Oudere migranten in coronatijd

Oudere migranten in coronatijd:

onderzoek naar hun gezondheid en welbevinden, corona(maatregelen) en vaccinatie 65-plussers van Surinaamse, Antilliaanse, Marokkaanse en Turkse herkomst in vergelijking met Nederlandse leeftijdsgenoten

2

Oudere migranten in coronatijd

Kernpunten Gezondheid, welbevinden en leefgewoonten

Impact van de coronacrisis op gezondheid, welbevinden en leefgewoonten

• Zes op de tien 65-plussers beoordelen de eigen gezondheid als goed tot zeer goed. Turkse 65-plussers zijn het minst tevreden over hun eigen gezondheid (38%). Bij de overige ouderen ligt dit tussen de 52% en 63%. • Bijna de helft van de 65-plussers heeft minstens twee chronische aandoeningen (multimorbiditeit) die zijn vastgesteld door een arts. Onder Surinaamse en Antilliaanse 65-plussers komt multimorbiditeit vaker voor. Het aandeel 65-plussers van een migrantengroep met diabetes is drie tot bijna vijf keer zo veel als bij Nederlandse 65-plussers. • Twee derde tot driekwart van de oudere migranten heeft overgewicht. Ook obesitas komt onder ouderen met een migratieachtergrond vaker voor. • Ongeveer zeven op de tien 65-plussers met een migratieachtergrond hebben een of meerdere aandoeningen die het risico op een ernstig verloop van COVID-19 verhogen. • Ouderen van Turkse en Antilliaanse herkomst rapporteren het vaakst psychosociale problemen zoals stress, (emotionele) eenzaamheid, depressie en angststoornissen. Daarnaast voelt een deel van de ouderen zich soms of vaak gediscrimineerd waarbij de percentages hoger liggen voor ouderen met een migratieachtergrond: 29% (Antillianen), 24% (Surinamers), 23% (Turken), 17% (Marokkanen) tegen 11% bij de Nederlandse ouderen.

• Bij leefgewoonten valt op dat oudere migranten vooral minder lichamelijk actief zijn dan hun Nederlandse leeftijdsgenoten. Ongeveer een op de tien voldoet aan de beweegrichtlijn tegen vier op de tien Nederlandse 65-plussers.

• Gemiddeld geeft 15% van de ouderen aan dat de eigen gezondheid verslechterd is ten opzichte van vóór de coronacrisis. • Ongeveer een op de zes 65-plussers ervaart meer eenzaamheid en/of stress en een op de tien ervaart meer angst, depressie en/of slaapproblemen dan vóór de coronacrisis. Bij 65-plussers van Turkse herkomst is dit hoger en liggen de percentages tussen de 28% en 47%. • Drie op de tien ouderen geven aan dat zij minder bewegen/sporten en een op de vijf geeft aan dat hun gewicht is toegenomen door de coronacrisis. • Er zijn bijna geen ouderen die aangeven dat hun gezondheid of welbevinden beter is dan vóór de coronacrisis.

3

Oudere migranten in coronatijd

Kernpunten Corona(maatregelen)

Vaccinatie

• Marokkaanse (21%) en Turkse (31%) ouderen geven vaker aan corona te hebben gehad. Bij Nederlandse, Surinaamse en Antilliaanse ouderen is dit respectievelijk 4%, 12% en 5%. • Turkse ouderen ervaren iets meer belemmeringen om zich te laten testen en lijken meer moeite te hebben met de coronamaatregelen en de naleving ervan. • De meest genoemde belemmeringen om zich te laten testen op corona zijn: ‘testen levert niks op’, ‘weet niet waar de testlocaties zijn’ en ‘geen vervoer hebben’. • Kinderen zijn voor Turkse en Marokkaanse ouderen de belangrijkste informatiebron over corona en vaccinatie. Voor de Nederlandse, Surinaamse en Antilliaanse ouderen is dit Nederlandse tv of radio. • Ongeveer 8% van de 65-plussers vermijdt (professionele) zorg uit angst voor besmetting met het coronavirus.

• De vaccinatiebereidheid is redelijk hoog voor alle groepen. Onder de 65-plussers van Antilliaanse, Marokkaanse en Turkse herkomst is dit met respectievelijk 83%, 77% en 78% lager dan de Nederlandse (98%). Voor Surinaamse 65-plussers is dit 91%. • Ten tijde van dit onderzoek zijn twee op de drie 65-plussers al (deels) gevaccineerd, waarvan 9% tot 27% twee vaccinaties hebben gehad. De gevonden verschillen tussen ouderen met en zonder een migratie achtergrond hebben zeer waarschijnlijk te maken met het moment waarop zij zijn geïnterviewd. • De eigen gezondheid is voor alle groepen de belangrijkste drijfveer om zich te laten vaccineren. Overige drijfveren lopen uiteen en verschillen aanzienlijk per herkomstgroep. • Oudere migranten die nog niet gevaccineerd zijn, zijn het minder vaak eens met stellingen over het vaccin ter bescherming tegen het coronavirus, de veiligheid van het vaccin en vaccineren als uitweg uit de coronacrisis. De vaccinatiebereidheid onder deze groep is ook lager. • De meest genoemde redenen om zich niet te laten vaccineren zijn: ‘bang zijn voor de bijwerkingen’, ‘geen vertrouwen in het vaccin’ en ‘vaccineren levert mij niks op’. • Alle groepen ouderen geven na vaccinatie vaak aan dat zij de coronamaatregelen minder naleven.

Zij geven vaak aan dat zij zich niet meer hoeven te laten testen bij verkoudheid, vaker bezoekers ontvangen en makkelijker op bezoek gaan.

4

Oudere migranten in coronatijd

Inhoud Inleiding 1. Ervaren gezondheid

5

6. Vaccinatie

22

6

7. Conclusie en discussie

27

8. Methodologische verantwoording

29

2. Chronische aandoeningen en beperkingen 8 3. Mentaal welbevinden

12

Literatuur

32

4. Leefgewoonten

16

Colofon

33

5. Coronapandemie en -maatregelen

18

5

Oudere migranten in coronatijd

Inleiding Sinds februari 2020 hebben we te maken met een uitbraak van het coronavirus. Uit diverse onderzoeken komt naar voren dat ouderen en etnische minderheden/ migranten harder getroffen worden en dat de oversterfte onder deze groepen ook veel hoger ligt [1,2,3,4]. Door hun sterke ondervertegenwoordiging in lopende onderzoeken/panels, is het onbekend wat de impact is van de coronapandemie op ouderen mét een migratieachtergrond. Dit rapport gaat over de gezondheid en het welbevinden van Amsterdammers van 65 jaar en ouder van Surinaamse, Antilliaanse, Marokkaanse en Turkse herkomst in vergelijking met 65-plussers van Nederlandse herkomst. Hoe ervaren zij hun gezondheid en wat is de impact van de coronacrisis op hun welbevinden en leefgewoonten, een jaar na de uitbraak van de coronapandemie? Daarnaast geven we inzicht in testen en vaccineren tegen corona. Hoeveel en welke 65-plussers willen zich laten vaccineren? Welke belemmeringen ondervinden zij hierbij? Houden zij zich nog aan de coronamaatregelen na vaccinatie?

