Plaats van herinnering - Draagvlakonderzoek monument gastarbeiders
Tekst van het document
Elke nieuwe cultuur verrijkt de stad. Het
36
Studio Batman
Vorm
“Het monument moet verbeelden waarom mensen naar Nederland toe gekomen zijn. Ze hebben heel veel gedaan en een grote bijdrage aan Nederland geleverd. Het monument moet de kracht van verbinding, multiculturaliteit en diversiteit uitdrukken. Het moet staan voor wederzijds respect. Zij [gastarbeiders] hebben Nederland gemaakt zoals het nu is. Wat als mijn opa niet hierheen was gekomen?’ Hoe had Nederland er dan uit gezien?” ÖZGE
37
Plaats van Herinnering
Vorm
dus vaak een verwarring met betekenis te
Wat zijn belangrijke uitgangspunten voor de vorm van dit monument?
te maken haalden we de
De vraag ‘wat zijn belangrijke uitgangspunten voor de vorm van het monument?’ evoeren velen als lastig en abstract. Antwoorden over de vorm gingen vaak over de betekenis van het monument. Desalniettemin zijn er een aantal interessante en belangrijke vormgevingsaspecten ter sprake gekomen. De suggesties die wij hier doen zijn geen uitgangspunten, eerder overwegingen die wij aan de kunstenaar willen meegeven vanuit de verschillende gemeenschappen verbonden aan het thema gastarbeid.
Waardering bestaande gastarbeidersmonumenten In eerste instantie stelden we de vraag over vorm als open vraag, maar hieruit bleek
ontstaan. Om vorm als begrip tastbaarder gasterbeidermonumenten in Utrecht en Rotterdam aan en vroegen we mensen wat ze vonden van de vormen, kleuren en figuren die hierop zijn afgebeeld. Hieruit kwamen vaak concretere punten. Zo werd het monument in Rotterdam ervaren als vaag en onduidelijk. Mensen moesten steeds puzzelen en konden de link met gastarbeid niet leggen. Omar (De Meevaart) zei: “Een willekeurig persoon kan zich hier
niks bij voorstellen. Of je denkt misschien aan kerstmis door die ster.” Het monument in Utrecht werd over het algemeen gemakkelijker geïnterpreteerd, al stelden Antonio en Antonio van Casa Migrante (beide Spaans, 69 en 80 jaar oud) beiden dat mensen centraler moeten staan binnen het ontwerp. De deelnemers van het gesprek bij OBA de Banne misten enige symboliek. Wel wordt het metaal als
AIMÉE ZITO LEMA
EERBETOON AAN DE GASTARBEIDERS UTRECHT 38
Figuur 6*
HANS VAN BENTEM
Figuur 7*
MONUMENT VOOR DE GASTARBEIDER ROTTERDAM
Plaats van Herinnering
mooi materiaal ervaren en worden de felle
en aan de andere kant de wortels van een
kleuren aan de achterzijde gewaardeerd,
boom, als verwijzing naar roots. Het idee
deze maken het monument volgens Imdat
van handen als symbool voor hard werken,
(De Meevaart) zichtbaar en duidelijk. Ook
maar bijvoorbeeld ook het elkaar meene-
de manier waarop het monument van
men en vasthouden, kwam in veel gesprek-
Utrecht met lagen speelt wordt gewaar-
ken naar voren. Tijdens het gesprek in OBA
deerd. Nourdan (Turks, 23 jaar oud, De
de Banne deelde Dina (Marokkaans, 28
Meevaart) ziet hierin mogelijkheden om de
jaar oud) dat zij tijdens haar werk in de zorg
intersectionaliteit van de gastarbeidersge-
vaak Marokkaanse mannen tegenkomt, zij
schiedenis te verbeelden.
hebben dan echt werkhanden. Handen kunnen volgens haar daarnaast ook het
Suggesties voor figuratieve vormgevingskenmerken
intergenerationele verbeelden, het dragen
De overwegingen wat betreft de vorm van
Suggesties voor abstracte vormgevingskenmerken
het monument bewogen in alle gesprek-
en overdragen van geschiedenis.
ken tussen en figuratieve en het abstracte. Een bepaalde mate van herkenbaarheid is
Het verhaal van de handen neigt al naar een
gewenst, de betekenis moet duidelijk zijn,
abstractere verbeelding van het gastarbei-
of in ieder geval gemakkelijk te analyseren.
der verleden in de stad. Het OBA de Banne
Verschillende deelnemers begonnen over
gesprek bracht naar voren dat een figuur
een letterlijk beeld van een gezin, Antonio
van een persoon altijd over een los persoon
verwees naar Moments Contained voor
gemaakt kan worden en dat een gastarbei-
Rotterdam Centraal tijdens ons gesprek in
dersmonument misschien om een andere
Casa Migrante. Verder kwam representa-
vormentaal vraagt. Het is om deze reden
tie van de hoofddoek in het Amsterdamse
misschien wijs de abstractie te behouden,
straatbeeld af en toe naar voren, al reali-
zeker omdat het om gemeenschappen gaat
seerden mensen zich ook dat dit niet per se
niet perse een overeenkomstige vormentaal
sprekend is voor de Griekse, Spaanse, Itali-
aanhouden en cultureel veel verschillen van
aanse en ex-Joegoslavische gemeenschap.
elkaar. Zo zou er bijvoorbeeld gespeeld
Een ander beeld dat naar voren kwam was
kunnen worden met verschillende talen of
een bruine koffer, als symbool voor vertrek
namen van eerste generatie gastarbeiders.
en aankomst.
