Ongevraagd advies van het lid Evers

Ongevraagd advies stadsdeelcommissie Stadsdeel: Portefeuille:

Oost Ruimtelijke Ordening

Opgesteld door (leden commissie): Gericht aan:

Chris Evers (GroenLinks) College van Burgemeester en Wethouders

Datum commissievergadering: Datum dagelijks bestuur:

09 november 2021 16 november 2021

Over ongevraagde adviezen: de toelichting op de verordening (art. 19) stelt dat de stadsdeelcommissie het DB ongevraagd kan adviseren. Deze adviezen kunnen ook de bevoegdheden van B&W en raad betreffen (toelichting art. 30), de twee organen aan wie de commissie niet direct adviseert. Als het ongevraagd advies de taken en verantwoordelijkheden betreft die B&W niet aan het DB heeft gemandateerd, geleidt het DB het ongevraagd advies via de betreffende wethouder door aan het college van B&W.

Ongevraagd advies stadsdeelcommissie:

Introductie Amsterdam groeit hard. Er wordt volop gebouwd in en om te stad, zo ook op het Zeeburgereiland. Verschillende delen van het eiland hebben al een bestemming, zoals bijvoorbeeld de nieuwe woonwijken de Sluisbuurt en de Sportheldenbuurt. Het deel van Zeeburg buiten de Ring A10, ook wel de Oostpunt genoemd, heeft nog geen bestemming. Het college gaat hier de komende tijd een invulling aan geven. Als het aan GroenLinks ligt, krijgt dit stukje stad een groene bestemming door het te transformeren tot het Zeeburgervoedselbos. GroenLinks omarmt hiermee het plan wat onder leiding van Prof. Dr. Patrick Huntjens van de Hogeschool Inholland is gemaakt voor een Zeeburgervoedselbos. Het concept van een burgervoedselbos is uniek in Nederland en heeft veel potentie. Het kan in korte tijd uitgroeien tot een biodivers initiatief met rijke oogsten, voor en door bewoners. Wat is een burgervoedselbos? Een voedselbos is een door mensen gecreëerde plantengemeenschap van planten, bomen en struiken met een heel hoog aantal eetbare soorten. Vaak bestaan ze uit zeven tot negen productieve lagen. De lagen vormen samen een zelfstandig ecosysteem dat gebruik maakt natuurlijke processen en kringlopen.1 De biodiversiteit, ecologische veerkracht en productiviteit van een voedselbos zijn hoog. Een goed functionerend voedselbos is volledig zelfvoorzienend en klimaatbestendig.

Een burgerboerderij heeft als doel om de relatie tussen burger, boer, voedsel en natuur te herstellen. Burgers kunnen zelf mede-eigenaar worden van hun eigen lokale of regionale voedselsysteem. Momenteel zijn er al een aantal succesvolle voorbeelden van gemeenschapslandbouw in Nederland. Er zijn verschillende modellen, waar de boerderijen werken met burgerinvesteringen waarbij de rente in natura wordt uitbetaald (Burgerboerderij Eemlandhoeve), modellen waarbij de burger investeert en aandeelhouder wordt, en in ruil twee keer per week de oogst kan ophalen, tegen een jaarlijks vastgestelde prijs (Herenboeren), en modellen waar wordt gewerkt met arbeidsparticipatie waar de burger bestellingen mag afnemen tegen inkoopprijs (VOKU Utrecht) of waar wordt gewerkt met een abonnement-systeem flexibel voor ieder gezin en eenvoudig te regelen (Rechtstreex & Biologische boerderij Landzicht). Een burgervoedselbos is een combinatie van een voedselbos en een burgerboerderij en vormt zo de meest sociale

1

https://www.natuurenmilieufederaties.nl/project/voedselbossen/ Pagina 1 van 4

vorm van kringlooplandbouw, met als doel de relatie tussen de mens en zijn sociale en natuurlijke leefomgeving te herstellen,2 en op basis van sociaal en ecologisch rentmeesterschap. Dit zijn belangrijke kernwaarden van een Natuurlijk Sociaal Contract (Huntjens, 2019, 2021). Het ZeeBURGERvoedselbos is dan ook een mooi voorbeeld van een Natuurlijk Sociaal Contract op lokaal niveau, dat wil zeggen, een samenleving die humaner en eerlijker is, en vooral minder destructief voor mens en natuur (ibid). Een burgervoedselbos is een groenplaats waar klimaatbestendigheid, biodiversiteit, sociale cohesie, educatie en korte voedselketens samengaan. Iedereen kan mede-eigenaar worden van dit circulaire voedselsysteem door mee te werken en/of mee te financieren. Het burgervoedselbos heeft de potentie een unieke plek te worden waar bewoners elkaar leren kennen, en samen werken aan lokale voedselproductie. Maar het biedt ook een plek om te wandelen en bewegen in het groen. Groen in de buurt zorgt voor gezondere bewoners die minder vaak ziek zijn.3 Ook kan het burgervoedselbos een prachtige plek worden waar kinderen uit de buurt leren over natuur en voedsel. Zo kunnen er schooltuinen worden aangelegd, kookworkshops worden georganiseerd of zomerscholen worden gehouden voor kinderen en jongeren gericht op voedsel- en natuureducatie.