In verband met de leesbaarheid van het rapport, hanteren we de term Marokkaanse, Turkse, Surinaamse en Antilliaanse ouderen c.q. 65-plussers om de herkomstgroeperingen MarokkaansNederlandse, Turks-Nederlandse, Surinaams-Nederlandse en Antilliaans-Nederlandse ouderen aan te duiden.

Oudere migranten in coronatijd

1. Ervaren gezondheid Hoe is over het algemeen uw gezondheid? Deze vraag naar ervaren gezondheid is een samenvattende maat van alle relevante gezondheidsaspecten voor de persoon in kwestie. Over het algemeen neemt de gezondheidsbeleving geleidelijk af met het ouder worden. In dit hoofdstuk beschrijven we hoe ouderen hun eigen gezondheid beoordelen en of dit veranderd is ten opzichte van vóór de coronacrisis.

6

7

Oudere migranten in coronatijd

Turkse 65-plussers minst tevreden over eigen gezondheid In dit onderzoek beoordelen zes op de tien 65-plussers de eigen gezondheid als goed tot zeer goed. Nederlandse 65-plussers scoren het hoogst (63%), terwijl de Turkse 65-plussers de eigen gezondheid het minst als goed tot zeer goed ervaren (38%) (zie figuur 1.1). Wanneer we rekening houden met het opleidingsniveau, dan verdwijnt het verschil tussen 65-plussers van Turkse en Nederlandse herkomst.

Is de eigen gezondheid veranderd ten opzichte van de periode vóór corona? Op deze vraag geeft gemiddeld 15% van de ouderen aan dat de eigen gezondheid verslechterd is. De percentages variëren enigszins tussen de groepen ouderen: van 14% onder Nederlandse ouderen tot 24% onder Surinaamse ouderen (zie figuur 1.2). Slechts een enkele 65-plusser geeft aan dat de algemene gezondheid is verbeterd door de coronacrisis.

Figuur 1.1 (zeer) Goede ervaren gezondheid van 65-plussers naar etnische herkomst

Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

Figuur 1.2 Impact van de coronacrisis op de ervaren gezondheid van 65-plussers naar etnische herkomst

Oudere migranten in coronatijd

2. Chronische aandoeningen en beperkingen Naarmate men ouder wordt nemen chronische aandoeningen en beperkingen toe. Het hebben van een chronische aandoening of beperking kan voor mensen ingrijpend zijn en heeft vaak gevolgen voor het dagelijkse functioneren. In dit hoofdstuk leest u over de lichamelijke gezondheid van de 65-plussers. Welke aandoeningen komen bij de verschillende groepen vaak voor? Op welke gebieden ervaren zij veel beperkingen? En zijn er verschillen in het risico op een ernstig verloop van COVID-19?

8

9

Oudere migranten in coronatijd

Helft 65-plussers heeft twee of meer chronische aandoeningen Zeven op de tien 65-plussers rapporteren ten minste één chronische aandoening en bijna de helft heeft twee of meer chronische aandoeningen (multimorbiditeit). Het gaat hierbij om aandoeningen in de afgelopen 12 maanden die zijn vastgesteld door een arts. Onder de Surinaamse, Turkse en Antilliaanse 65-plussers komt multimorbiditeit vaker voor dan bij de

Nederlandse 65-plussers; respectievelijk 61%, 61% en 57% ten opzichte van 44% bij Nederlandse ouderen. Marokkaanse 65-plussers (40%) rapporteren ongeveer evenveel multimorbiditeit als de Nederlandse. Daarnaast zijn er nog een aantal risico­ groepen voor multimorbiditeit: vrouwen, 75-plussers en laagopgeleiden (geen of lagere opleiding).

Figuur 2.1 Verdeling van het aantal chronische aandoeningen 1

onder de 65-plussers naar etnische herkomst

Chronische aandoeningen die men in de afgelopen 12 maanden heeft (gehad) en die zijn vastgesteld door een arts. Hart- en vaatziekten: (gevolgen van) beroerte, hersenbloeding, herseninfarct en (gevolgen van) hartinfarct of andere ernstige hartaandoening. 3 Aandoeningen aan het bewegingsstelsel: botontkalking, gewrichtsslijtage, chronische gewrichtsontsteking, ernstige of hardnekkige aandoening van rug, andere ernstige aandoening van de nek, schouder, elleboog, pols of hand. Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep. 1 2

Vaker suikerziekte en/of hoge bloeddruk onder ouderen met een migratieachtergrond Bij de Surinaamse, Antilliaanse en Turkse 65-plussers geeft meer dan de helft aan een hoge bloeddruk te hebben (respectievelijk 58%, 55% en 68%) (zie figuur 2.2). Bij de Nederlandse en Marokkaanse 65-plussers (zie figuur 2.2) is dat 30% en 39%. Ook diabetes (suikerziekte) is een aandoening die vaak voorkomt onder 65-plussers met

Figuur 2.2 Chronische aandoeningen 1

2

3

een migratieachtergrond. Ongeveer de helft van de Turkse (57%) en Marokkaanse (46%) ouderen geeft aan dat bij hen diabetes is vastgesteld. Voor de Surinaamse en Antilliaanse 65-plussers is dit 33% en 27%.

onder 65-plussers naar etnische herkomst

10

Oudere migranten in coronatijd

Meerderheid oudere migranten heeft overgewicht De helft van de 65-plussers heeft overgewicht en bij 17% gaat het om ernstig overgewicht (obesitas). Ouderen met een migratie­ achtergrond hebben vaker te maken met overgewicht (zie figuur 2.3). Bij de Turkse en Marokkaanse ouderen gaat het om driekwart. Bij de Surinaamse en Antilliaanse 65-plussers is dat ongeveer twee derde. Met uitzondering van de Marokkaanse 65-plussers, komt obesitas ook vaker voor onder 65-plussers met een migratie­achtergrond.

