Notitie - Doorgroeibare en waterdoorlatende verhardingen (september 2024).pdf

Notitie: Doorgroeibare en waterdoorlatende verhardingen Zijn waterdoorlatende, waterpasserende en/of doorgroeibare verhardingen geschikt voor parkeerplaatsen en/of andere typen van stenige verharding?

Inhoud 1. Introductie en aanleiding ............................................................................................2 1.1. Onderzoeksopgave ............................................................................................................... 2 1.2. Conclusie ................................................................................................................................ 3 2.

Overzicht van waterdoorlatende, waterpasserende en doorgroeibare verharding......5

2.1. Waterdoorlatende en waterpasserende verhardingen ................................................7 A. Waterinfiltratie ............................................................................................................................. 7 B. Beheer .......................................................................................................................................... 9 C. Toegankelijkheid.........................................................................................................................10 2.2. Doorgroeibare verharding ......................................................................................... 10 A. Waterinfiltratie ...........................................................................................................................10 B. Biodiversiteit en/of vergroening bij doorgroeibare verharding .................................................11 C. Waterverdamping/ verkoeling ...................................................................................................11 D. Toegankelijkheid.........................................................................................................................12 E. Beheer ........................................................................................................................................12 3.

Hoe passen waterdoorlatende, waterpasserende en doorgroeibare verhardingen in het huidige beleid?......................................................................................................... 14 3.1. Strategie klimaatadaptatie en Omgevingsprogramma Riolering ..................................14 3.2. Puccinimethode ...................................................................................................................16 4.

Integrale belangenafweging conform het Beleidskader Puccinimethode.................. 17

5.

Conclusie ................................................................................................................... 19

1

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 2 van 20

1. Introductie en aanleiding Amsterdam zal door klimaatverandering vaker te maken krijgen met extreme regenbuien, extreme hitte en langdurige droogte. En deze veranderingen gaan sneller dan eerder verwacht. De stad is kwetsbaar voor wateroverlast omdat toenemende bebouwing en bestrating er voor zorgt dat het regenwater niet zo snel meer weg kan. Dit leidt tot steeds meer overlast en schade na hoosbuien. Versteende buurten met weinig groen, zoals de Rivierenbuurt, zijn extra gevoelig voor dit soort wateroverlast.i Mogelijke klimaatadaptatiemaatregelen om hemelwater beter en sneller te infiltreren in de ondergrond zijn waterdoorlatende, waterpasserende en doorgroeibare verharding. De raad heeft het college daarom verzocht in een aangenomen motieii om -

-

-

Zich in te zetten voor zo maximaal mogelijk waterbergend en infiltrerend vermogen van de in de openbare ruimte te gebruiken materialen; en hiervoor waterdoorlatende en/of doorgroeibare verharding mogelijk te maken; Dat hiervoor met spoed nader onderzoek en overzicht wordt gegeven van alle mogelijkheden daartoe, in ieder geval bij de onder paragraaf 5,1.4. genoemde zgn. klassieke parkeeroplossingen en andere typen van stenige verharding; Dat hiervoor naar zowel ervaringen vanuit Amsterdam als uit andere steden, nationaal of internationaal wordt gekeken; Dit onderzoek en overzicht in Q3 van 2024 wordt gedeeld en besproken; Uitkomsten van het debat met de Raad zo snel mogelijk worden opgenomen in het zgn. Handboek Rood behorende bij het Beleidskader Puccini.

Middels deze notitie wordt uitvoering gegeven aan de motie. De verschillende mogelijkheden om de stad regenbestendiger te maken door toepassing van waterdoorlatende, waterpasserende en doorgroeibare verharding is onderzocht.

