over te vertellen. Er zijn veel kinderen met een migratieachtergrond die hun eigen verhaal niet kennen. En ook kinderen zonder migratieachter-

Er zijn veel kinderen met een migratieachtergrond die hun eigen verhaal niet kennen.

grond moeten snappen

Hieruit blijkt dat een monument gezien wordt als iets dat zou kunnen dienen als een belangrijk educatief middel, maar dat volgens de geïnterviewden hiernaast ook

waarom onze demografie is zoals die is.

structurele verbeteringen in het geschie-

De helft van Amsterdam heeft een migra-

denisonderwijs nodig zijn.

tieachtergrond.”

In gesprek gaan Dat veel kinderen met migratieachtergrond hun eigen verhaal niet kennen, wordt ook

Een ander antwoord dat vaak terugkwam,

bevestigd door Fatma, tweede generatie,

is dat een monument gesprekken zou

met een Turkse achtergrond, tijdens het

kunnen faciliteren. Dit bleek bijvoorbeeld

stadsgesprek in het Van Eesteren: “We

uit een antwoord van de eerder genoemde

worden gezien, maar het is nog niet vol-

N.: “Een monument verlaagt de drempel

doende. Er moet aan gewerkt worden.

om erover te praten. Als ik mijn studenten

Jongeren zijn er weinig mee bezig, het zou

meeneem naar een monument, maakt dat

breder in de maatschappij mogen zijn.”

een gesprek makkelijker. Als ik langs een monument loop sta ik ook even stil, ga ik kijken wat het is.” Een andere aanwezige

25

Plaats van Herinnering

groot is, blijkt hieruit wel dat Dina bang is

een anker zijn voor jongeren, een houvast,

dat de impact van een monument niet zo

hoop. Jongeren met een migratieachter-

groot zal zijn, omdat ze in haar omgeving

grond maken mee hoe snel alles verandert.

merkt dat mensen niet op de hoogte zijn

Als je een probleem hebt met je eigen iden-

van andere eerbetonen.

titeit kan iets tastbaars dat je achtergrond

WIJFEL

vult hem aan: “Het [een monument] kan

bevestigt heel erg helpen. Als je dat kan

Uit ons gesprek met Olivia Tudor blijkt

combineren met een basisschool uitstapje

dat zij ook twijfels heeft over hoeveel een

naar een monument met uitleg over hoe je

monument voor de Italiaanse gemeenschap

onderdeel bent van Nederland/Amsterdam,

zou betekenen. Aangezien er vrijwel geen

helpt dat nog meer.” N. sluit zich bij deze uit-

gemeenschap van Italiaanse gastarbei-

spraak aan: “Veel kinderen voelen zich hier

ders en hun nakomelingen te vinden is in

niet thuis, door uitspraken van politici. Maar

Amsterdam, is er dus ook weinig draagvlak.

ze wonen hier wel, waardoor ze zich gaan

Ze pleit wel voor een nationaal monument:

afzetten en gaan rellen. Uit wanhoop, want

“Omdat in de Randstad weinig bekend is

ze denken: ik word toch niet geaccepteerd.

over de Italiaanse migratiestroom, juist

Dit zou daarbij kunnen helpen.”

omdat deze veel significanter was in

de regio. Een monument kan nationale Een monument zou dus niet alleen

bekendheid creëren en Amsterdam is hier

gesprekken over gastarbeid kunnen faci-

zeker de plek voor.“

literen, maar ook dienen als een vorm van erkenning en acceptatie van jongeren met

Een ander kritiekpunt dat wij af en toe

een migratieachtergrond. Het opnemen van

terughoorden is dat een monument niet

het monument in onderwijsprogramma’s

zou rijmen met de regels van de Islam:

kan voor meer bewustzijn en zelfacceptatie

“Een monument heeft binnen de Islam/de

zorgen.

Marokkaanse gemeenschap iets heidens.