De verschillen in overgewicht en obesitas zijn toe te schrijven aan verschil in opleidings­ niveau. Ouderen zonder opleiding of met een laag opleidingsniveau hebben vaker overgewicht en/of obesitas. Bijna een op de vijf ouderen geeft aan dat hun gewicht is toegenomen door de coronacrisis. Alleen ouderen van Marokkaanse herkomst geven minder vaak een gewichtstoename door de coronacrisis aan (4%).

Figuur 2.3 Overgewicht en obesitas (ernstig overgewicht) bij 65-plussers naar etnische herkomst

4 In dit onderzoek gaat het om de zelfgerapporteerde aandoeningen: diabetes, (gevolgen van) een hartinfarct of andere ernstige hartaandoeningen, hoge bloeddruk, astma of COPD of (morbide) obesitas (BMI≥ 40 kg/m2). Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

Oudere migranten vaker verhoogd risico op ernstig verloop COVID-19 Het RIVM geeft aan dat mensen die ouder zijn dan 70 jaar en volwassenen met bepaalde onderliggende ziekten een verhoogd risico op een ernstig beloop van COVID-19 hebben [5]. Op basis van de zelfgerapporteerde aandoeningen en zeer ernstig overgewicht (BMI ≥ 40 kg/m2) is nagegaan in hoeverre ouderen van verschillende achtergronden tot de risicogroep op COVID-19 behoren op basis van aandoeningen zoals diabetes, een hoge bloeddruk of astma (zie figuur 2.4).

Alle migrantengroepen hebben significant vaker aandoeningen met een verhoogd risico op een ernstig verloop van COVID-19 dan de Nederlandse 65-plussers. Voor de Nederlandse 65-plussers is het percentage 45% en voor de migrantengroepen ligt dit tussen de 64% (Antilliaanse groep) en 74% (Turkse groep).

Figuur 2.4 Het aandeel 65-plussers die een aandoening met een verhoogd risico op een ernstig verloop van COVID-19 hebben naar etnische herkomst 4

11

Oudere migranten in coronatijd

Meeste alledaagse beperkingen op het gebied van mobiliteit Alledaagse beperkingen komen veel voor en zijn te verdelen in beperkingen bij persoonlijke verzorging zoals eten en drinken, en mobiliteitsbeperkingen zoals de trapop en aflopen. Het aandeel 65-plussers dat alledaagse beperkingen bij persoonlijke zorg en/of mobiliteit ondervindt is onder Turkse 65-plussers het hoogst (43%) gevolgd door de Antilliaanse groep (26%). Bij de Nederlandse 65-plussers is 13% beperkt bij dergelijke activiteiten. Ongeveer drie op de tien Turkse 65-plussers rapporteert beperkingen bij de persoonlijke verzorging (zie figuur 2.5).

Ongeveer vier op de tien 65-plussers van Turkse herkomst en bijna een op de vier 65-plussers van Antilliaanse herkomst geven aan dat zij een beperking hebben op het gebied van mobiliteit.

Turkse en Marokkaanse 65-plussers meer beperkingen bij huishoudelijke activiteiten Alle ouderen hebben het meest moeite met zwaar huishoudelijk werk. Er zijn wel redelijk wat verschillen tussen de etnische groepen. De Turkse 65-plussers hebben veel meer moeite met alle de huishoudelijke activiteiten: boodschappen doen (42%), klaarmaken warme maaltijd (22%), licht huishoudelijk

Figuur 2.5 Alledaagse beperkingen 5 bij persoonlijke verzorging

en mobiliteit naar etnische herkomst

5 6

Kunnen dit met grote moeite of alleen met hulp van anderen. Kan dit niet vanwege gezondheid, corona(crisis) of andere reden. Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

werk (21%) en zwaar huishoudelijk werk (59%) (zie figuur 2.6). Ook bij de Marokkaanse groep liggen de percentages erg hoog ten opzichte van de Nederlandse groep. Van de Marokkaanse 65-plussers geven vier op de tien aan geen zwaar huishoudelijk werk te kunnen doen. Bijna een op de vier Surinaamse 65-plussers geeft aan geen boodschappen te kunnen doen (23%). In hoeverre zijn de ouderen belemmerd door de coronacrisis bij het doen van boodschappen? Slechts enkele ouderen (3% van het totaal) rapporteren dat zij geen boodschappen kunnen doen vanwege corona of de coronacrisis.

Minder valongevallen onder Surinaamse en Marokkaanse ouderen Een op de drie 65-plussers is in het afgelopen jaar minimaal één keer gevallen. Onder de Surinaamse en Marokkaanse ouderen is dit met respectievelijk 20% en 15% lager dan Nederlandse ouderen (34%). Bij de Turkse en Antilliaanse 65-plussers is dit 29%. Ongeveer 18% van de 65-plussers gebruikt een hulpmiddel bij het lopen. Het aandeel Turkse 65-plussers (36%) dat een hulpmiddel gebruikt is hoger dan bij de Nederlandse ouderen (17%). Voor de andere groepen liggen de percentages tussen de 16% en 22%.

Figuur 2.6 Beperkingen bij huishoudelijke activiteiten 6 naar etnische herkomst

Oudere migranten in coronatijd

3. Mentaal welbevinden In dit deel beschrijven we de psychosociale problemen die 65-plussers rapporteren, waaronder angst en depressie, eenzaamheid en stress. Hoe groot is de groep die psychosociale problemen ondervindt? Zijn er verschillen tussen ouderen met en zonder migratieachtergrond? In hoeverre heeft de coronacrisis invloed op hun mentaal welbevinden?

12

13

Oudere migranten in coronatijd

Groter risico op angststoornis of depressie onder Antilliaanse en Turkse 65-plussers

Antilliaanse 65-plussers vaker emotioneel eenzaam

Ongeveer vier op de tien 65-plussers van Antilliaanse of Turkse herkomst hebben een matig tot ernstig risico op een angststoornis of depressie (zie figuur 3.1). Bij Nederlandse en Surinaamse 65-plussers is dit ongeveer een op de drie en bij Marokkaanse 65-plussers ligt dit het laagst met 18%. Het percentage 65-plussers met een ernstig risico op een angststoornis of depressie is met 12% het hoogst onder Surinaamse en Antilliaanse ouderen.

Eenzaamheid verlaagt de levenskwaliteit en vergroot de kans op gezondheidsproblemen. In dit onderzoek ervaart ongeveer een op de twee 65-plussers eenzaamheid. Eenzaamheid is het hoogst onder 65-plussers van Antilliaanse (61%) en Turkse (62%) herkomst (zie figuur 3.2). Ongeveer een op de tien 65-plussers kampt met ernstige eenzaamheidsgevoelens. Hierin zijn nauwelijks verschillen te zien tussen de groepen. Ernstige eenzaamheid komt minder vaak voor onder hoogopgeleide 65-plussers.