1.1. Onderzoeksopgave Het verzoek in de motie is het maximaliseren van het waterbergend en infiltrerend vermogen van de openbare ruimte, waarbij het oppervlak van de parkeerplaatsen maximaal wordt benut. Voor waterpasserende en waterdoorlatende verharding geldt in potentie dat toepassing in rijbanen en trottoirs mogelijk is, in aanvulling op toepassing in parkeervakken. Hiermee worden reeds proeven gedaan in de Amsterdamse Niersstraat en de Kromme Mijdrechtstraat. Omdat doorgroeibare verharding niet toegepast kan worden op voetpaden en rijwegen vanwege de belemmering van de toegankelijkheid ligt de focus voor dit type verharding in de toepassing op parkeervakken en andere alternatieven, zoals aanrijroutes voor nood- en hulpdiensten. Aangezien er meerdere typen verhardingen bestaan om de stad klimaatadaptiever te maken vereist een vergelijkend onderzoek een zorgvuldige afweging van de effectiviteit van de maatregelen, als ook de investeer- en beheerkosten ten opzichte van de bestaande parkeervakken. Hierbij is het belangrijk om te begrijpen welke problemen de type verhardingen dienen op te lossen.

2

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 3 van 20

Een waterdoorlatende klinker is poreus. Het regenwater zakt door de stenen zelf en via de voegen in de onderbouw. Waterpasserende bestrating bestaat uit waterdichte stenen en infiltreert het regenwater via de voegen, die meestal breder zijn en bestaan uit beter doorlatend materiaal dan gewone klinkers. Bij doorgroeibare verharding bestaan er tussen en/of in de stenen openingen waardoor vegetatie kan groeien. Het aandeel onverhard oppervlak en het type vegetatie kunnen naar wens worden ingevuld, afhankelijk van het beoogde gebruik. Vaak wordt een grassoort gebruikt als vegetatie. iii Waterdoorlatende en waterpasserende verharding dragen bij aan het klimaatbestendig maken van de stad. Zij zijn ook behulpzaam in droge periodes, omdat het water dat geïnfiltreerd wordt, in de bodem dringt en dan vervolgens via het oppervlakte water wordt afgevoerd richting zee. Doorgroeibare verharding kan in aanvulling daarop ook bijdragen aan meer groen in de stad, met een kans voor meer biodiversiteit alsook meer waterverdamping op hete dagen. Waterdoorlatende en waterpasserende verharding zullen in deze notitie aangeduid worden als waterinfiltrerende verharding. Dit om het verschil met doorgroeibare verharding aan te geven. In deze notitie worden de verschillende functies van de maatregelen vergeleken.

Hierbij is gekeken naar waterinfiltratie, vergroening, biodiversiteitverbetering en verkoeling door verdamping op hete dagen. Dit is vergeleken op basis van bestaand onderzoek en ervaringen in binnen- en buiteland. Daarnaast zijn de maatregelen onderzocht op de eisen van de Puccinimethode, de standaard voor het Amsterdamse straatbeeld. Deze methode staat voor een kwalitatief goede, fysieke inrichting van alle Amsterdamse openbare ruimte. Die openbare ruimte moet aan diverse eisen voldoen, waaronder naast duurzaamheid en klimaatbestendigheid ook zaken als toegankelijkheid, beheerbaarheid en betaalbaarheid. Deze belangen kunnen soms conflicterend zijn.

1.2. Conclusie Doorgroeibare, waterdoorlatende en waterpasserende verhardingen kunnen bijdragen aan het meer klimaatadaptief maken van de openbare ruimte. Dit omdat ze gangbare regenbuien beter infiltreren in de ondergrond en hiermee ook bijdragen aan het verminderen van de effecten door droogteperiodes. Dit typen verhardingen is niet geschikt voor piekbuien als gevolg van klimaatverandering. Tevens kunnen al deze typen verharding niet worden toegepast bij hoge grondwaterstand. Voor beide momenten geldt dat het regenwater niet snel en makkelijk genoeg weg kan. De verhardingen werken optimaal wanneer het ontwerp, aanleg, onderhoud en beheer naar behoren is opgesteld. Echter bij afwezigheid van frequent beheer en onderhoud blijkt dat het waterinfiltrerende vermogen over tijd afneemt. Ervaringen in Amsterdam en elders, zoals in Rotterdam, tonen aan dat bij een hoge gebruiksdruk deze typen verhardingen (waterinfiltrerend en doorgroeibaar) snel dichtslibben waardoor waterinfiltratie afneemt. Wat betreft doorgroeibare verharding geldt dat deze alleen succesvol is als het gewas daadwerkelijk aanslaat. Dan zorgen de wortels van planten dat de grond openblijft. Grootste nadeel van doorgroeibare verharding is dat het groen bij een hoge parkeerdruk niet voldoende groeit om bij te dragen aan biodiversiteit of vergroening.