Twijfels

Abdelaziz, een jonge man met een Marok-

Het is iets fysieks waar je naar bidt,” aldus

kaanse achtergrond die wij spraken bij OBA Hoewel de meeste geluiden overwegend

Banne. Een monument is daarom wellicht

positief zijn, worden er ook af en toe twijfels

niet de juiste vorm om deze gemeenschap

geuit. Dina, een jonge vrouw met Marok-

te vereren of herinneren. Abdullah, eerste

kaanse roots, zei tijdens ons gesprek in

generatie, met Turkse achtergrond, die wij

OBA Banne het volgende: “Ik vraag me

spraken tijdens het stadsgesprek bij het

een beetje af hoeveel het zou betekenen.

Van Eesteren leek een monument niet uit

Je hebt bijvoorbeeld een brug in Oud-West

te sluiten, maar het afbeelden van personen

die is vernoemd naar Abdellah Zaki, de

en gezichten wel. Dit wellicht ook vanwege

Marokkaanse ‘Van Gogh’. Ik ken niemand

religieuze overwegingen.

die van die brug weet.” Hoewel het verschil tussen een brugnaam en een monument

26

Figuur 3*

Studio Batman

ABDELLAH ZAKIBRUG In maart 2023 werd de voormalig anonieme brug over de Da Costagracht bij de Jacop van Lennepstraat, op initiatief van zijn dochter, vernoemd naar de Marokkaans-Nederlandse kunstschilder en muzikant Abdellah Zaki.

Enkele keren waren er ook kritische

Spaanse achtergrond die wij spraken bij

geluiden zonder duidelijke reden. Zo gaf

Casa Migrante, gaf aan te denken dat er

Sultan, derde generatie vrouw, met een

wellicht negatieve reacties op een monu-

Turkse achtergrond, tijdens het gesprek

ment zouden kunnen komen vanuit Amster-

in het Van Eesteren het volgende aan:

dam en de rest van Nederland.

“Het [een monument] hoeft van mij niet. Om geen specifieke reden. Het is oké zo. Alleen erkenning is genoeg.” Een ander persoon die wij spraken tijdens een van onze pop-up gesprekken, een jonge vrouw met een Turkse achtergrond, gaf aan “zelf

niet heel sentimenteel te zijn” en “niks met monumenten te hebben”, maar een monument wel een mooi gebaar te vinden voor mensen met een achtergrond van gastarbeidersmigratie. Antonio Esposito Marcelino, een 69-jarige man met een

27

Plaats van Herinnering

Betekenis “[Gastarbeid] vormt een onderdeel van de geschiedenis van Amsterdam; de stad is mede gebouwd door de arbeiders. Het moet een erkenning zijn van hun bijdrage aan de stad.” MILAN

“[Het monument moet overbrengen] dat ze allemaal een enorme bijdrage hebben geleverd, aan de stad en aan het land. Er zijn ook mensen die het anders zien, alsof het zakkenvullers waren. Ze hebben arbeid verricht dat niemand wilde doen.” NORA*

“Het moet in ieder geval een herkenbaar beeld zijn dat herinneringen oproept en een dialoog over de geschiedenis van arbeidsmigratie bevordert. Het moet echt gaan over het arbeidsverleden, het harde werken en de bijdrage van arbeidsmigranten aan de groei van de stad.” BILAL

“Het monument moet vertellen over het werk dat mijn grootouders hebben verricht, het moeilijke werk.” NISRINE

* Sommige deelnemers namen liever anoniem deel aan het onderzoek. De gebruikte naam is een pseudoniem. 28

Studio Batman

Betekenis

Waardering en erkenning

Wat moet de betekenis van het monument zijn, wat moet deze representeren?