Hierbij is het belangrijk om voor de Marokkaanse gemeenschap niet alleen Arabisch
Tijdens het gesprek in de Meevaart zag
te gebruiken, maar ook Amazigh. Hetzelfde
Yusuf (Koerdisch-Turks, 30 jaar oud) een
geldt voor talen zoals Koerdisch en Armeens
brug voor zich, waarmee de gastarbeiders-
voor de diverse Turkse gemeenschap die
gemeenschappen als bruggenbouwers
naar Amsterdam is gekomen, benadrukte
worden gesymboliseerd. Aan de ene kant
Mustafa Ayranci in ons gesprek met HTIB.
van de brug staat een hand, voor kracht,
40
Studio Batman
Locatie
“Aan wie willen we dit verhaal overbrengen? De mensen die nieuw komen of de mensen die er al zijn?” YUSUF
“Het is de vraag waar het moet búiten het centrum. West, Oost. Ze zitten overal een beetje.” MILAN
41
Plaats van Herinnering
Locatie
van emancipatie- en migrantenstrijd is
Wat zou een toepasselijke locatie kunnen zijn?
stad. Dit is lang niet bij iedereen bekend,
namelijk geworteld in het centrum van de toonde bijvoorbeeld het stadsgesprek in de Meevaart. Vooral leden van de derde
Wanneer we in zowel de organisatiege-
generatie hebben geen duidelijk beeld van
sprekken als stadsgesprekken begonnen
de geschiedenis van pensions in de stad of
over de eventuele locatie van een gastar-
bijvoorbeeld de vestiging van verschillende
beidersmonument, bewoog de discussie
belangenorganisaties aan het Weterings-
vaak richting een afweging tussen een
plantsoen. In de Meevaart spraken we een
prominente plek in het centrum of juist een
van de focusgroepen over het ‘herclaimen’
stadsdeel waar veel gemeenschappen ver-
van buurten waar voorheen veel gastarbei-
bonden aan gastarbeid hedendaags wonen.
ders woonden, maar waaruit zij vanwege
Verder kwamen oude werkplekken van de
financiële redenen zijn vertrokken. Salima
gastarbeidersgemeenschappen als opties
deelde bijvoorbeeld dat zij in de Indische
bovendrijven. De locatie van een monument
Buurt vreemd wordt aangekeken, terwijl ze
draagt bij aan voor wie het monument
hier is opgegroeid en dit als haar thuis voelt.
precies bedoeld is, wie moeten het monu-
Een andere jonge vrouw met Turkse roots
ment zien en de mogelijkheid hebben dit
zei in het Vondelpark: ‘Iedereen mag zien
vaak te bezoeken? Of zoals deelnemer
dat wij onderdeel zijn [van de stad]’.
Yusuf (30 jaar oud, Koerdisch-Turks) zei in het Van Eesteren: ‘Aan wie willen we
Het idee dat een monument gastarbeiderge-
dit verhaal overbrengen? De mensen die
schiedenis kan agenderen en dat om deze
nieuw komen of de mensen die er al zijn?’
reden het centrum een geschikte locatie is, kwam vaker terug. Tijdens ons bezoek
Centrale plek
aan de Alevitische Cultuurvereniging, maar ook in vrijwel alle andere gesprekken, viel
Binnen vrijwel alle gesprekken die we
continu het woord toerist, verbonden aan de
hebben gevoerd werd het centrum als
wens dat ook toeristen en andere mensen
geschikte plek voor een
die niets met de gastarbeidergeschiedenis
gastarbeidersmonument gezien. Dit
te maken hebben het monument tegen-
had verschillende redenen. Abdou van
komen in de stad. De interpretatie die wij
EMCEMO koos voor het centrum van
hierop loslieten, is dat de gastarbeiderge-
Amsterdam als plek waar allerlei gedeelde
schiedenis momenteel niet aanwezig is
geschiedenissen samenkomen, hierin moet
in het beeld dat Amsterdam van zichzelf
ook plek voor de gastarbeidergeschiedenis
schetst voor toeristen, maar dat er wel een
zijn. Volgens Mustafa Ayranci van HTIB
wens is in dit beeld opgenomen te worden.
is het zelfs noodzakelijk het monument in het centrum te plaatsen. De historie
42
?
CENTRALE PLEK
Centraal Station
Weteringplantsoen
Waterlooplein
Plaats van Herinnering
LOCATIE DICHTBIJ DE GEMEENSCHAP
Plein ’40-’45
Sloterpark
De Pijp
NDSM
Mercatorplein 44
Studio Batman
Bovendien maakt een centrale plek het
gehele stad. Milan kaartte dit ook aan in de
ook mogelijk om een locatie te vinden
Meevaart: “Het is de vraag waar het moet
die de diversiteit van de gemeenschap
buiten het centrum. West, Oost. Ze zitten
gastarbeiders waarborgt. Aangezien
overal een beetje.”
(afstammelingen van) alle nationaliteiten gastarbeiders verspreid zijn over de hele
Een vrij concrete plek waar veel (manne-
stad en niet geconcentreerd samenleven
lijke) gastarbeiders van de eerste gene-
in een wijk, kan een centrale plek een
ratie samenkwamen om te werken is de
uitgangspunt zijn om de multiculturaliteit
NDSM. Vooral personen uit de tweede en
van de gemeenschap te verbeelden, zoals
derde generatie waren enthousiast over
aangegeven door Abdou in ons gesprek in
de voormalige scheepswerf in Noord,
OBA de Banne.
maar opvallend was juist dat mensen uit de eerste generatie dit als locatie uit het
•
• •
Centraal Station, als plek van aan-
verleden zagen, niet meer van hedendaags
komst en eerste ontmoeting met de
belang voor gemeenschappen verbonden
stad.
aan gastarbeid. De groep mannen (eerste
Weteringplantsoen, waar zowel HTIB
generatie en Turks) die we spraken bij de
als EMCEMO gehuisvest zitten.