Figuur 3.1 Matig of ernstig risico op een angststoornis of depressie 1

Figuur 3.2 Eenzaamheid

van 65-plussers naar etnische herkomst

1 2

Gemeten met behulp van de verkorte Kessler Psychological Distress Scale [6]. Gemeten met behulp van de verkorte De Jong Gierveld schaal [7]. Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

2

Bij Antilliaanse 65-plussers is er vaker sprake van emotionele eenzaamheid (het gemis aan intieme relaties) dan bij Nederlandse 65-plussers (zie figuur 3.2). Verder ervaart ongeveer een kwart van de 65-plussers van Nederlandse, Surinaamse of Antilliaanse herkomst het gemis aan sociale contacten, ook wel bekend als sociale eenzaamheid. Onder Marokkaanse en Turkse 65-plussers ligt dit iets hoger met 31% en 39%.

onder 65-plussers naar etnische herkomst

14

Oudere migranten in coronatijd

Discriminatie meest gerapporteerd door Antilliaanse en Surinaamse 65-plussers Ongeveer drie op de tien Antilliaanse (29%) en een op de vier Surinaamse (24%) 65-plussers voelen zich soms of vaak gediscrimineerd (zie figuur 3.3). Dit is vaker dan bij de Nederlandse 65-plussers (11%). Bij de Turkse en Marokkaanse 65-plussers is dit respectievelijk 23% en 17%. Discriminatie vanwege huidskleur (11%) of herkomst, nationaliteit en taal (7%) worden het vaakst gerapporteerd.

Turkse 65-plussers ervaren meeste stress Bijna vier op de tien 65-plussers geven aan een beetje tot (heel) veel stress te hebben ervaren in de afgelopen vier weken. Turkse 65-plussers ervaren vaker stress dan Nederlandse 65-plussers (63% ten opzichte van 35%) (zie figuur 3.4). Het aandeel 65-plussers dat de afgelopen vier weken (heel) veel last heeft gehad van stress ligt tussen de 6% en 15%. Gezondheid (2%), familie (4%), het coronavirus (2%) en de maatregelen/

Figuur 3.3 Het percentage 65-plussers dat zich wel eens gediscrimineerd voelt naar etnische herkomst

Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

lockdown (3%) worden het meest gerapporteerd als stressbronnen.

Een kwart van de 65-plussers ervaart slaapproblemen Ongeveer een op de vier 65-plussers geeft aan slaapproblemen te ervaren. Bij Turkse (30%), Antilliaanse (25%) en Marokkaanse (24%) ouderen is het aandeel dat slaapproblemen ervaart het hoogst.

Figuur 3.4 Stress in de afgelopen vier weken onder 65-plussers naar etnische herkomst

15

Oudere migranten in coronatijd

Vooral meer eenzaamheid en stress door coronacrisis In dit onderzoek is ook gevraagd naar de (psychosociale) gevolgen van de coronacrisis op 65-plussers. Zo is nagevraagd of men bijvoorbeeld meer of minder angst, stress, eenzaamheid en slaapproblemen ervaart ten opzichte van de periode voor de coronacrisis. Ongeveer een op de tien 65-plussers ervaart meer angst, depressie en/of slaapproblemen dan vóór de

coronacrisis (zie figuur 3.5). Verder ervaart 16% meer eenzaamheid en/of stress. Turkse 65-plussers geven op bijna alle psychosociale aspecten aan dat hun mentale welbevinden slechter is geworden door de coronacrisis: 38% tot 47% ervaart meer angst, voelt zich meer depressief en/of meer eenzaam. Er zijn bijna geen ouderen die aangeven dat hun mentale welbevinden beter is dan vóór de coronacrisis.

Figuur 3.5 (Psychosociale) gevolgen van de coronacrisis voor 65-plussers naar etnische herkomst 3

3

Exclusief de 65-plussers op wie dit niet van toepassing is. Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

Oudere migranten in coronatijd

4. Leefgewoonten Sinds de coronapandemie neemt de roep om meer aandacht voor een gezonde leefstijl toe. Betere leefgewoonten verkleinen niet alleen de kans op sterfte aan verschillende welvaartsaandoeningen, ook blijken patiënten met bijvoorbeeld extreem overgewicht het risico te lopen op een ernstig verloop van COVID-19. Hoeveel 65-plussers roken of drinken alcohol? Bewegen ouderen voldoende? U leest het in dit hoofdstuk.

16

17

Oudere migranten in coronatijd

Alcoholgebruik hoger onder Nederlandse ouderen

Nauwelijks verschil in gebruik warme maaltijd en ontbijt

Oudere migranten minder lichamelijk actief

Gevolgen van de coronacrisis op leefgewoonten

Zes op de tien 65-plussers (61%) in ons onderzoek geeft aan te drinken. Het alcohol­ gebruik is het hoogst onder Nederlandse 65-plussers (71%), gevolgd door Surinaamse (46%) en Antilliaanse ouderen (45%). Onder Turkse en Marokkaanse 65-plussers wordt het minst alcohol gedronken; respectievelijk 4% en 2%.

Ongeveer negen op de tien 65-plussers eten minimaal vijf dagen per week ontbijt, groente en/of een warme maaltijd. Er zijn geen opvallende verschillen gevonden tussen de migrantengroepen en de Nederlandse groep wat betreft warme maaltijden of ontbijt. Antilliaanse, Marokkaanse en Turkse ouderen geven, met respectievelijk 80%, 80% en 72%, wel minder vaak aan dat zij minimaal vijf dagen per week groente eten dan de Nederlandse ouderen (91%). Bijna 80% van de 65-plussers geeft aan minimaal vijf dagen per week fruit te eten. Dit percentage varieert enigszins met percentages tussen de 69% (Turkse ouderen) en 83% (Surinaamse ouderen).

Het aandeel 65-plussers met een migratie­ achtergrond dat voldoende beweegt is lager dan onder de Nederlandse 65-plussers. 1 Vier van de tien Nederlandse ouderen voldoen aan deze beweegrichtlijn tegen een op de tien onder de oudere migranten (zie figuur 4.1). De 65-plussers die alleen wonen of ouder zijn voldoen vaker niet aan de beweegrichtlijn. Ook het percentage wekelijkse sporters is erg laag onder de Marokkaanse en Turkse ouderen (respectievelijk 6% en 7%). Antilliaanse 65-plussers sporten ook minder vaak wekelijks (20%). Bij Nederlandse en Surinaamse 65-plussers is dit respectievelijk 38% en 27%.