Een belangrijke gemene deler in veel ant-

Antwoorden op de vraag wat een eventueel monument zou moeten representeren waren vaak tweeledig. Enerzijds hoorden wij vaak terug dat het monument een positieve lading moet hebben: het moet een gevoel van trots, strijd en doorzettingsvermogen overbrengen. Het moet multicultureel en intergenerationeel zijn, waarbij de rol van de vrouw niet vergeten mag worden. Het monument moet een les zijn voor de volgende generaties en dienen als erkenning van en waardering voor de grote bijdrage die gastarbeid heeft geleverd. Anderzijds waren hard en zwaar werk, opoffering en leed de drie thema’s die wij het vaakst terughoorden. Het monument moet niet alleen dienen als erkenning van de bijdrage die gastarbeiders hebben geleverd, maar ook alle pijn en verdriet die daar bij kwam kijken. Onderwerpen als eenzaamheid, precaire werkomstandigheden, weinig stabiliteit, trauma’s en zwijgcultuur werden vaak genoemd. Hierbij werd wel benadrukt dat gastarbeiders en hun nabestaanden niet als slachtoffers neergezet willen worden. Thema’s als aanpassingsvermogen, ondernemerschap, succes, spontaniteit, kracht en verzet werden ook regelmatig aangehaald.

woorden was dat het monument waardering en erkenning zou moeten uitdragen. Dit bleek bijvoorbeeld uit een antwoord van Milan, een 26-jarige Amsterdammer met een Turkse achtergrond: “[Gastarbeid]

vormt een onderdeel van de geschiedenis van Amsterdam; de stad is mede gebouwd door de arbeiders. Het moet een erkenning zijn van hun bijdrage aan de stad.” Nesrin, een jonge vrouw met een Turkse achtergrond, deelt die mening: “Het monument

moet vertellen over het werk dat mijn grootouders hebben verricht, het moeilijke werk.” De boodschap die het monument volgens N. moet overbrengen komt daarmee overeen: “[Het monument moet

overbrengen] dat ze allemaal een enorme bijdrage hebben geleverd, aan de stad en aan het land. Er zijn ook mensen die het anders zien, alsof het zakkenvullers waren. Ze hebben arbeid verricht dat niemand wilde doen.” Dit perspectief kwamen wij ook tegen tijdens ons bezoek aan de Alevitische Culturele Vereniging, waar wij onder andere spraken met Ismail, Karabet, Sevgi en Hakki, allemaal tweede generatie met een Turkse achtergrond: “Het moet

in ieder geval een herkenbaar beeld zijn dat herinneringen oproept en een dialoog over de geschiedenis van arbeidsmigratie bevordert. Het moet echt gaan over het arbeidsverleden, het harde werken en de bijdrage van arbeidsmigranten aan de groei van de stad. Het moet een middel zijn om herinneringen op te halen. Dat mensen langslopen en denken: wat is dat?“

29

Plaats van Herinnering

Naast dat het monument dus waardering

en Italiaanse gastarbeiders. Hoe zit het met

uit moet drukken, moet het ook aanzetten

die groepen? Die worden niet goed gere-

tot dialoog en herinneringen oproepen bij

presenteerd vind ik. De Italianen waren

bezoekers. “Als de verschillende gemeen-

de eerste die in Nederland zijn gekomen!”

schappen arbeidsmigranten niet naar

Abdullah, eerste generatie met Turkse ach-

Nederland waren gekomen vanaf de jaren

tergrond, deelt die mening: “[Het monument

zestig, had Nederland nooit zoveel econo-

moet] er niet alleen voor één soort allochto-

mische vooruitgang kunnen boeken.” Özge,

nen zijn, maar ook bijvoorbeeld Italiaanse,

een jong bestuurslid van de Alevitische

Turkse en Koerdische. Mensen uit Polen

Culturele Vereniging Amsterdam gaat

en Italië. Mensen hebben samen gewerkt,

hier verder op in: “Het monument moet

dus het beeld moet multicultureel zijn. Zij

verbeelden waarom mensen naar Neder-

moeten zich ook herkennen in het beeld.