Alevitische Cultuurvereniging, vonden dat
Waterlooplein, Dappermarkt, Albert
NDSM als locatie niet meer relevant was.
Cuyp, als plekken van samenkomst zowel vroeger als nu.
•
Plein ’40-’45, als centrale plek voor veel mensen verbonden aan
Locatie dichtbij gemeenschap
gastarbeidersgeschiedenis. •
Sloterpark, als centrale plek voor veel
“Ik weet niet of ik gastarbeiders associeer
mensen verbonden aan gastarbeider-
met het centrum.” zeiden zussen Nourdan
geschiedenis en gesitueerd op rustige
en Milan (25 en 23, beide Turks) tijdens het stadsgesprek in de Meevaart. Abdelaziz
plek in het groen. •
Mercatorplein, , als centrale plek voor
deelde in het gesprek in OBA de
veel mensen verbonden aan
Banne dat het juist in een van de migran-
gastarbeidergeschiedenis.
tenwijken moet staan, dicht bij de gemeen-
•
NDSM, werkplek waar mannen uit
schap. De groep vrouwen (allemaal eerste
vrijwel alle gemeenschappen ver-
generatie) waar we mee spraken bij de
bonden aan gastarbeiders hebben
Alevitische Cultuurvereniging grapten met
gewerkt.
ons door steeds een plek in hun eigen buurt te noemen, maar gaven ook zonder
•
De Pijp, als voormalige arbeiders- en migrantenbuurt.
te grappen de wens aan gemakkelijk langs het monument te kunnen wandelen vanuit huis. Opvallend bij het opnoemen van alle locaties was de verscheidenheid over de
45
SFEER VAN DE LOCATIE
NATIONAAL MONUMENT SLAVERNIJVERLEDEN
Figuur 8*
Studio Batman
Een tweedelig monument
Dit staat enigszins in contrast met de wensen van deelnemers om het monument
Het gastarbeidersmonument in Utrecht is
te plaatsen in het centrum, zodat iedereen
tweedelig. Gezien de continue afweging
er zomaar tegenaan kan lopen. Op dit soort
tussen een centrale plek en een plek
plekken is juist meer ruis en rumoer, maar
dicht bij de gemeenschap, vonden we het
is het monument wel makkelijker vindbaar.
interessant om deze optie ook met onze focusgroepen en deelnemers van de organisatiegesprekken te bespreken. Veel deelnemers zagen in dat dit een oplossing zou kunnen zijn voor het probleem, maar ervoeren een monument op één locatie als krachtiger. Of gaven aan een tweedelig monument interessant te vinden, zolang een van de locaties een centrale plek is.
Sfeer van de locatie Meliha deelde tijdens het gesprek in OBA de Banne haar waardering voor de situering van het Slavernijmonument in het Oosterpark. Vanwege de ligging aan de rand van het park, tussen al het groen en omringd door bankjes, gaf de plek echt ruimte voor bezinning en gesprek over het slavernijverleden van Amsterdam en Nederland. Het zou fijn zijn als het gastarbeidersmonument op eenzelfde soort plek zou komen te staan. Hier spraken meerdere mensen over, het Sloterpark werd bijvoorbeeld ook gekoppeld aan deze omgevingskenmerken. De locatie moet naast de erkenning van de gastarbeidergeschiedenis ook een plek zijn waar je kunt ademen, zitten en rusten.
47
Plaats van Herinnering
Aanvullende ABDOU
“Ik wil niet dat mijn kinderen en kleinkinderen ook het etiket gastarbeider krijgen.”
inzichten
“Wij zijn geen gastarbeiders, maar burgers van dit land,”
ABDULLAH
“Als je het monument gastarbeidersmonument noemt, blijf je die latere generaties eraan herinneren dat ze ooit gast waren. Dan behoud je dat negatieve sentiment.” SALIMA
“De Italiaanse gastarbeiders, voor zover die er nog zijn in Amsterdam, zijn goed geïntegreerd en het zou daarom niet nodig zijn om hen met een monument te eren.” MARIO
48
Studio Batman
Aanvullende inzichten
onderzoek ook ongemak en twijfel op. Het
Naast de inzichten die direct voortkwamen
tijdelijke aanwezigheid, terwijl veel mensen
uit de vier centrale onderzoeksvragen,
uiteindelijk zijn gebleven, gezinnen hebben
kwamen tijdens het uitvoeren van het
gesticht en onlosmakelijk deel zijn gaan
draagvlakonderzoek ook andere thema’s
uitmaken van de Nederlandse samenleving.
begrip ‘gastarbeider’ impliceert immers een
en kwesties naar voren. Deze onderwerpen maakten geen expliciet onderdeel uit van
“Wij zijn geen gastarbeiders, maar
de oorspronkelijke opzet, maar werden
burgers van dit land,” zei Abdou Menebhi
herhaaldelijk genoemd in gesprekken met
(EMCEMO) tijdens een groepsgesprek. Die
betrokkenen en verdienen daarom aan-
uitspraak werd door veel anderen beves-
dacht in dit verslag. Ze geven waardevolle
tigd, zowel uit de eerste generatie als uit
verdieping aan het beeld dat is ontstaan en
de jongere generaties. De kritiek richt zich
bieden aanknopingspunten voor verdere
met name op het tijdelijke karakter dat in
reflectie en eventuele vervolgstappen. In
het woord ‘gast’ besloten ligt. Zoals één
deze paragraaf lichten we deze aanvullende
deelnemer het verwoordde: “Zestig jaar
observaties toe.