Locatie Oostpunt Zeeburg De Oostpunt van Zeeburg ligt in het midden tussen het Diemerpark en Durgerdam en zorgt voor een groene verbinding. Door een groene bestemming op de Oostpunt wordt de natuurwaarde versterkt en kan het, ook al is het geen onderdeel van het NatuurNetwerk Nederland (NNN), een ecologische verbinding vormen voor de omgeving. Dit is het goede moment om te beginnen met de aanleg van het voedselbos. Zo kan de groei van de woonwijken op het Zeeburgereiland synchroon lopen met de groei van het voedselbos. Bovendien worden op dit moment scenario’s uitgewerkt voor een Ruimtelijk Kader Zeeburgereiland. Gezien de andere ruimteclaims op dit stukje van de stad, moeten en willen wij ook kijken naar hoe verschillende invullingen te combineren zijn. In de omgeving is er ook behoefte aan een tramremise, sportvoorzieningen, openbaar groen en zwemplekken. De totale oppervlakte van de Oostpunt is zo’n zeven hectare. In verschillende scenario’s kan dit gebied deels of volledig groen worden. Wil het Zeeburgervoedselbos aan alle voorwaarden van een volwaardig ecologisch systeem voldoen dan vraagt dit een oppervlakte van zo’n vijf hectare. Dat is mede afhankelijk van de invulling van een aantal voorwaarden. Voorwaarden Samen In de buurt zijn veel mooie initiatieven voor een groene leefomgeving.

Zo heb je het Burgercollectief Zeeburgereiland Groen, Anna’s Tuin en Ruigte en de Zeeburgertuin. Hier zijn actieve bewoners verenigd die samen aan een groene buurt werken. Vanuit de Hogeschool Inholland, in het bijzonder vanuit het Sluislab en de nieuwe Inholland-vestiging in de Sluisbuurt, is er interesse om dit project van de grond te tillen. Dit kan bijvoorbeeld door organisatie en inzet van menskracht, vanuit het Sluislab, en door middel van opdrachten voor studenten. Zo kan bijvoorbeeld een groep studenten van de opleiding Landscape & Environment Management de volledige aanleg en beplanting van het voedselbos voor hun rekening nemen, in samenspraak met de stadsecologen en ruimtelijk ontwerpers van de gemeente. Betrek de buurtinitiatieven, de Hogeschool Inholland en andere instellingen voor hun kennis en ideeën bij de vormgeving van het voedselbos, om daarmee ook een breed draagvlak in de buurt te realiseren.

2

Zie onderzoek van Patrick Hutjens: https://www.inholland.nl/onderzoek/onderzoeksprojecten/zeeburgervoedselbos/ 3 https://www.wur.nl/nl/show-longread/Groen-goed-voor-de-gezondheid.htm

Educatie Tuinieren leidt tot een andere visie op voedsel. Het is belangrijk dat kinderen en jongeren leren waar voedsel vandaan komt en wat een gezond voedingspatroon is. Voedsel- en natuureducatie gaat niet alleen over kennis, maar ook over ervaren. In een moestuin kunnen kinderen zien, voelen, proeven. Zelf groenten verbouwen en koken zorgt ervoor dat kinderen meer groenten gaan eten (Bron: Jaap Seidel). Momenteel krijgen bijna alle Amsterdamse leerlingen in groep 6/7 een jaar lang les over voedsel in een Schooltuin. Een mogelijkheid is om het burgervoedselbos als schooltuin te benutten, met mogelijkheden voor leerlingen om voedsel te verbouwen en les te krijgen over voedsel in al zijn aspecten. Ook kunnen er andere educatieve activiteiten worden georganiseerd en informatie worden verstrekt vanuit een educatiecentrum. Vanuit de publieke omroep is interesse om deze locatie te gebruiken voor een nieuw kookprogramma over gezond, duurzaam en lokaal voedsel door TV-kok Emina Zorlak. Recreatie Het Zeeburgervoedselbos moet een plek zijn waar bewoners kunnen ontspannen. Naast een plek voor het verbouwen van voedsel, is het voedselbos ook een plek voor ontmoeting. Er kan gedacht worden aan een winkel met lokaal verbouwde producten, een botanische keuken of kleinschalige horeca waar de oogst kan worden bereid.