land toe gekomen zijn. Ze hebben heel veel gedaan en een grote bijdrage aan Nederland geleverd. Het monument moet de kracht van verbinding, multiculturaliteit en diversiteit uitdrukken. Het moet staan voor wederzijds respect. Zij [gastarbeiders] hebben Nederland gemaakt zoals het nu is. Wat als mijn opa niet hierheen

Alle verhalen van de

“Als de verschillende gemeenschappen arbeidsmigranten niet naar Nederland waren gekomen vanaf de jaren zestig, had Nederland nooit zoveel economische vooruitgang kunnen boeken.”

was gekomen?’ Hoe had Nederland er dan uit gezien?”

verschillende groepen moeten in het beeld samenkomen.” Tijdens ons gesprek met de Alevitische Culturele Vereniging Amsterdam kwam deze wens ook naar voren. Er werd aangegeven dat het monument kleurrijk, multicultureel en inclusief moest zijn. Het moest voor diversiteit

staan en meerdere culturen representeren. Abdou Menebhi , eerste generatie, met

Multicultureel

een Marokkaanse achtergrond en tevens voorzitter van organisatie EMCEMO, gaf

Tijdens ons gesprek met Casa Migrante

tijdens ons gesprek bij OBA Banne aan dat

werd nog eens benadrukt door Antonio

de diverse redenen om naar Nederland te

Esposito Marcelino hoe belangrijk het is dat

komen ook niet vergeten mogen worden:

de verhalen van alle gastarbeiders in het

“Sommige arbeidsmigranten vluchtten ook

monument vertegenwoordigd worden: “De

van fascisme. Zij wilden in vrijheid leven.

Nederlandse politiek zegt dat Nederland is

Daarna kwamen pas de Marokkanen en de

opgebouwd door Turkse en Marokkaanse

Turken. Zij waren ook soms op zoek naar

gastarbeiders. Ik ben het daar niet mee

meer vrijheid.” Een voorbeeld hiervan zijn

eens. In die tijd waren er ook veel Spaanse

Spaanse arbeidsmigranten die vluchtten

30

Studio Batman

voor het regime van Franco. Abdou merkte

IN TER GE NE RA TIO

Intergenerationeel

ook op dat de strijd voor gelijke rechten en tegen racisme in Nederland ook multicultu-

Een ander aspect dat veel terugkwam was

reel was. Verschillende migrantengroepen

dat het monument intergenerationeel moest

verenigden zich in die strijd. Daarnaast

zijn. Dit bleek bijvoorbeeld uit een bijdrage

benadrukte Abdou ook dat het monument

van Dina tijdens het gesprek in OBA Banne:

geen religieuze elementen mag hebben:

“De eerste en de huidige generatie moeten

“Religie moet apart, er is hier een schei-

er van afweten en zich kunnen vinden in

ding van kerk en staat.” Deze eis kwam

het monument.” Hetzelfde bleek uit het

ook aan bod tijdens het stadsgesprek in

stadsgesprek in het Van Eesterenmuseum.