En wanneer het groen niet groeit gaat de functionaliteit van dit type verharding verloren. Een parkeerplaats met een hoge parkeerdruk wordt daarom zowel in

3

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 4 van 20

Amsterdam als in Rotterdam beschouwdals ongeschikt voor doorgroeibare verharding. De Gemeente Rotterdam hanteert de vuistregel dat bij een parkeerdruk van tenminste 50% iv waterinfiltrerende en doorgroeibare verhardingen niet meer worden toegepast. Het huidige beleid in Amsterdam is in lijn met Rotterdam: doorgroeibare verhardingen kunnen toegepast worden op extensief gebruikte parkeerplekken, zoals P+R. Dit is opgenomen in het Handboek Groen. Afname van de infiltratiecapaciteit kan deels opgelost worden met een goed ontwerp en intensief (handmatig) beheer en onderhoud. Maar, ook dan blijkt uit ervaringen tot nu toe, dat het niet mogelijk is om de infiltratiecapaciteit terug te brengen naar het uitgangsniveau. Dit betekent hogere (beheer)kosten en meer inzet op ondersteuning van dit beheer.

Wanneer de inzet is gericht op biodiversiteitsbevordering én waterinfiltratie, is het het beste om doorgroeibare verharding toe te passen op plekken met een lage parkeerdruk. In elk geval moet bij het toepassen rekening gehouden worden met de hogere kosten van beheer en onderhoud, en dient dit geserveerd te zijn. Mogelijke toepassingen zijn parkeerplaatsen bij sportvelden, evenemententerreinen en volkstuinen of aanrijdroutes voor nood- en hulpdiensten. Deze opties zijn al opgenomen in het Handboek Groen van de Puccinimethode, en worden toegepast zie onderstaande foto.

Figuur 1: Doorgroeibare verhardingen op P+R in Noord Amsterdam

Wanneer het doel is waterinfiltratie, biodiversiteitsverbetering, vergroening en verdamping, dan is het effectiever om bomen te planten en plantvakken toe te voegen, dan om doorgroeibare verharding toe te passen. Meest effectief voor waterinfiltratie en biodiversiteit is dan om parkeervakken om te vormen naar groen in plaats van waterdoorlatende of doorgroeibare verharding toe te passen. Dit is bovendien in lijn met doelstelling van Amsterdam om autoluw te worden, waarbij ingezet wordt op meer ruimte maken in de stad voor onder andere voetgangers en groen. En voor die plekken met ruimte is deze optie het meest effectief.

4

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 5 van 20

Kortom, onderzoek toont aan dat, het huidige beleid van Amsterdam het meest effectief is. . De Gemeente Amsterdam en Waternet blijven onderzoek doen naar een meer bevredigende oplossing om water beter te infiltreren.

2. Overzicht van waterdoorlatende, waterpasserende en doorgroeibare verharding Er bestaat een aantal opties voor doorlaatbare en doorgroeibare verharding. 1.

Doorgroeibare verharding: hierbij kunnen er grassen of andere planten groeien in de open delen tussen de stenen. De verharding kan van beton of van kunststof zijn, en is waterdoorlatend, waarbij regenwater in de bodem wegzakt. Hieronder zijn voorbeelden te zien van doorgroeibare verhardingen.

Figuur 2 Doorgroeibare verhardingen in Leiden

2.