Een op de drie 65-plussers geeft aan dat zij door de coronacrisis minder bewegen/ sporten. De ouderen van Marokkaanse herkomst (16%) geven het minst vaak aan dat de coronacrisis van invloed is op hun beweeggedrag (zie figuur 4.2). Voor roken, alcohol drinken en gezond eten zijn de aantallen te klein om uitspraken te doen over de impact van de coronacrisis op deze leefgewoonten.

Rookgedrag verschilt nauwelijks Een op de acht 65-plussers (13%) rookt. Er zijn nauwelijks verschillen tussen ouderen met en zonder migratieachtergrond. Wel bevinden de meeste rokers zich onder de Antilliaanse en Surinaamse 65-plussers. Een op de zes van hen rookt, terwijl onder Marokkaanse 65-plussers een op de tien rapporteert te roken.

Figuur 4.1 Het percentage 65-plussers dat voldoet aan de beweegrichtlijn naar etnische herkomst

Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

1

 oldoende bewegen, ofwel de beweegrichtlijn, houdt V in tenminste 150 minuten per week minimaal matig actief verspreid over diverse dagen en tenminste twee dagen per week bot- en spierversterkende activiteiten.

Figuur 4.2 Impact van de coronacrisis op bewegen/sporten bij 65-plussers naar etnische herkomst

18

Oudere migranten in coronatijd

5. Coronapandemie en -maatregelen Hoeveel 65-plussers hebben corona gehad? Welke coronamaatregelen vinden zij lastig of kunnen zij minder goed naleven? In hoeverre zijn ouderen bereid zich te laten testen op corona? En welke belemmeringen ondervinden zij hierbij? Dit hoofdstuk geeft antwoord op deze vragen.

1,5m

19

Oudere migranten in coronatijd

Turkse en Marokkaanse 65-plussers hebben vaker corona gehad

Nauwelijks belemmeringen bij testen op corona

Aan de ouderen is gevraagd of zij corona hebben gehad en of dit is bevestigd middels een coronatest. Ongeveer een op de vijf Marokkaanse, bijna een op de drie Turkse en een op de acht Surinaamse 65-plussers geeft aan dat zij corona hebben (gehad) (zie figuur 5.1). Voor de Nederlandse en Antilliaanse 65-plussers ligt dit slechts rond de 4-5%.

Het aandeel 65-plussers met migratie­ achtergrond dat zich wel eens heeft laten testen op corona is hoger dan onder de 65-plussers van Nederlandse afkomst. Een overgrote meerderheid (87%) van de 65-plussers geeft aan dat zij geen belemmeringen ondervinden om zich te laten testen. Onder de Turkse ouderen ligt dit met 76% het laagst (zie figuur 5.2).

Figuur 5.1 Het percentage 65-plussers dat corona heeft (gehad) naar etnische herkomst

Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

De 65-plussers die aangeven dat zij de afgelopen 12 maanden enige of grote moeite hadden met rondkomen geven vaker aan belemmeringen te ondervinden. De ouderen die wel enkele belemmeringen ondervinden geven vaak aan dat testen hen niks oplevert, zij niet weten waar de testlocaties zijn, geen vervoer naar de testlocaties hebben of de test (erg) onprettig vinden.

Figuur 5.2 Het percentage dat zich wel eens heeft laten testen en het percentage dat geen belemmeringen ondervindt om zich te laten testen naar etnische herkomst

20

Oudere migranten in coronatijd

Turkse 65-plussers meeste moeite met coronamaatregelen In dit onderzoek is ook gevraagd naar de moeilijkheid en het naleven van de coronamaatregelen die ten tijde van het onderzoek golden. Het maximaal aantal te ontvangen personen wordt het vaakst als (heel) moeilijk gezien (totaal 32%). Verder wordt ook vaker aangegeven dat het 1,5 meter afstand houden binnen- en buitenshuis, en het weigeren van bezoek (heel) moeilijk is. Of het lukt om deze maatregelen na te leven? De meeste 65-plussers geven aan dat dit vaak of altijd lukt. De Turkse 65-plussers geven vaker aan dat zij de maatregelen (heel) moeilijk vinden en dat zij deze minder vaak naleven (zie figuur 5.3.). Ook geven zij minder vaak aan dat zij de maatregelen naleven.

Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

Figuur 5.3 Het percentage 65-plussers dat de coronamaatregelen (heel) moeilijk vindt en het percentage dat aangeeft de coronamaatregelen na te leven naar etnische herkomst

21

Oudere migranten in coronatijd

Kinderen belangrijkste informatiebron voor Turkse en Marokkaanse 65-plussers We zien veel verschillen in informatie­ bronnen over het coronavirus en – vaccinatie tussen de 65-plussers van verschillende achter­gronden. (Klein)kinderen worden het vaakst als informatiebron opgegeven door de Marokkaanse (80%) en Turkse (69%) 65-plussers (zie figuur 5.4). Terwijl Nederlandse radio of televisie als meest

genoemde informatiebron geldt voor de Nederlandse, Surinaamse en Antilliaanse 65-plussers. Verder geeft een minderheid van de ouderen aan dat ze geen nieuws/ informatie over corona hebben gevolgd.

Ongeveer 8% van de 65-plussers vermijdt zorg uit angst voor besmetting In hoeverre heeft de coronacrisis impact op het zorggebruik onder ouderen? Een deel

Figuur 5.4 Het aandeel 65-plussers dat geen nieuws/informatie over corona volgt en de vijf meest genoemde informatiebronnen naar etnische herkomst

Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

van de 65-plussers geeft aan dat zij uit angst voor besmetting minder snel naar de huisarts gaan (9%), zorgverleners bij hen thuis laten komen (6%) of naar het ziekenhuis gaan (11%). Alleen onder Turkse ouderen liggen deze percentages veel hoger (zie figuur 5.5). Een klein deel van de 65-plussers (4%) geeft aan dat zij nu minder professionele zorg krijgen dan vóór de coronacrisis.

Figuur 5.5 Het aandeel 65-plussers dat het (helemaal) eens is met de stellingen over coronazorg naar etnische herkomst

Oudere migranten in coronatijd

6. Vaccinatie In januari 2021 is Nederland begonnen met het vaccineren tegen het coronavirus. Inmiddels hebben alle thuiswonende 65-plussers die zich die zich wilden laten vaccineren een eerste vaccinatie kunnen krijgen [8]. Hoeveel 65-plussers van de verschillende migrantengroepen hebben zich al laten vaccineren? Hoe gaat het naleven van de coronamaatregelen na vaccinatie? In dit hoofdstuk presenteren wij de huidige vaccinatiebereidheid, belemmeringen en drijfveren van vaccineren en het naleven van de coronamaatregelen na vaccinatie.