het Van Eesteren: “Ik denk niet dat er puur

Gönül, tweede generatie, met een Turkse

vanuit een islamitisch oogpunt gekeken

achtergrond, gaf aan dat het monument

moet worden, maar een multicultureel

moest gaan over de geschiedenis van haar

oogpunt.” Hierbij moet je bijvoorbeeld ook

voorouders, waarop Nuray C., met even-

Koerdisch meenemen. Die kun je ook niet

eens een Turkse achtergrond, het volgende

zomaar onder de Turkse gemeenschap

antwoordde: “Vooral het intergenerationele

laten vallen.” Deze nuancering werd ook

aspect is belangrijk. We moeten iets nalaten

aangebracht door Salima tijdens het stads-

aan onze kinderen en kleinkinderen.” Dit

gesprek in buurthuis Meevaart. Zij gaf aan

aspect werd ook benadrukt door Fatma,

dat er bij de Marokkaanse gemeenschap

tweede generatie met een Turkse achter-

het onderscheid tussen mensen met en

grond, tijdens het stadsgesprek in het van

zonder Amazigh – ook bekend als ‘Ber-

Eesteren Museum: “De generaties die na

berse’ – achtergrond niet vergeten mag

ons komen, de onze kleinkinderen, moeten

worden. Het nuanceren van nationaliteiten

zien dat hun voorouders hier in bijvoorbeeld

werd ook door anderen benadrukt: “In

Amsterdam hebben gezien dat hun ouders

Turkije wonen veel mensen die eigenlijk niet

hebben bijgedragen. Zodat het niet wordt

Turken zijn, maar weer andere afkomsten

vergeten.” Salima voegde hier aan toe: “En

hebben. Dus we moeten die diversiteit niet

het is fijn voor jongeren om op te groeien

vergeten.”

met een positief voorbeeld van migratie.

Om te zien dat onze grootouders iets bij

hebben gedragen.” Uit deze opmerkingen blijkt dat het monument een eerbetoon moet

zijn aan de eerdere generaties, maar dat het er ook moet zijn voor de latere generaties.

31

N R E E A O

Plaats van Herinnering

Leed en opoffering

Er is veel verdriet. Hij heeft het liever niet over droevige dingen.”

Verhalen over de geleverde bijdrage van gastarbeiders worden vaak in één adem

Tijdens het gesprek in buurthuis Meevaart

genoemd met verhalen over leed, verdriet,

kwam het onderwerp leed ook aan bod:

trauma, fysieke aftakeling en schaamte.

Salima: “In de beginjaren waren ze alle-

Het is een deel van de geschiedenis dat

maal eenzaam. Dat moet uitgelicht worden.”

volgens velen die wij hebben gesproken

Hierop reageerde N.: “Gezondheid, fysieke

meegenomen moet worden in het monu-

aftakeling, de tocht naar hier, in een vreemd

ment. Hierbij mag ook niet vergeten worden

land komen, de taal niet spreken. Dat moet

welke effecten dit verleden heeft en had

ook in het monument terugkomen.” Tijdens

op latere generaties. Zo zei Erdin, derde

het stadsgesprek in het Van Eesteren

generatie met Turkse roots, tijdens een van

Museum kwam dit onderwerp ook terug. Zo

onze stadsgesprekken: “Ik moet huilen als

zei Sultan: “Het was niet de bedoeling om

ik aan gastarbeiders denk.” Meliha, een

hier te komen wonen. De eerste generatie

jonge vrouw met Marokkaanse roots deed

was ongelukkig, er was een gemis naar

een vergelijkbare uitspraak: “Als ik aan mijn

Turkije waar ze uiteindelijk nooit naar terug

opa’s denk, krijg ik een beetje buikpijn. Er is

zijn gekeerd. Mannen leefden hier alleen,

ook veel leed, dat moeten we niet vergeten.”

terwijl zij hun vrienden en familie misten. Ze moesten echt alleen maar werken.” Die pijn

Tijdens de gesprekken ging het vaak over

gold echter niet alleen voor degenen die

de zwijgcultuur die bestaat bij de eerste

naar Nederland kwamen, maar ook voor

generatie. Dina vertelde hierover tijdens

hen die achterbleven: “Mijn oma wil bijna

het gesprek bij OBA Banne: “Je moet het

niet praten over de periode dat ze alleen

leed beschrijven. Het onzichtbare leed. Bij-

achterbleef in het thuisland, daar zit heel

voorbeeld het fysiek lijden door het zware

veel trauma achter.” Salima benoemde

fabriekswerk. Hoe gaan wij daar als nazaten

tijdens het stadsgesprek in buurthuis Mee-

mee om? Onze voorouders praten weinig

vaart nog een ander aspect dat vaak wordt

over dat leed, en wij dus ook.” Samira vult

vergeten: “Berbers hebben veel gereisd op

haar aan: “Er is zelfs schaamte om erover

een informele manier via Spanje, Frankrijk

te praten. Over de strijd en over het gebrek

enzovoorts. Mijn opa sliep op straat, niet

aan acceptatie.” Nourdan bevestigt dit feno-

in een pension. Via netwerken uit Marokko

meen ook: “Mijn vader heeft het er niet zo

vonden mensen uiteindelijk wel een plek.