terug was het misschien een gepast woord, maar het moet veranderen omdat we geen
Naam en afbakening van het monument
gasten meer zijn maar een stukje van de samenleving. [ .] Ik wil niet dat mijn kinderen en kleinkinderen ook het etiket gastarbeider
Een van de terugkerende thema’s in de
krijgen.” (Abdullah, tweede generatie met
gesprekken met betrokkenen was de vraag
Turkse roots, Van Eesteren).
of de term ‘gastarbeidersmonument’ wel passend is. Hoewel het begrip ‘gastarbeid’
‘Te gast’ zijn suggereert bovendien een vorm van welkom zijn in Nederland die
GASTARBEIDERSMONUMENT
*
lang niet iedereen zo heeft ervaren. Voor sommigen roept de term pijnlijke herinneringen op aan de selectieprocedures door Nederlandse wervers in landen
historisch veel wordt gebruikt voor de eerste
van herkomst. Verschillende deelnemers
generatie arbeidsmigranten die vanaf de
verwezen naar de ‘vleeskeuringen’ in Turkije
jaren 1950 naar Nederland kwamen, riep
en Marokko in de jaren zestig, waarbij
het woord bij meerdere deelnemers aan het
mensen op fysieke geschiktheid werden geselecteerd. Deze praktijken werden als
49
Plaats van Herinnering
vernederend en ontmenselijkend omschre-
‘gendering’ moeilijker te bewerkstelligen.
ven. Voor sommigen is het woord ‘gastar-
Een gelijksoortige contextualisering zoals in
beider’ ronduit een no-go.
het Wien museum toegepast, zou wel een interessante overweging zijn.
Ook jongere generaties geven aan zich Nederlander of Amsterdammer te voelen,
Tegelijkertijd werd in meerdere gesprekken
maar dat de term gastarbeider hen indirect
ook genoemd dat de term gastarbeider
toch als buitenstaander bestempelt. De
historisch accuraat is. Het was de term
suggestie dat ze ‘te gast’ zijn in hun eigen
waarmee deze migratieperiode is begon-
stad roept weerstand op. Salima, derde
nen. Sommige deelnemers vinden het
generatie met Marokkaanse achtergrond
daarom belangrijk om de term te behou-
(Buurthuis Meevaart), verwoordde het
den als verwijzing naar die specifieke
als volgt: “Als je het monument gastarbei-
geschiedenis. Yusuf, derde generatie met
dersmonument noemt, blijf je die latere
Turkse achtergrond (Van Eesteren), zei
generaties eraan
hierover: “Ik vind
herinneren dat ze
de term gepast
ooit gast waren. Dan behoud je dat negatieve sentiment.”
Het doel was oorspronkelijk dat we gasten waren, maar zo is het niet gegaan.”
en ik denk dat het benoemd
moet
worden zodat we het verleden goed kunnen doorgeven
De term gastarbeider
creeër t
dus enige discussie. Hoewel sommigen
aan onze kinderen. Maar of we het zo blijven noemen is voor mij ook een vraag.
zich senang voelen met de term, voelen
Het doel was oorspronkelijk dat we gasten
anderen zich erdoor beledigd. Daarnaast
waren, maar zo is het niet gegaan.”
mist de term een gelijkwaardige genderrepresentatie. Veel mensen weten niet
Andere deelnemers gaven aan onverschil-
dat vrouwen ook in allerlei Amstedamse
lig te zijn over de precieze benaming. Zo
industrieën hebben gewerkt. In Duitsland
merkte Olivia Tudor, fotograaf en maker
hebben ze hiervoor een goede oplossing.
van de fotoserie De Gastarbeiders (met
In plaats van de term
wortels in Italië en Roemenië), op dat de
‘Gastarbeiter’, refereren zij naar naoorlogse
Italiaanse gemeenschap zich doorgaans
arbeidsmigranten uit Meditteraanse landen
niet identificeert met de term gastarbeider,
als ‘Gastarbeiter*innen’. In het Oostenrijkse
of er weinig betekenis aan hecht.
Wien Museum plaatsen de curatoren de term ‘gastarbeiter’ tussen aanhalingstekens
Een veelgenoemde alternatieve term was
en geven ze bij de term een uitgebreide
‘arbeidsmigratie’. Deze wordt door sommi-
uitleg over de discussie die de term teweeg
gen als neutraler en actueler ervaren. Toch
brengt. In de Nederlandse taal is een Duitse
werd ook hier nuance gevraagd. ‘Arbeids-
50
Studio Batman
migratie’ is breder en omvat meerdere
Randprogrammering en co-creatie
groepen en periodes. “Dan vervaagt het,” zei een deelnemer (Erdin, derde generatie
Een gastarbeidersmonument werd door
met Turkse roots, Meevaart). Een oplos-
vrijwel alle gemeenschappen als positief
sing die werd geopperd, is het opnemen
ontvangen. Daarnaast uitten deelnemers
van toelichtende context bij het monument
behoeften voor (gemeentelijke) randpro-
zelf. Bijvoorbeeld door middel van een bord
grammering bij een dergelijk monument.
kan het begrip geplaatst worden zonder de
Het is van belang dat de lage participa-
lading te negeren of te simplificeren.
tiedrempel, zoals uitgevoerd tijdens dit draagvlakonderzoek, niet wordt verhoogd.
