Onderzoeksvoorstel Verkiezingsopkomst

Onderzoeksvoorstel Opkomstonderzoek Gemeente Amsterdam (UvA/Inholland) Floris Vermeulen, Politicologie, Universiteit van Amsterdam April 2022 Introductie Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2022 kwam minder dan de helft (47%) van het Amsterdamse electoraat opdagen. De opkomst bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2021 Amsterdam was nog ruim 75%. De opkomst bij landelijke en gemeentelijke verkiezingen zijn moeilijk te vergelijken al was het maar omdat het Amsterdamse electoraat bij de Tweede Kamerverkiezingen anders is dan bij gemeenteraadsverkiezingen. EU-burgers en buitenlanders die minimaal vijf jaar in Nederland wonen zijn bij lokale verkiezingen stemgerechtigd. 1 Toch zijn er genoeg redenen om ons zorgen te maken over de dalende opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen en de groeiende participatieve ongelijkheid in de stad (Vermeulen et al. 2020). 2 Bestaand onderzoek (o.a. Dekker en Den Ridder 2017; 2021) 3 geeft verschillende redenen aan voor de lage opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen. Ten eerste vinden kiezers, de media en partijen gemeenteraadsverkiezingen minder belangrijk dan landelijke verkiezingen (Jansen en Boogers 2018). 4 Daarnaast hebben veel mensen geen belangstelling en interesse in de lokale politiek. Ten derde hebben veel kiesgerechtigden het idee dat stemmen toch geen zin heeft, er zal niks veranderen in de stad.

Ten slotte laat onderzoek zien dat veel mensen het moeilijk vinden om een keuze te maken tussen de verschillende politieke partijen. Vermeulen et al. (2020) laten naar aanleiding van een buurtanalyse voor de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen van 2018 zien dat bepaalde demografische buurtkenmerken correleren met de mate waarin buurtbewoners participeren in de Amsterdamse lokale politiek. Deze kenmerken komen overeen met de bestaande politicologische literatuur over opkomst (Gallego). In buurten met een lage opkomst wonen relatief veel Amsterdammers met een lage sociaal economisch positie (opleidingsniveau en inkomenspositie) en een migratieachtergrond. De Amsterdamse gemeenteraad lijkt daarmee niet alleen minder een afspiegeling te zijn van de Amsterdammers die buiten de ring wonen, maar ook van Amsterdammers met specifieke demografische kenmerken. Opkomstbevordering is een complexe materie en vraagt voor een brede, langdurige, maar ook specifieke benadering. Politiek gaat namelijk over meer dan alleen stemmen. Om de opkomst te bevorderen moet ook onderzocht worden hoe stemgerechtigden zich tot bepaalde maatschappelijke vraagstukken verhouden en hoe zij naar de politiek kijken. En welke 1 Het verschil in kiesgerechtigden TK21 en GR22 in Amsterdam is meer dan 120.000 personen. Dat zijn voor groot

deel dus personen zonder de Nederlandse nationaliteit. Het Amsterdamse electoraat voor lokale verkiezingen is bovendien met 30.000 gegroeid sinds 2018. En het verschil tussen aantal kiesgerechtigden GR2018 en TK2017 is met 89.000 ook een stuk kleiner dan het verschil tussen 2022 en 2021. 2 In buurten aan de randen van de stad is de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen soms niet hoger dan 20%, terwijl in het centrum en in het zuiden van de stad opkomst percentages in buurten boven de 90% liggen. 3 Zie ook https://stukroodvlees.nl/waarom-is-de-opkomst-bij-lokale-verkiezingen-zo-laag/ 4 Zie ook https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/statistische-trends/2022/het-verschil-in-opkomst-tussen-tweedekamerverkiezingen-en-gemeenteraadsverkiezingen?onepage=true

mogelijkheden zij wel/niet (her)kennen om zelf invloed uit te oefenen op politieke beslissingen en in hoeverre ze ervaren dat ze van die mogelijkheden gebruik kunnen maken. De vraag is in feite wat stemgerechtigden er van weerhoudt om actief met politiek bezig te zijn? Zaken als ervaren politieke representatie, politiek (zelf) vertrouwen en het gevoel daadwerkelijk politieke invloed te hebben spelen hierbij een belangrijke rol. In dit voorgestelde onderzoek willen wij in gesprek gaan met enkele doelgroepen waarvan we weten dat de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen laag is (jongeren, Amsterdammers met een migratieachtergrond (inclusief expats) en praktisch opgeleiden). Onderzoeksvraag Welke motieven en belevingswerelden bevinden zich achter de structurele opkomstverschillen in de stad, tussen verschillende kiezersgroepen en tussen verkiezingen (GR en TK), en welke handelingsperspectieven zijn er om de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen in de toekomst te bevorderen? Methode en doelgroep Voor dit onderzoek willen wij 8 focusgroepen uitvoeren met onderstaande doelgroepen: • First time voters (uit stadsdelen Nieuw-West, Noord en Zuidoost) • Expats • Amsterdammers met een Turkse, Marokkaanse, Surinaamse migratieachtergrond • Praktisch opgeleiden Het onderzoek richt zich op twee onderwerpen: 1.