veel over. Hij wil het beeld van een sterke

Dus die informele kant moet meer benoemd

vader niet stuk maken.

worden.”

Hij heeft één keer emotioneel verteld dat hij op een metrostation heeft geslapen.

“In de beginjaren waren ze allemaal eenzaam. Dat moet uitgelicht worden.”

32

Studio Batman

Niet alleen het perspectief van legale, maar

gesprek in het Van Eesterenmusem: “Het

ook illegale migratie en arbeid moet dus

vrouwelijk perspectief is vaak onderge-

benoemd worden. Over het verwerken van

sneeuwd. De vrouw wordt in de context

dit leed in het monument zei Dina ten slotte

van thuis geplaatst, terwijl de man is gaan

nog het volgende: “Het moet niet te posi-

werken. Vrouwen hebben de kinderen thuis

tief, niet te knuffelend zijn. Maar we willen

laten opgroeien. In het monument moet dit

ook geen slachtofferrol krijgen. Wij hebben

vrouwelijk perspectief ook verwerkt worden.”

gestreden. We willen juist die sterkte, die

Nuray O. vulde haar aan: “Mijn vader ging

kracht uitgedrukt zien.”

altijd werken, hij was meestal buiten. Mijn moeder had vijf kinderen. Mijn vader kent de

Genderbewust

stad uit zijn hoofd, maar mijn moeder kent alleen maar bepaalde plekken.”

Een onderwerp dat vaak genoemd werd, was dat de rol van vrouwen meegenomen

Tijdens het gesprek met de Alevitische Cul-

moet worden in het monu-

turele Vereniging Amster-

ment. Tijdens een van de

dam werd duidelijk dat

pop-up gesprekken zei een jonge moeder met een Turkse achtergrond bijvoorbeeld: “Vrouwen

werkten vaak harder dan de mannen, zij waren alleen thuis met de kin-

“Vrouwen werkten vaak harder dan de mannen, zij waren alleen thuis met de kinderen.”

daar ook behoefte was aan een genderbewust standbeeld, in het bijzonder moest het gaan over

“wat de moeders hebben meegemaakt.” Daarnaast deelden leden verha-

deren.” Nuray C. gaf het

len over het werk dat

volgende aan tijdens het

vrouwen deden, bijvoorbeeld in Vatenfabriek van Leer. Een van de leden deelde verder dat ze jarenlang had gekraakt aan het Hoofddorpplein. Bij het gesprek in buurthuis Meevaart werd gezegd: “Zij [vrouwen] hebben

een groot deel uitgemaakt van het verleden en maken deel uit van de toekomst.” Hoewel het in de gevoerde gesprekken minder naar voren is gekomen, is er veel historisch materiaal, dat bewijst dat vrouwen, naast het huishoudelijk werk, werkten in fabrieken, confectie en andere industrieën.