Tenslotte werd in een van de gesprekken
Verder moeten de gemeenschappen bij
aandacht gevraagd voor een bredere bena-
zowel het ontwerpproces als de opening,
dering van het monument. Mustafa Ayranci
maar ook bij educatieve projecten na de
(HTIB) pleitte ervoor om ook postkoloniale
plaatsing van het monument, actief worden
gemeenschappen, zoals de Surinaamse
betrokken. Een aantal gemeenschappen, in
en Antilliaanse, te betrekken. Zij maakten
het bijzonder Casa Migrante en Associação
in dezelfde periode vergelijkbare vormen
Portuguesa de Amesterdão, dreigen hun
van uitsluiting mee en trokken in de jaren
locaties te verliezen vanwege een stop van
zeventig en tachtig vaak
gezamenlijk
op met arbeidsmigranten in de strijd voor gelijke rechten en tegen racisme. Volgens Ayranci is het belangrijk dat deze
gemeentelijke fondsen. Juist
Een gastarbeidersmonument werd door vrijwel alle gemeenschappen als positief ontvangen.
deze twee gemeenschappen zijn al veel verbinding met het gastarbeiderverleden kwijtgeraakt, het is daarom belangrijk dat een monument ook betekent dat de bestaanszekerheid
gedeelde geschie-
van deze gemeenschappen
denis van solidariteit
vergroot. Een andere manier
ook zichtbaar wordt in het monument: “Ik
van betrokkenheid vergroten is aan de hand
wil niemand uitsluiten.” Daarmee werd een
van co-creatie. In het gesprek bij OBA de
inhoudelijke kanttekening geplaatst bij de
Banne benadrukten deelnemers het grote
huidige afbakening van het monument tot
aantal kunstenaars afkomstig uit verschil-
de categorie gastarbeiders.
lende gemeenschappen verbonden aan de gastarbeidergeschiedenis. Organisaties en inwoners van de stad verbonden met gastarbeid hebben de behoefte betrokken te zijn bij het vormgeven van de herinneringscultuur omtrent het thema.
51
Plaats van Herinnering
Verschillen in bereikbaarheid en betrokkenheid van gemeenschappen
Zo lijkt de institutionele organisatiegraad binnen met name de Marokkaanse en Turkse gemeenschappen in Amsterdam aanzienlijk sterker dan bij andere groepen.
Tijdens het draagvlakonderzoek bleek
Dat komt deels voort uit een grotere bevol-
het bereiken van nazaten van voormalige
kingsomvang, maar ook uit het feit dat deze
gastarbeiders niet in alle gevallen vanzelf-
gemeenschappen in de afgelopen decennia
sprekend. Waar binnen de Marokkaanse
in belangrijke mate zijn blijven bestaan als
en Turkse gemeenschappen relatief
cultureel en sociaal herkenbare gemeen-
gemakkelijk toegang werd verkregen tot
schappen binnen de stad. Daarbij speelt de
netwerken, organisaties en individuen die
mate waarin er door de jaren heen sprake
zich betrokken voelen bij het thema, verliep
is geweest van uitsluiting, discriminatie
dat proces bij andere gemeenschappen,
en strijd voor zichtbaarheid een cruciale
zoals de Spaanse, Italiaanse, Portugese,
rol in het levend houden van collectieve
Griekse en Joegoslavische, dat aanzienlijk
herinnering. Het idee van een monument
moeizamer. Dit verschil in bereikbaarheid
lijkt daarom bij velen te resoneren omdat
hangt samen met meerdere structurele en
het raakt aan een gedeeld gevoel van his-
historische factoren die gevolgen hebben
torische onderwaardering en de behoefte
voor de wijze waarop het draagvlakonder-
aan erkenning.
zoek moet worden geïnterpreteerd. Voor andere groepen ligt dit mogelijk Dat met name Turkse en Marokkaanse
anders. In het contact met vertegenwoor-
stemmen goed vertegenwoordigd zijn in
digers van Italiaanse instellingen, zoals de
het onderzoek is enerzijds een reflectie
Dante Alighieri-vereniging en de studen-
van hun maatschappelijke aanwezigheid en
tenvereniging Amsterdam Italian Society,
organisatiegraad in Amsterdam. Anderzijds
kwam expliciet naar voren dat het thema
betekent het dat het draagvlak zoals dat
gastarbeid daar nauwelijks meer leeft.
nu in kaart is gebracht vooral de behoef-
Er werd gesuggereerd dat de Italiaanse
ten, verwachtingen en gevoeligheden van
migranten van destijds inmiddels goed
deze twee gemeenschappen weerspiegelt.
zijn geïntegreerd, sociaal-economisch zijn
De geringe betrokkenheid van andere
opgeklommen en zich in mindere mate
groepen is op zichzelf ook een beteke-
identificeren met een gezamenlijke migra-
nisvol onderzoeksresultaat. Het geeft aan
tiegeschiedenis. Dat leidt tot minder urgen-
dat de term ‘gastarbeider’, en de behoefte
tie, maar mogelijk ook tot minder behoefte
aan representatie via een monument, voor
aan collectieve representatie via een
sommige gemeenschappen minder actueel
monument. Vergelijkbare signalen kwamen
of relevant is, wat kan wijzen op verschillende mate van integratie, afwezigheid van collectieve herinnering, of simpelweg
uit de Griekse gemeenschap, tijdens ons
andere prioriteiten.