22

23

Oudere migranten in coronatijd

Hoge vaccinatiebereidheid onder alle groepen Bij vaccinatiebereidheid is gekeken naar de 65-plussers die al (deels) gevaccineerd zijn of zich willen laten vaccineren. De vaccinatie­ bereidheid is redelijk hoog voor alle groepen. Onder de 65-plussers van Antilliaanse, Marokkaanse en Turkse herkomst is de huidige vaccinatiebereidheid, met respectievelijk 83%, 77% en 78% lager ten opzichte van de 65-plussers van Nederlandse herkomst (98%). Voor Surinaamse 65-plussers is dit percentage 91%. Deze verschillen verdwijnen wanneer er gecontroleerd wordt voor opleiding.

Onder 65-plussers zonder of met een lagere opleiding en/of die moeite hebben met rondkomen is de vaccinatiebereidheid lager.

de dataverzameling (half mei-begin juni) (zie figuur 6.1).

Deel oudere migranten weet nog niet of zij zich willen laten vaccineren

Twee op drie 65-plussers al (deels) gevaccineerd

Hoewel de aantallen laag zijn, zien we dat de vaccinatiebereidheid onder nietgevaccineerde 65-plussers bij de Antilliaanse, Marokkaanse en Turkse groepen lager is dan bij hun Nederlandse leeftijdsgenoten (zie figuur 6.2). Ook het aandeel 65-plussers dat nog niet weet of zij gevaccineerd willen worden is bij deze groepen groter.

Ten tijde van dit onderzoek geeft het merendeel (66%) van de 65-plussers aan een of twee vaccinatie(s) te hebben gehad. Het aandeel 65-plussers dat al twee vaccinaties heeft gehad is het hoogst onder de Turkse (27%) en Marokkaanse (26%) groep. Dit heeft zeer waarschijnlijk te maken met het moment waarop zij zijn geïnterviewd, namelijk in de eindfase van

Figuur 6.1 Het aandeel 65-plussers dat al 1 of 2 vaccinaties heeft gehad naar etnische herkomst

Figuur 6.2 Huidige vaccinatiebereidheid onder niet-gevaccineerde 65-plussers naar etnische herkomst

100

80

60

40

20

0

Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

24

Oudere migranten in coronatijd

Eigen gezondheid belangrijke reden voor vaccinatie De meest genoemde redenen om zich niet te laten vaccineren zijn: bang voor de bijwerkingen, geen vertrouwen in het vaccin, vaccineren levert mij niks op en als ik ziek word is dit voorbestemd (ligt in Gods handen). Ouderen die bereid zijn om zich te laten vaccineren of al (deels) gevaccineerd zijn geven aan dat de eigen gezondheid een belangrijke reden is om dit te doen (zie figuur 6.3.). Ook de gezondheid van mensen in Nederland en de gezondheid van huisgenoten of naasten worden vaak genoemd. Daarnaast geeft een groot deel (ook) aan dat het eerder opheffen van de coronamaatregelen en/of het behoren tot de risicogroep redenen zijn om zich wel te laten vaccineren.

Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

Figuur 6.3 Drijfveren om zich wel te laten vaccineren naar etnische herkomst

25

Oudere migranten in coronatijd

Minder positief beeld over vaccin onder niet-gevaccineerde migranten Op de stellingen over bescherming tegen het coronavirus, geloven in de veiligheid van het vaccin en vaccineren als uitweg uit de coronacrisis scoren de migrantengroepen lager dan de Nederlandse herkomstgroep (zie figuur 6.4). Het percentage dat bang is voor de mogelijke bijwerkingen van het vaccin ligt voor de migrantengroepen veel hoger.

Ouderen zonder opleiding of met een lagere opleiding geven minder vaak aan dat zij na vaccinatie beschermd zijn tegen het coronavirus, zijn vaker bang voor mogelijke bijwerkingen, geloven minder dat het vaccin veilig is na goedkeuring en geloven minder vaak dat vaccineren bijdraagt aan een uitweg uit de coronacrisis.

Figuur 6.4 Het aandeel 65-plussers dat het (helemaal) eens is met stellingen over coronavaccinatie naar etnische herkomst 1

1

Uitgevraagd onder de 65-plussers die nog niet (deels) gevaccineerd waren. Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

26

Oudere migranten in coronatijd

Minder naleving coronamaatregelen na vaccinatie Na het vaccineren lijken de corona­ maatregelen minder goed te worden nageleefd. Voornamelijk het niet meer laten testen bij verkoudheid en het makkelijker op bezoek gaan bij anderen wordt vaak aangegeven. Het percentage ouderen dat aangeeft veelal minder goed de maatregelen na te leven na vaccinatie is het hoogst onder Turkse 65-plussers (zie figuur 6.5). Met uitzondering van de Antilliaanse 65-plussers, geven alle migrantengroepen significant minder vaak aan dat zij makkelijker op bezoek gaan na vaccinatie (tussen de 5%-10%). Bij de Nederlandse 65-plussers geldt dit voor 29%.

2

Resultaten van de 65-plussers die al (deels) gevaccineerd zijn. Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

Figuur 6.5 Het percentage 65-plussers dat het (helemaal) eens is met stellingen over het naleven van de coronamaatregelen na vaccinatie 2 naar etnische herkomst

Oudere migranten in coronatijd

7. Conclusie en discussie

27

28

Oudere migranten in coronatijd

De gegevens uit dit onderzoek zijn verzameld in de periode van april 2021 tot begin juni 2021, rondom de coronapandemie, onder een representatieve steekproef 65-plussers in Amsterdam met diverse achtergronden. Het doel van deze dataverzameling is tweeledig: 1) inzicht geven in de gezondheid en het welbevinden van ouderen met een migratieachtergrond tijdens de corona­ pandemie en in hoeverre de coronacrisis hier impact op heeft; 2) inzicht geven in hoeverre deze ouderen zich willen laten vaccineren en testen op corona, wat hun drijfveren zijn en welke belemmeringen zij hierbij ondervinden. Dit onderzoek laat zien dat de gezondheid van de 65-plussers met een Antilliaanse, Surinaamse, Marokkaanse en Turkse achtergrond vaak ongunstiger is dan die van hun Nederlandse leeftijdsgenoten. Ze hebben vaker een minder goede ervaren gezondheid, vaker chronische aandoeningen en lichamelijke beperkingen en kampen vaker met (extreem) overgewicht. Deels zijn deze verschillen te verklaren door verschillen in opleiding en inkomen. Over het algemeen onderschrijven deze resultaten eerdere onderzoeken naar de gezondheid van ouderen met en zonder een (niet-westerse) migratieachtergrond [9]. Wel geldt voor de meeste gezondheids­ indicatoren dat de deelnemers aan dit onderzoek relatief minder ongunstig scoren dan in eerder onderzoek.