33 Figuur 4*

Plaats van Herinnering

STRIJD EN TROTS

Figuur 5*

Een honderdtal stakende Turken, werkzaam bij het Zaanse bouwbedrijf N.V. Indeco Coignet logeren in een hotel in Zandvoort. Zij eisen een flinke loonsverhoging, maar dansen er nu vrolijk op los bij gitaarmuziek

Strijd en trots

vertelde ons ook over het actievoeren van de gastarbeiders, waarbij ze samenkwa-

Uit veel antwoorden blijkt dat het monument

men om op te komen voor gelijke rechten

ook moet gaan over strijd, voor acceptatie

en te demonstreren tegen racisme. Samira

en gelijke behandeling. Een koppel met

vulde hem toen aan: “Vroeger hebben ze

Marokkaanse en Algerijnse roots vertelde

voor [gelijke rechten] gestreden, onder

tijdens een van de pop-up gesprekken bij-

andere door de hongerstakingen.”

voorbeeld dat zij vonden dat het monument moest gaan over de strijd die de gastarbei-

Het gaat bij het onderwerp strijd ook vaak

ders hebben gestreden: “Ze hebben hun

over lef en doorzettingsvermogen: “Je

hart en ziel gegeven.” Nuray C. vertelde

moest lef hebben gehad om hiernaartoe

ons tijdens het gesprek bij het Van Ees-

te komen, zonder zekerheid, zonder taal-

teren Museum: “Ze [gastarbeiders] namen

kennis, zonder financiën, zonder familie,”

genoegen met weinig. Ze streden om meer

aldus Nourdan. Salima was het met haar

welzijn te verwerven. Ze werden vaak

eens: “Het vergt heel veel om naar een

geworven, maar kwamen ook vaak spon-

land te verhuizen waar je de taal niet kent.”

taan en zelfstandig deze kant op.” Abdou

Imdat benoemde ook dat dit niet voor

34

Studio Batman

iedereen was weggelegd: “Het broertje van

leving. Zo vertelden twee jonge vrouwen

mijn vader heeft het niet gered en is terug

met Marokkaanse roots ons het volgende

gegaan. Zijn broer is wel gebleven, maar

tijdens een pop-up-gesprek op Koningsdag:

het lukte niet iedereen.”

“Wij horen er ook bij. Het is ook ons land,

Bij de verhalen over strijd kwamen ook vaak

oranje in je hebben kan geen kwaad.” Die-

gevoelens van trots kijken, een gevoel dat

zelfde dag benoemde een andere vrouw

het monument volgens velen ook moet

dat het monument moest uitdragen “dat

inmiddels weten we niet beter. Een stukje

uitdragen. Zo zouden positieve ontwikke-

we bij de maatschappij horen.” Een derde

lingen ook een onderdeel moeten zijn van

vrouw zei: “Amsterdam is thuis.” Meliha zei

het monument: “Ik zou zeker de succes-

iets soortgelijks tijdens het gesprek in OBA

verhalen erbij betrekken. Het beginpunt als

Banne: “Het moet betekenen dat zij [gast-

gastarbeider en wat er uiteindelijk is bereikt.

arbeiders] ook een stukje van Nederland

Mijn vader moest als treinreparateur hier

zijn, dat ze geholpen hebben met het land

werken en ging terug naar Turkije en is

opbouwen en dat ze alles daarvoor hebben

toen burgemeester geworden. Dat komt

achtergelaten.” Dina vulde haar aan: “De

door alles wat hij heeft meegenomen uit

verschillende facetten moeten benadrukt

Nederland. Hij heeft dingen uit Europa naar

worden, de gelaagdheid. En ook dat de

Turkije gebracht.”

migranten hier zijn gekomen door Nederland. En dat ze een permanent onderdeel

Tijdens ons gesprek bij OBA Banne zei

zijn van de maatschappij. Dat was vroeger

Abdou iets vergelijkbaars: “De latere gene-

niet zo. Mijn moeder kreeg bijvoorbeeld

raties zijn succesvol geworden. Het verle-

meer Marokkaans dan Nederlands op

den wordt vergeten om te werken aan de toekomst. Mensen willen doorgroeien naar burgerschap.” Kubra legde ook uit waarom trots verbeeld moest worden in het monument tijdens het stadsgesprek in buurthuis

“Het vergt heel veel om naar een land te verhuizen waar je de taal niet kent.”

Meevaart: “Trots zit in de Turkse cultuur!