(Belevingswereld achter de) Motieven In veel literatuur en onderzoek zijn de redenen waarom mensen niet gaan stemmen al besproken en onderzocht. Veelal zij die redenen in rationele termen gesteld, terwijl ook meer emotionele overwegingen een rol kunnen spelen. Ook daarvoor moet aandacht zijn, net als voor oorzaken die tijdelijk van aard zijn, zoals de specifieke situatie van jongeren (corona-gevolgen op bv. mentale gesteldheid). Daarnaast willen we weten in hoeverre kiesgerechtigden zich kunnen voorstellen, onder bepaalde omstandigheden, wel te participeren en wat er voor nodig zou zijn om die omstandigheden te creëren. 2. Handelingsperspectief voor de gemeente (en mogelijk andere actoren) Welke acties kunnen ondernomen worden om deze groepen te bewegen deel te nemen aan het democratisch proces en verkiezingen in het bijzonder? En hoe kijken de doelgroepen hier tegenaan? Uit het onderzoek moeten aanbevelingen komen die een concreet handelingsperspectief bieden voor de gemeente om de opkomst te bevorderen, inclusief een schatting (voor zover mogelijk) van effect van de voorgestelde aanbevelingen, zodat een reëel beeld ontstaat van de potentiële invloed van de gemeente op de opkomst. De voorlopige uitkomsten van de 8 bovenstaande focusgroepgesprekken worden besproken en getoetst met een aantal geselecteerde ambtenaren in een 9de focusgroepgesprek.

Zodat zij zelf actief betrokken zijn bij het formuleren van de handelingsperspectieven gebaseerd op uitkomsten uit de focusgroepen en ze ook uitgenodigd worden om wel echt commitment uit te spreken om zelf met die handelingsperspectieven aan de slag te gaan.

Focusgroepen Bij focusgroepsgesprekken is de rol van een gespreksleider cruciaal voor de inhoud en het verloop van het gesprek. Een gespreksleider zorgt voor de focus op het thema en geeft alle deelnemers ruimte voor interactie en verdieping. De gespreksleiders creëert een open en veilige sfeer, is zich bewust van de gevoeligheden bij de doelgroep en wordt door de deelnemers geaccepteerd als gespreksleider. We kiezen daarom in dit onderzoek bewust voor gespreksleiders die ervaring en netwerken hebben met de doelgroep. Dit zorgt bovendien voor de mogelijkheid om breed en goed te werven voor deelnemers aan de focusgroepen. Deelnemers aan de focusgroepen ontvangen een cadeaubon als dank voor hun medewerking. Een dergelijke beloning is eveneens een beproefd middel om deelname aan onderzoek te stimuleren. We gaan uit van een cadeaubon ter waarde van € 40,- voor een gesprek van 1,5 tot maximaal 2 uur. Van elk focusgroepsgesprek wordt een geluidsopname gemaakt. Er wordt een toestemmingsformulier opgesteld voor deelnemers waarin zij uitgebreid worden geïnformeerd over wat er met hun data en hun persoonsgegevens gebeurt. De geluidsopnamen worden volledig getranscribeerd waarbij deelnemers worden geanonimiseerd. De werving van respondenten is een cruciale fase bij dit type onderzoek. De gespreksleiders spelen hierbij een belangrijke rol.

Ze hebben allemaal een breed en uitgebreid netwerk onder de desbetreffende doelgroepen. Dat zal zorgen voor een diverse (wat betreft een aantal belangrijke demografische kenmerken zoals geslacht, migratieherkomst, religieuze en ideologische overtuiging) en interessante groep deelnemers aan de verschillende focusgroepgesprekken. De werving voor het focusgroepgesprek met ambtenaren zal gedaan worden in overleg met Vincent Barneveld, projectleider team verkiezingen van de gemeente Amsterdam. Onderzoeksteam en taken Floris Vermeulen is universitair hoofddocent politicologie (UvA). Zijn werk richt zich o.a. op de maatschappelijke en politieke participatie/representatie van minderheden op het lokale niveau met speciale aandacht voor de Amsterdamse casus. Momenteel is hij oa samen met Femke Kaulingfreks onderzoek coördinator van het project Link Jong Amsterdam dat gefinancierd wordt door het Amsterdams Kenniscentrum ongelijkheid, het project ‘Kiesgedrag Amsterdammers met een migratieachtergrond’ (in samenwerking met O+S) en betrokken bij het SCP werkprogramma (ism oa Jaco Dagevos en Fouzia Outmany) ‘Is de politiek er voor iedereen? Ervaren representatie bij personen met een migratieachtergrond. Achtergronden en gevolgen voor institutioneel vertrouwen en politiek gedrag’ .