met oudere migranten en de aanwezige
bezoek aan de Grieks-Orthodoxe kerk in Zaandam was het lastig in contact te komen
52
Studio Batman
spreker gaf vooral een positief beeld van de Nederlandse samenleving, met nadruk op dankbaarheid en respect voor werkgevers en instituties. Belangrijk hierbij is dat deze geïnterviewde zelf pas in de jaren negentig migreerde, en dus geen directe ervaring had met gastarbeid. Ook tijdens onze drie bezoeken aan Associação Portuguesa de Amesterdão (APA) bleek het moeilijk in contact te komen met de generaties die binnen het kader van gastarbeid vallen. Een lid van het bestuur, Fernando Leandro is kind van gastarbeiders, maar deelde voornamelijk met ons dat veel gastarbeiders naar Portugal zijn teruggekeerd. Daarnaast spraken we bij APA de 70 jaar oude Portugese journalist Jose Oliveira, die onderzoek heeft gedaan naar Portugese gastarbeiders in Amsterdam. Zelf was hij in de jaren 1990 naar Nederland toe gekomen, maar ook zijn verhaal bevestigde dat veel mensen zijn teruggekeerd naar Portugal, zeker na de val van het dictatoriale regime in 1974. Hedendaags lopen er allerlei recenter gemigreerde Portugees sprekenden rond bij APA en is de organisatie bezig met het zoeken naar manieren om te blijven bestaan. In het geval van de ex-Joegoslavische gemeenschap is de situatie weer anders. Hier is de scheidslijn tussen arbeidsmigratie en vluchtmigratie sinds de jaren 1990 diffuus geworden, waardoor het identificeren van een coherente groep ‘nazaten van gastarbeiders’ complex is.
53
Plaats van Herinnering
CONCLUSIE
54
Studio Batman
Conclusie
willen hierbij echter nadrukkelijk voorkomen
Uit het door Studio Batman uitgevoerde
gevoelens oproept; het moet juist een geba-
draagvlakonderzoek naar de behoefte aan
lanceerd, genuanceerd en menswaardig
een plaats van herinnering voor gastarbei-
verhaal vertellen.
dat het monument uitsluitend negatieve
ders blijkt dat er brede en expliciete steun bestaat onder betrokken gemeenschappen.
Ook benadrukken deelnemers sterk het
Een meerderheid van de deelnemers ziet
belang van een inclusieve en intergenera-
een monument als noodzakelijk om erken-
tionele benadering, waarbij het monument
ning te geven aan de belangrijke, maar vaak
niet alleen voor oudere generaties beteke-
vergeten bijdrage van gastarbeiders aan
nis heeft, maar ook herkenning biedt aan
Amsterdam. Het monument wordt
jongere generaties. Specifieke aandacht
beschouwd als een essentieel middel om
voor een genderbewust standbeeld wordt
collectieve herinnering en maatschappelijke
eveneens expliciet genoemd. Daarnaast
bewustwording te vergroten en om ervoor
wordt erop gewezen dat het monument
te zorgen dat toekomstige generaties zich
multicultureel van aard moet zijn, waarbij
bewust blijven van deze geschiedenis.
verschillende nationaliteiten en culturele achtergronden die verbonden zijn met gast-
De respondenten benadrukken dat het
arbeid zichtbaar vertegenwoordigd worden.
monument niet alleen moet gaan over erkenning en waardering, maar ook ruimte
Op het gebied van vormgeving geven res-
moet bieden voor dialoog, reflectie en
pondenten duidelijk aan dat het monument
educatie. Het belang van het overdragen
herkenbaar, toegankelijk en begrijpelijk
van kennis aan jongere generaties en het
moet zijn. Het moet uitnodigen tot interac-
bespreekbaar maken van het
tie en reflectie. Er bestaat discussie over
gastarbeiderverleden in het onderwijs
de mate van abstractie of figuratie; sym-
worden nadrukkelijk genoemd.
bolische elementen zoals handen, koffers of bruggen worden genoemd, evenals
Wat betreft de betekenis van het monu-
abstracte vormen die ruimte laten voor
ment, benadrukken respondenten twee
persoonlijke interpretatie en emotionele
belangrijke dimensies: enerzijds moet
verbinding.
het monument de kracht, trots, doorzettingsvermogen en positieve bijdrage van
De locatie van het monument leidt tot een
gastarbeiders uitdrukken. Anderzijds moet
belangrijke afweging: enerzijds wordt er
er aandacht zijn voor de zware omstandig-
gepleit voor een centrale locatie, zoals nabij
heden waarin deze bijdrage tot stand kwam,
het Centraal Station of het Weteringsplant-
zoals eenzaamheid, precaire arbeids- en
soen, om de zichtbaarheid en toegankelijk-
woonomstandigheden, fysiek en emotio-
heid voor een breed publiek en toeristen te
neel leed en discriminatie. Respondenten
vergroten. Anderzijds bestaat er een wens voor een meer wijkgerichte plek, dichtbij de
55
Plaats van Herinnering
gemeenschappen die historisch en sociaal
zodat het daadwerkelijk een levendige plek
verbonden zijn met gastarbeid, zoals Plein
van herinnering en educatie wordt.
’40-’45, Sloterpark of Mercatorplein. Een tweedelige opzet van het monument wordt
Bij de interpretatie van de resultaten is het
genoemd als mogelijke oplossing om beide
van belang om rekening te houden met de
wensen te verenigen.
verschillen in bereikbaarheid en betrokkenheid tussen de diverse gemeenschappen.