Ik ben trots op mijn opa, die gastarbeider was. Meerdere mensen moeten denken: dit waren de eerste mensen die iets hebben bijgedragen aan ons land.”

‘Erbij horen’ Wat regelmatig benoemd werd, was dat het monument moest uitdragen dat gastarbeiders en hun nazaten ‘erbij horen’ en dus onderdeel zijn van de Nederlandse samen-

35

Plaats van Herinnering

school, omdat er vanuit werd gegaan dat ze

is bijna ondenkbaar dat de Marokkaanse

op een dag terug zou gaan naar Marokko.”

of Turkse culturen geen onderdeel meer

De rol die Nederland speelde bij het werven

zouden zijn van deze stad.”

van arbeiders mag dus ook niet vergeten worden.

Hierop reageerde Numan: “Een positief

aspect is de tweetaligheid. Veel AmsterSalima sneed dit onderwerp ook aan tijdens

dammers spreken meerdere talen, zoals

het stadsgesprek in buurthuis Meevaart:

Nederlands, Arabisch, Engels enzovoorts.

“Er is een video waarin een vleeskeuring

We hadden het net over ondernemerschap.

in Marokko te zien is bij een Nederlandse

Nederland is verrijkt met alle zaken die zijn

werkgever. Hierbij werd bijvoorbeeld ook

geopend door arbeidsmigranten.” Salima

op basis van huidskleur geselecteerd. Mij

voegde hier aan toe: “Het [gastarbeid] heeft

werd ook ooit gevraagd waarom ik zo wit

blijvende verandering gebracht, want meer

ben terwijl ik uit Afrika kom. Daaruit blijkt

dan de helft van Amsterdam heeft een

ook dat Nederlanders weinig weten over die

migratieachtergrond. Dat gaat voorlopig

vleeskeuring, waarbij er selectie op basis

niet weg. Daar mag meer over nagedacht

van huidskleur was. Mijn hele familie is over

worden.”

Europa verspreid, dat is een verhaal dat weinig mensen kennen.” De pijnlijke manier

Dankbaarheid

waarop veel gastarbeiders onderdeel zijn geworden van de Nederlandse samenle-

In enkele gesprekken kwam ten slotte naar

ving moet volgens haar ook een onderdeel

voren dat het monument dankbaarheid naar

zijn van het verhaal van het monument.

Nederland zou moeten uitdrukken. Zo gaf

Daarnaast moet het monument volgens

Olivia Tudor aan dat het monument voor

Salima ook gaan over maatschappelijke

de Italiaanse gemeenschap dankbaarheid

participatie: “Je hebt tegenwoordig Marok-

voor de arbeidsverlening zou kunnen uitdra-

kaanse burgemeesters, zoals in Rotterdam

gen. Bovendien werd tijdens het gesprek in

en Arnhem. Er zijn raadsleden met een

buurthuis Meevaart het volgende gezegd:

migratieachtergrond.” Volgens Dina moet

“We moeten de Amsterdammer en Neder-

de boodschap van het monument zijn: “Of

lander ook niet vergeten. Het contact met

je nou succesvol bent of niet, je hoort erbij.”

buren en het bijdragen aan integreren. Er mag aandacht aan geschonken worden.

Tijdens het gesprek in buurthuis Meevaart

Mensen die hielpen met Nederlands, een

wordt benadrukt dat gastarbeiders en hun

overbuurvrouw die op de kinderen paste.”

nazaten er niet alleen bij horen, maar

Tegelijkertijd moet hierbij, zoals hierboven

Amsterdam ook verrijkt hebben: “Amster-

uitgebreid besproken is, de rol die Neder-

dam is niet alleen culinair verrijkt, maar ook

land had bij het teweegbrengen van leed bij

met taal en andere culturele aspecten. Dat

veel gastarbeiders en hun nakomelingen

zie je ook met nieuwe migrantengroepen.

niet vergeten worden.