Toegankelijkheid van het groen De nieuwe bewoners van het Zeeburgereiland moeten in de buurt genoeg ruimte hebben om te recreëren in het groen en aan het water. Daarom moet het burgervoedselbos zo toegankelijk mogelijk worden. Het voedselbos moet zo worden aangelegd dat Amsterdammers er ook kunnen ontspannen, ontmoeten en sporten, en het water moet toegankelijk worden voor zwemmers. Beheer Een voedselbos moet minstens honderdtachtig jaar meegaan. De piek in productie voor de hoge bomen is vaak pas na tientallen jaren. Een voedselbos is anders dan regulier bos, en door middel van regelmatig en gericht snoeien, waarbij het snoeisel ter plekke blijft liggen ten behoeve van bodemvoeding, worden natuurlijke kringlopen gesloten. Het is belangrijk dat er nagedacht wordt over het beheer van het burgervoedselbos. Omdat een voorwaarde is dat het gebied (deels) toegankelijk is, moet er worden nagedacht over welk deel van de voedselvoorziening voor algemeen gebruik is en welk deel alleen voor deelnemers aan het burgervoedselbos. Daarom zou een beheerder op het terrein nodig zijn. Ecologische mogelijkheden Het Zeeburgereiland is opgespoten met slib vanuit het IJ. Of en hoe erg de bodem vervuild is zal nog moeten blijken. Het onderzoek naar de bodemkwaliteit en waterhuishouding ter plaatse bepaalt mede de wijze waarop het Voedselbos kan worden ingericht en welke gewassen er mogelijk zijn.

Financiering Opzet en onderhoud van een burgervoedselbos vraagt om een specifieke financiering die anders is dan regulier onderhoud van groen in de buurt. Er zijn door de initiatiefnemers al diverse mogelijkheden onderzocht. Er zijn verschillende publieke en private financieringsmogelijkheden. Bestaande voorbeelden zijn casussen waarin bewoners investeren in het voedselbos en de rente in natura (voedsel) krijgen uitbetaald, of waar de bewoners jaarlijks een vast bedrag betalen of een abonnement hebben en zo bijvoorbeeld 1x per week een voedselpakket op te halen. Een deel van de oogst kan tevens afgenomen worden (tegen kostpijs) door horeca in de buurt, bijvoorbeeld door het circulaire restaurant van Inholland in de Sluisbuurt dat momenteel gepland wordt. Ook kan er worden gedacht aan een systeem waarin bewoners bijdragen door arbeid te verrichten in het voedselbos. Er kan ook gedacht worden aan een sociale werkplaats. Voordat het voedselbos genoeg produceert om financieel onafhankelijk te zijn, moet het eerst een aantal jaren kunnen groeien. Daarbij is financiele onafhankelijkheid relatief; het is immers publieke ruimte waardoor er altijd ook een deel publiek financiering voor onderhoud zal moeten zijn en blijven. Maar de beginfinanciering zal dat overstijgen en zal er dus in de beginperiode moeten worden gewerkt met subsidies of andere vormen van

voorfinanciering. Hiervoor kunnen subsidies worden aangevraagd bij o.a. de Provincie, bij het Ministerie van LNV en bij de Europese Unie. Ook de gemeente Amsterdam kan een bijdrage doen middels een subsidie. Ook kan er worden gekeken naar banken en private investeerders. Verder kan de Hogeschool Inholland een in-kind bijdrage leveren vanuit het lectoraat Sociale Innovatie, onder andere door inzet van studenten bij aanleg en onderhoud, maar ook voor onderzoek gericht op sociale, ecologische en economische vraagstukken omtrent een burgervoedselbos.

Advies De stadsdeelcommissie Amsterdam Oost adviseert het college van B&W om: - Ruimte voor een Zeeburgervoedselbos op te nemen in de scenario’s en bij de uitwerking van de bestemming van de Oostpunt van het Zeeburgereiland; - In samenwerking met initiatiefnemers en ontwerpers van het Zeeburgervoedselbos en andere geïnteresseerde partijen uit de buurt te bezien of er een combinatie met andere ruimteclaims valt te maken; - Indien uit de beoordeling van en keuze uit de diverse scenario’s blijkt dat het Zeeburgervoedselbos gerealiseerd kan worden hierbij het voorstel zoals ontwikkeld, als basis te nemen en de initiatiefnemers daarvan, te betrekken bij de verdere vormgeving. - Het concept van een Burgervoedselbos mee te nemen in kaders voor ruimtelijke ontwikkeling zodat ook in andere gebieden deze mogelijkheid in scenario’s meegenomen kan worden. NB Dit voorstel is ook ingediend als initiatiefvoorstel door gemeenteraadslid Van Pijpen.

Reactie DB op ongevraagd advies stadsdeelcommissie: Het DB heeft met interesse het ongevraagd advies in ontvangst genomen en onderschrijft de ambitie voor het realiseren van een voedselbos. De ontwikkeling van het Zeeburgereiland staat echter niet stil. De opgave is om een aantal van de gewenste en/of noodzakelijke functies op deze locaties te combineren. Dit is een complexe opgave die tot strenge keuzes zal leiden: wat kan wel gecombineerd worden en wat niet, waar is wel plaats voor, en wat niet en wat kunnen dan de afmetingen van een evt. voedselbos zijn en is de uitkomst haalbaar en betaalbaar/financierbaar? De omvang van de Oostpunt is beperkt (maximaal 6 hectare) waardoor het toewijzen van een groot deel van deze ruimte aan één functie leidt tot uitsluiting van vele andere – voor de stad noodzakelijke – functies. In de uitwerking zal daarom vooral de opdracht zijn om haalbare combinaties van functies te zoeken. Bij het uitwerken van de Bestuursopdracht tot een Ruimtelijk Kader Zeeburgereiland zal dit initiatief worden meegewogen.