Uit eerder onderzoek blijkt ook dat oudere migranten vaker kampen met psychosociale gezondheidsproblemen dan Nederlandse ouderen. In dit onderzoek komt naar voren dat oudere migranten redelijk vaak problemen zoals eenzaamheid of stress ervaren, maar dat de verschillen tussen de ouderen met en zonder migratie­ achtergrond minder eenduidig zijn. Op basis van het huidige onderzoek kan voorzichtig worden geconcludeerd dat de coronacrisis een grotere impact heeft op het mentaal welbevinden van sommige oudere migranten. Deze bevinding ligt in lijn met de resultaten uit ons verkennend onderzoek naar de gevolgen van corona voor de gezondheid van oudere migranten, dat eind 2020 is uitgevoerd [10]. Verder bevestigt dit onderzoek eerdere bevindingen dat migranten vaker tot de risicogroep voor een ernstiger verloop van corona behoren en dat ze vaker corona hebben gehad.

In tegenstelling tot eerder onderzoek onder verschillende groepen migranten tot 75 jaar [3], laten onze resultaten zien dat de vaccinatie­ bereidheid hoog is onder alle groepen ouderen. Het aantal ouderen dat twee vaccinaties heeft gehad, is het hoogst onder 65-plussers met een Marokkaanse en Turkse achtergrond. Mogelijk is het moment van dataverzameling bij deze twee groepen deels van invloed op deze uitkomst. Hoewel de groep (nog) niet-gevaccineerden een kleine groep betreft, is de bereidheid tot vaccinatie bij de oudere migranten wel lager en staan zij negatiever tegenover het vaccin. Op stellingen zoals geloven in de veiligheid van het vaccin en vaccineren als een uitweg uit de coronacrisis scoort deze groep niet-gevaccineerde oudere migranten significant lager dan de Nederlandse ouderen. Een aantal factoren is mogelijk van invloed op de resultaten. Met het oog op inclusie van ouderen van verschillende achtergronden, zijn verschillende opties aangeboden om de vragenlijst in te vullen. Oudere migranten (met name de Marokkaanse en de Turkse) zijn voornamelijk face-to-face geïnterviewd terwijl Nederlandse ouderen de vragenlijst bijna altijd online invulden. Bij een persoonlijke benadering bestaat een grotere kans op sociaal wenselijke antwoorden en selectieve respons.

Omdat hele kwetsbare ouderen over het algemeen niet aan het onderzoek (willen) deelnemen, bijvoorbeeld uit angst op besmetting, is het mogelijk dat de beschreven resultaten een onderschatting zijn. Daarnaast is er een verschil in het momentum van de interviews in combinatie met gedragsregels geldende op dat moment. Ouderen van Turkse en Marokkaanse herkomst zijn onder meer vanwege de maand ramadan vooral tijdens de tweede helft van de veldwerkperiode geïnterviewd (vanaf medio mei 2021). Op 28 april en op 19 mei waren er versoepelingen van de coronaregels en ook werden er steeds meer mensen gevaccineerd. Tot slot, en omdat sommige gevolgen van de coronacrisis pas later zullen blijken, is vervolgonderzoek nodig naar de langetermijneffecten van de coronacrisis op de gezondheid en het welbevinden van ouderen met een migratieachtergrond. Niet alleen vanwege hun relatief slechtere algehele gezondheid, maar ook vanwege het hogere risico op corona.

Oudere migranten in coronatijd

8. Methodologische verantwoording

29

30

Oudere migranten in coronatijd

Voor dit onderzoek is een willekeurige steekproef getrokken onder alle thuiswonende 65-plussers in Amsterdam. De data voor het onderzoek zijn verzameld in de periode tussen 1 april en 7 juni 2021. Vragenlijst Aan de hand van de onderzoeksvragen is een vragenlijst opgesteld. Daarbij is zoveel mogelijk aangesloten op de vragenlijst van de Amsterdamse Gezondheidsmonitor 2020 [11], gevalideerde instrumenten en vragen uit lopende onderzoeken naar corona. De thema’s die zijn opgenomen gaan over psychosociale gezondheid (o.a. eenzaamheid en angst/depressie), leefgewoonten, chronische aandoeningen en beperkingen, corona(maatregelen), vaccinatie en de gevolgen van de coronacrisis. Steekproef In het voorjaar van 2021 zijn, via een willekeurige steekproef uit de Basisregistratie Personen, 2300 zelfstandig wonende inwoners van 65 jaar of ouder in Amsterdam geselecteerd waarvan 1521 uitgenodigd en benaderd om deel te nemen aan dit onderzoek (gestratificeerd naar migratieachtergrond). Hierbij werd onderscheid gemaakt tussen 65-plussers met een Turkse, Marokkaanse, Surinaamse, Antilliaanse of Nederlandse achtergrond, gebaseerd op de CBS-definitie (persoon die in het buitenland is geboren of met ten minste één in het buitenland geboren ouder).

Aangepaste benaderingsstrategie Potentiele respondenten uit de steekproef ontvingen een – meertalige – uitnodigingsbrief waarbij men kon kiezen tussen het invullen van de vragenlijst online of voor een bezoek (thuis) door een interviewer. In geval van een huisbezoek werd hierbij benadrukt dat rekening zou worden gehouden met de op het moment van het onderzoek geldende coronamaatregelen. Verwacht werd dat de overgrote meerderheid van vooral Turkse en Marokkaanse ouderen niet in staat zou zijn de online vragenlijst in te vullen. Hierdoor werden deze groepen kort na verzending van de uitnodigingen benaderd en thuis bezocht door tweetalige interviewers. Hierbij werd ook gematcht op geslacht en taal. Zowel de online als de voor interviews gebruikte vragenlijst zijn vertaald naar het Turks en (Marokkaans-) Arabisch. Respons Van 541 mensen is een volledige vragenlijst ontvangen. 24% heeft de vragenlijst via internet ingevuld (voornamelijk Nederlandse 65-plussers) en 6% via de telefoon. Een ruime meerderheid van 70% is faceto-face geïnterviewd (85% Marokkaans, 90% Turks, 69% Surinaams, 72% Antilliaans en 33% Nederlands). De netto respons is 36% en was enigszins verschillend tussen de ouderen groepen: 43% (Nederlands), 36% (Surinaams), 35% (Antilliaans), 36% (Marokkaans) en