Een ander belangrijk inzicht uit het onder-
Waar binnen de Marokkaanse en Turkse
zoek is de weerstand tegen de term ‘gastar-
gemeenschappen sprake was van een
beider’. Veel deelnemers beschouwen deze
hoge mate van participatie en organisatieg-
term als gedateerd, stigmatiserend of impli-
raad, bleek het betrekken van bijvoorbeeld
cerend dat zij slechts tijdelijk in Nederland
de Italiaanse, Griekse en Joegoslavische
verblijven, terwijl zij zich inmiddels struc-
gemeenschappen aanzienlijk moeizamer.
tureel onderdeel van de Nederlandse samenleving voelen. Anderen hadden dan weer geen moeite met de naam, aangezien zij deze historisch correct zou zijn. Alternatieve benamingen zoals ‘arbeidsmigratie’ worden vaak als passender ervaren en er kan inspiratie worden
Dit hangt samen met
Studio Batman adviseert om de realisatie van deze plek niet als eindpunt te zien, maar juist als vertrekpunt voor een duurzaam proces van betrokkenheid.
opgedaan uit de wijze waarop bijvoorbeeld
zowel demografische factoren als verschillen in institutionele organisatie, en verbondenheid met het thema. De Spaanse en Portugese gemeenschap waren goed te bereiken, maar het aantal leden verbonden met de geschiedenis van gastarbeid was hier een stuk lager. Deze verschillen betekenen
Duitsland en Oostenrijk omgaan met de
dat het geconstateerde draagvlak vooral
term ‘Gastarbeiter’ door deze tussen aan-
een weerspiegeling is van de perspectieven
halingstekens te plaatsen en de term altijd
en gevoeligheden binnen de beter geor-
van extra uitleg te voorzien of standaard
ganiseerde en meer zichtbare gemeen-
‘Gastarbeiter*innen’ te schrijven.
schappen. Tegelijkertijd vormt de relatief geringe betrokkenheid van andere groepen
Tot slot wijzen respondenten op het belang
zelf ook een waardevol inzicht, dat duidt
van actieve betrokkenheid en co-creatie van
op uiteenlopende historische ervaringen
gemeenschappen bij het verdere ontwerp-
en verschillende mate van behoefte aan
proces en het realiseren van het monument.
publieke representatie.
Ze onderstrepen daarnaast de noodzaak van educatieve en maatschappelijke randprogrammering rondom het monument,
56
Studio Batman
De uitkomsten van het draagvlakonderzoek laten zien dat er brede steun bestaat voor de realisatie van een plaats van herinnering voor ‘gastarbeiders’. Studio Batman adviseert om de realisatie van deze plek niet als eindpunt te zien, maar juist als vertrekpunt voor een duurzaam proces van betrokkenheid. Het is belangrijk dat de gemeenschappen die dit initiatief dragen ook in de toekomst actief betrokken blijven bij de vormgeving, het gebruik en de betekenis van deze plek. Zo kan de plaats van herinnering uitgroeien tot een herkenbare en gedragen ruimte, waar verhalen gedeeld worden en waar verschillende generaties zich mee verbonden voelen.
57
Plaats van Herinnering
TEAM
58
Studio Batman
Team Marlies van Opheusden Stadshistoricus (MA) Marlies is afgestudeerd stadshistoricus en dit jaar begonnen aan de onderzoeksmaster Environmental Humanities. Ze houdt zich
terscriptie, voor Stadsarchief Amsterdam en voor een publicatie van het Presidentschap voor Turken in het buitenland (YTB). Daarnaast zet Ole zich in om geschiedenis toegankelijk te maken via creatieve media. Zo ontwikkelt Ole in Amsterdam NieuwWest een community-led co-creatieproject bij Stichting The Beach, dat draait om de familiegeschiedenis van Turkse bewoners.
bezig met de relatie tussen stad en natuur, arbeidsgeschiedenis, arbeidsmigratie en
Merel Moes
(eco)feministische geschiedschrijving. Ze heeft in het kader van het project ‘Tussen
Historicus (BA)
Tompouce en Baklava’ ruim twee jaar onderzoek gedaan naar de geschiedenis
Merel heeft de bachelor geschiedenis aan
van (Turkse) arbeidsmigranten in Amster-
de Universiteit van Amsterdam afgerond
dam. Hierin heeft ze zich voornamelijk
en is nu begonnen aan de researchmaster
gefocust op de aanwezigheid van gebeds-
geschiedenis aan dezelfde universiteit. In
huizen in de stad en de geschiedenis
haar bachelorscriptie heeft ze zich ver-
van vrouwelijke Turkse migranten. Verder
diept in islamitische arbeidsmigranten in
heeft Marlies voor de tentoonstelling Al
Nederland in de jaren zestig tot en met de
die Amsterdamse Mensen (2025) van het
jaren tachtig, waarbij ze heeft bestudeerd
Stadsarchief Amsterdam een bijdrage gele-
hoe het Offerfeest in die periode gevierd
verd over de geschiedenis van de Turkse
en gefaciliteerd werd, enerzijds door de
vrouwen in Amsterdam aan de hand van
Nederlandse overheid en anderzijds door
het werk van Bertien van Manen en praat ze
de islamitische gemeenschap zelf. Eerder
mee in de eerste aflevering van de podcast
in haar studie heeft ze geschreven over de
De Stille Vrouw (2026) van Dilan Yurdakul.
eerste generatie Marokkaanse vrouwen in Nederland.
Ole Lechner
Emin Batman
Stadshistoricus (MA)
Interdisciplinair kunstenaar, architect
Ole is afgestudeerd stadshistoricus en pro-
Emin Batman is een interdisciplinaire
grammamaker met een focus op stedelijke ontwikkeling, migratie en woongeschiedenis. Ole heeft onderzoek gedaan naar de woongeschiedenis van migranten in Amsterdam in de jaren 1960-1990, o.a. voor de mas-
kunstenaar, architect en oprichter van Studio Batman. Zijn diverse werken omvatten fotografie, film en architectuur en behandelt thema’s als identiteit,
59
Plaats van Herinnering
migratie, interculturaliteit en spiritualiteit. Naast zijn artistieke praktijk is Batman ambassadeur van Amsterdam Art, lid van de Programma raad van ARCAM en directeur van het Yunus Emre Instituut in Nederland. Batmans passie ligt in het verbinden van mensen uit verschillende culturen en het vieren van overeenkomsten, door middel van zijn artistieke creaties.