Taken (60 uren): coördinatie, literatuurstudie, ontwikkeling topiclijst, focusgroep ambtenaren, analyse, schrijven rapport Charissa Leiwakabessy heeft politicologie gestudeerd aan de VU en is momenteel junioronderzoeker bij het project Link Jong Amsterdam en het project ‘Kiesgedrag Amsterdammers met een migratieachtergrond’. Taken (60 uren): literatuurstudie, werving 2 focusgroepen (Amsterdammers met migratieachtergrond), gespreksleider 2 focusgroepen (Amsterdammers met migratieachtergrond), analyse, schrijven rapport.

Femke Kaulingfreks is lector Jeugd en Samenleving en verbonden aan de opleiding én master Pedagogiek en de brede bachelor Social Work van Hogeschool Inholland. Daarnaast zit Femke in de programmaraad van het Amsterdams Kenniscentrum Ongelijkheid. Taken (50 uren): ontwikkeling topiclijst, analyse, focusgroep ambtenaren, schrijven rapport Sietske Zweegman heeft maatschappelijke opvoedingsvraastukken gestudeerd (UU) en is onderzoeker lectoraat Jeugd en Samenleving bij Hogeschool Inholland. Taken (50 uren): werving 2 focusgroepen (first time voters), gespreksleider 2 focusgroepen (first time voters), analyse, schrijven rapport Froukje Santing is publicist en schrijft regelmatig artikelen in De Groene Amsterdammer (samen met Floris Vermeulen) over de lokale politiek in Amsterdam. Taken (30 uren): ontwikkeling topiclijst, gespreksleider focusgroep ambtenaren, analyse, schrijven rapport Naomi Rijke is docent en trainer Skillz. Zij heeft ruime ervaring met het trainingen en opleidingen in Amsterdam met praktisch opgeleiden. Taken (20 uren): Werving en voorbereiding 2 focusgroepen (praktisch opgeleiden), gespreksleider 2 focusgroepen (praktisch opgeleiden). Robin Pascoe is redacteur en oprichter van het Engelstalige nieuws- en informatiewebsite DutchNews.nl dat zich richt op de expat gemeenschap in Nederland.

Taken (20 uren): Werving en voorbereiding 2 focusgroepen (expats), gespreksleider 2 focusgroepen (expats). Budget Floris Vermeulen Charissa Leiwakabessy Femke Kaulingfreks Sietske Zweegman Naomi Rijke Froukje Santing Robin Pascoe student-assistentie transcriberen focus group vergoeding respondenten catering tijdens gesprekken zaalhuur Totaal Totaal inclusief BTW

p/u 126 60 125 75 100 100 100 50 150 300 75 100

uren 60 60 50 50 20 35 20 40 9 8 8 6

totaal 7560 3600 6250 3750 2000 3500 2000 2000 1350 2400 600 600 € 35.610 € 43.088,10

Tijdschema In grote lijnen ziet het tijdsschema voor het project (met als beoogde startdatum medio/eind mei 2022) er als volgt uit (inclusief de zomervakantie): Voorbereidingen (literatuurstudie, topiclist focusgroep gesprekken): maanden 1-2 Focusgroepen (werving, afnemen): maanden 2-4 Transcriberen: maanden 3-4 Analyse en tussentijdse rapportage: maanden 4 Rapportage: maand 5 (eind oktober 2022) Een latere beoogde startdatum (medio/eind juni) kan wat betreft de voorbereidingen en het afnemen van de focusgroepen door de zomervakantie (juli/augustus) een mogelijk vertraging van 1-2 maanden opleveren.

Literatuurlijst Dekker P and Den Ridder J (2018) Afkeer en afzijdigheid. In Van der Meer T, Van der Kolk H and Rekker R (eds), Aanhoudend Wisselvallig: Nationaal Kiezersonderzoek 2017. Amsterdam: Stichting Nationaal Kiezersonderzoek, pp. 40–47. Dekker P and Den Ridder J (2021) Afkeer van de Haagse politiek. In Sipma, T., Lubbers, M., van der Meer, T., Spierings, N., & Jacobs, K. (eds), Versplinterde vertegenwoordiging: Nationaal Kiezersonderzoek 2021. Amsterdam: Stichting Nationaal Kiezersonderzoek, pp. 29– 36. Gallego, A. (2015). Unequal Political Participation Worldwide. Cambridge: Cambridge University Press. Jansen, G., en M. Boogers. (2019). Opkomst en stemgedrag. In G. Jansen en B. Denters (red.), Democratie dichterbij: Lokaal kiezersonderzoek 2018. Leiden, Nederland: Stichting kiezersonderzoek Nederland (SKON). Vermeulen, F., E. Harteveld en L. Michon (2020). Opkomst in Amsterdamse buurten bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2018. Onderzoek, Informatie en Statistiek (OIS). https://data.amsterdam.nl/publicaties/publicatie/opkomst-amsterdamse-buurtengemeenteraadsverkiezingen-2018/936fe141-6002-4c90-ac93-3b69fe62394c/