30% (Turks). Na opschoning bleken 50 vragenlijsten van de Turkse groep onbruikbaar te zijn, deze zijn verwijderd uit het databestand. Uiteindelijk zijn er 491 vragenlijsten geanalyseerd voor het onderzoek. Analyses en weging De resultaten van respondenten van Surinaamse, Antilliaanse, Turkse en Marokkaanse herkomst zijn vergeleken met de respondenten met een Nederlandse herkomst. De verschillen zijn statistisch significant als de kans op toeval kleiner is dan 5% (p<0,05). In de figuren en tabellen is dit aangegeven met een*. Bij een vergelijking tussen kleine groepen zijn alleen grote verschillen statistisch significant. Door de gegevens te wegen naar geslacht, leeftijd en herkomst zijn de resultaten representatief voor de 65-plussers in Amsterdam met een Turkse, Marokkaanse, Surinaamse, Antilliaanse of Nederlandse achtergrond.

31

Oudere migranten in coronatijd

Achtergrondkenmerken respondenten In tabel 8.1 zijn een aantal achtergrond­ kenmerken van de 65-plussers uit dit onderzoek opgenomen. 65-plussers met een migratieachtergrond hebben een minder gunstige sociaaleconomische positie dan hun leeftijdgenoten met een Nederlandse achtergrond. Het aandeel zonder opleiding of met een laag opleidingsniveau is veel hoger (zie figuur 8.1). Ook het aandeel 65-plussers dat enige of

grote moeite heeft om rond te komen met het huishoudinkomen is onder de migranten­ groepen hoger, met percentages variërend van 12% (onder Turkse ouderen) tot 19% (onder Surinaamse ouderen). Verder is te zien dat Surinaamse, Marokkaanse en Turkse 65-plussers vaker kinderen hebben. Ten opzichte van de Nederlandse groep geven de Antilliaanse ouderen vaker aan alleen te wonen. Marokkaanse ouderen wonen minder vaak alleen.

Figuur 8.1 Het aandeel 65-plussers zonder opleiding of met een laag opleidingsniveau naar etnische herkomst

Tabel 8.1 Achtergrondkenmerken van 65-plussers naar etnische herkomst Nederlands

Surinaams

Antilliaans

Marokkaans

Turks

103

117

101

113

57

man 46%

43%

43%

57%

47%

vrouw 54%

57%

57%

43%

54%

65-74 jaar 58%

68%

72%

61%

67%

75 jaar of ouder 42%

33%

28%

39%

33%

geen 0%

3%

6%

65%

38%

laag (lager onderwijs) 35%

58%

48%

31%

49%

midden (lbo, mavo, mbo, havo, vwo) 20%

13%

22%

1%

7%

hoog (hbo,vwo) 45%

26%

25%

4%

6%

Ongewogen aantal

Geslacht

Leeftijd

Opleidingsniveau

Significant verschil t.o.v. de Nederlandse herkomstgroep.

Voldoende gezondheidsvaardigheden

94%

80%

77%

26%

46%

Moeite rondkomen huishoudinkomen

3%

19%

13%

15%

12%

Alleenwonend

46%

57%

62%

14%

37%

Heeft kinderen

78%

92%

80%

96%

97%

32

Oudere migranten in coronatijd

Literatuur 1. Platt L., Warwick R. Are some ethnic groups more vulnerable to COVID-19 than others? The Institute for Fiscal Studies, May 2020. 2. Coyer L, Wynberg E, Buster M, et al. Hospitalisation rates differed by city district and ethnicity during the first wave of COVID-19 in Amsterdam, the Netherlands. Preprint. medRxiv; 2021. DOI: 10.1101/2021.03.15.21253597. 3. Stronks K, Prins M, Agyemang C. Uitkomsten van het Helius onderzoek; policy brief ‘Etniciteit en COVID-19’. mei 2021 4. CBS. Sociaal-demografische verschillen in COVID-19-sterfte tijdens de eerste golf van de coronaepidemie. Geraadpleegd op 12 april2021. https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/statistischetrends/2021/sociaal-demografische-verschillen-in-covid-19sterfte-tijdens-de-eerste-golf-van-de-corona-epidemie? onepage=true 5. RIVM. Risicogroepen en COVID-19. Geraadpleegd op 23 april 2021 https://www.rivm.nl/coronavirus-covid-19/risicogroepen 6. Kessler, R.C., Colpe, L.J., Andrews, G., Mroczek, D.K. (2002). Short screening scales to monitor population prevelances and trends in non-specific psychological distress. Psychological Medicine, 2002. DOI: 10.1017/S0033291702006074.

7. Jong Gierveld, J. de, en T. van Tilburg (1999). Manual of de Loneliness Scale (Updated from the printed version: 19-5-2020). Vrije Universiteit Amsterdam. https://home.fsw.vu.nl/tg.van. tilburg/manual_loneliness_scale_1999.html 8. Rijksoverheid, coronavirus. https://www.rijksoverheid.nl/ onderwerpen/coronavirus-vaccinatie/vraag-en-antwoord/ wanneer-krijg-ik-een-vaccinatie-tegen-het-coronavirus 9. El Fakiri F, Bouwman-Notenboom AJ (2015). Gezondheid van oudere migranten in de vier grote steden. Amsterdam: GGD Amsterdam, Epidemiologie & Gezondheidsbevordering; is.m. GGD Haaglanden, Gemeente Utrecht/Volksgezondheid en GGD Rotterdam/Rijnmond. 10. El Fakiri F, van Loon A. Runtuwene N. (2021). Gevolgen van corona voor de gezondheid van oudere migranten; een verkennend kwalitatief onderzoek. Amsterdam: GGD Amsterdam [nog niet gepubliceerd]. 11. Vragenlijsten van de Gezondheidsmonitor 2020. https://www.ggd.amsterdam.nl/beleid-onderzoek/ gezondheidsmonitors/amsterdamse-0/agm-2020/#h63c29a6575b6-45f2-81df-3d928416f5a4

Colofon

GGD Amsterdam, augustus 2021 Tekst: Brenda van de Leemkolk, Kübra Bingöl en Fatima El Fakiri Vormgeving: Ontwerpwerk

ONT2021039

Contact Telefoon: 020 555 54 95 Email: egz@ggd.amsterdam.nl Website: ggd.amsterdam.nl