60
Studio Batman
DANKWOORD
61
Plaats van Herinnering
Dankwoord
Deze gemeenschapsgerichte aanpak is gelukt vanwege een fijne samenwerking
Dit draagvlakonderzoek is in vier maanden
met EMCEMO, HTIB, Casa Migrante,
neergezet, iets waar wij als Studio Batman
Associação Portuguesa de Amesterdão, de
heel trots op zijn. We realiseren ons dat
Grieks-Orthodoxe Kerk Zaandam, Marok-
dit nooit was gelukt zonder hulp en daarom
kaan in Mokum en de Alevitische Culturele
nemen we graag de tijd om een aantal
Vereniging. Dank voor het vertrouwen en
mensen en organisaties te bedanken. Ten
het ons aan laten sluiten bij jullie evenemen-
eerste grote dank aan Suleyman Koyuncu
ten. We bedanken graag het Van Eesteren
(DENK), Anissa Bouhassani (PvdA) en
Museum en Stichting de Meevaart voor het
Yasmine Bentoumya (GroenLinks) voor het
gebruik mogen maken van jullie ruimtes om
indienen van het initiatiefvoorstel ‘Erken-
de stadsgesprekken te organiseren. Deze
ning voor de rol van de gastarbeiders voor
evenementen waren van enorme waarde
Amsterdam’ en het agenderen van de gast-
om verschillende gemeenschappen tege-
arbeidgeschiedenis van Amsterdam binnen
lijkertijd om de tafel te hebben en allerlei
de gemeente.
perspectieven op het eventuele monument te kunnen verzamelen.
Verder bedanken we alle 85 deelnemers die hun meningen, gedachten en gevoelens
We bedanken graag iedereen die in de
over het thema gastarbeid en een eventu-
onderzoeksfase heeft meegedacht, zoals
eel gastarbeidmonument hebben gedeeld.
Olivia Tudor, die in de aanloop naar de
Jullie inzichten vormen dit hele verslag
opening van haar eigen tentoonstelling
en zonder jullie was het onmogelijk een
over Italiaanse gastarbeiders in het Oosten
genuanceerde en gedetailleerde conclusie
van Nederland, bij ons langskwam om te
te trekken die antwoord zou geven op de
sparren over de geschiedenis van Italiaanse
vier vragen vanuit Gemeente Amsterdam.
gastarbeiders in Amsterdam. Daarnaast
We willen de gemeente bedanken voor het
bedanken we Helene de Scharnes, die voor
geven van de opdracht, het accepteren van
ons heeft getolkt bij APA en hierdoor brug-
ons plan en de fijne begeleiding van Onno
genbouwer was tussen Studio Batman en
van den Muysenberg. We zijn blij dat de
de Portugese gemeenschap in Amsterdam.
gemeente staat voor onderzoek gericht op
Ook grote dank aan Laura van Hasselt voor
bottom-up participatie, laagdrempeligheid
het lezen en becommentariëren van onze
en gemeenschapsgericht werken.
conceptversie.
62
Studio Batman
Tot slot wend ik me even af van de meervoudsvorm, om als coördinator Ole Lechner, Merel Moes, Emin Batman, Eva Govan, Dok Gerritsen, Sara Aljic, Sara Halilovic en Havva Betül Çetinkaya te bedanken voor de fijne samenwerking. Vanwege al jullie harde werk en waardevolle inzichten staat dit rapport, rijk aan informatie, niet alleen over een eventueel gastarbeidmonument, maar ook over de herinnering aan gastarbeid door betrokken gemeenschappen en alle generaties. Marlies van Opheusden - coördinator Plaats van Herinnering
63
Plaats van Herinnering
FIGURENLIJST Figuur 1: Rob Bogaerts, Turkse bezetters in de kantine, foto, Nationaal Archief, 30 mei 1979. Figuur 2: Studio Batman, Poster ter promotie van de stadsgesprekken, poster, 18 mei 2025 Figuur 3: Alf van Beem, Abdellah Zakibrug, foto, Wikipedia, 27 augustus 2017. Figuur 4: Rob Mieremet, Staking bij Bergoss tapijtenfabriek, foto, Nationaal Archief, 24 mei 1973. Figuur 5: Eric Koch, stakende Turkse medewerkers van Indeco Coignet, foto, Nationaal Archief, 1 december 1965. Figuur 6: Eveline Renaud, Eerbetoon aan de Gastarbeiders (Aimée Zito Lema, 2024), foto, 50 jaar gastarbeiders in Utrecht Figuur 7: Jannes Linders, Monument voor Gastarbeiders (Hans van Bentem, 2013), foto, Beeldende Kunst en Openbare Ruimte Figuur 8: Arthena, Nationaal Monument Slavernijverleden (Erwin de Vries 2002), foto, Wikimedia Commons
64
Studio Batman
65
Plaats van Herinnering
Congratulazioni, Amsterdam! ¡Felicidades, Ámsterdam! Συγχαρητήρια, Άμστερνταμ! Tebrikler Amsterdam! Parabéns, Amesterdão! !مادرتسمأ اي كوربم Čestitamo, Amsterdam!
in opdracht van
66