Waterdoorlatende stenen: hierbij zakt regenwater weg door de stenen zelf. Buiten de stad is een bekend voorbeeld doorlatend asfalt op de snelwegen: dit heet ook wel ZOAB (Zeer Open Asfalt Beton), waarbij de onderlaag onder het ZOAB waterdicht is en het water naar de zijkant van de weg stroomt. Een voorbeeld waar waterdoorlatende stenen is toegepast is de Kromme Mijdrechtstraat en de Nierstraat.

3.

Waterpasserende verharding: hierbij zakt het water weg tussen de stenen. De stenen zelf zijn niet doorlatend. Een voorbeeld waar dit is toegepast is de Nieuwezijds Voorburgwal.

5

Gemeente Amsterdam

4.

Datum 20 september 2024 Pagina 6 van 20

Halfverharding: dit bestaat uit onsamenhangend materiaal dat is verdicht, zoals grind- of schelpenpaden. Het water zakt tussen dit materiaal door de grond in. In Handboek Rood is halfverharding opgenomen. Dit gaat met name om grindachtige paden in parken.

Figuur 3 Halfverharding met plastic kratjes bii de De Mirandabad, Amsterdam

Hierna wordt uiteengezet wat de voor- en nadelen zijn van bovengenoemde typen verhardingen op basis van functionaliteit van de verharding, zoals waterinfiltratie en biodiversiteit.

6

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 7 van 20

2.1. Waterdoorlatende en waterpasserende verhardingen A.

Waterinfiltratie

Wat betreft infiltratiecapaciteit is er geen significant verschil tussen waterdoorlatende en waterpasserende verharding. De infiltratie is hoger dan klassieke verhardingen, maar deze typen verhardingen zijn niet bedoeld om piekbuien op te vangen. Onderzoek in binnen- en buitenlandv toont wel aan dat de effectiviteit van deze typen verharding sterk varieert in de loop der tijd. Dit komt door omgevingsfactoren, zoals verkeersdrukte, type vervoer, en ondergrond. Tegelijkertijd zijn er enorme verschillen in de uitkomsten van de onderzoeken als gevolg van de onderzoeksopzet. Zo varieert de waterinfiltratiecapaciteit sterk voor verzadigde en onverzadigde oppervlakten.vi Wanneer de testresultaten van de onverzadigde infiltratiecapaciteit worden gebruikt, kan de infiltratiecapaciteit aanzienlijk worden overschat. Algemeen kan gesteld worden dat de doeltreffendheid van de verschillende typen verhardingen in de loop der tijd afneemt, gemiddeld met 74 mm/uur per jaar.vii Wat betreft de waterinfiltratiecapaciteit moet nieuwe waterdoorlatende bestrating voldoen aan de volgende eis: een waterkolom van 194,4 mm in één uur via de verharding kunnen wegzakken (equivalent met 540 liter per seconde per hectare). In de praktijk realiseert waterdoorlatende verharding een capaciteit van gemiddeld 300 mm per uur.

Ervaringen van Waternet leren dat dit in de praktijk lager uitkomt; waarschijnlijk omdat het oppervlak waarop Waternet test groter is. Uit metingen blijkt dat sommige doorlatende verhardingen met 30 tot 50 mm per uur amper beter presteren dan gesloten klinkerverharding. viii De variatie in gemeten infiltratiesnelheid is tussen 35 mm/uur tot 5707 mm/uur onder onverzadigde en niet-gereinigde condities.ix Dit is hoger dan de infiltratiegraad van klassieke parkeerverharding, met 0 tot 2 mm/uur, maar ook niet de enige meetlat voor structurele toepassing.

7

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 8 van 20

Figuur 4: Gemeten infiltratiesnelheid onder onverzadigde en niet-gereinigde condities afgezet tegen de leeftijd van het systeem (N=49. Enkele outliers zijn ter visualisatie niet weergegeven maar wel gebruikt in de analyse (Bron: Veldkamp, 2022). x

Praktijkproeven naar waterdoorlatende en waterpasserende verhardingen in Amsterdam en Rotterdam tonen aan dat de effectiviteit van waterinfiltratie voor drukke steden met hoge vervuiling en veel verkeer snel afneemt. De voegen vervuilen sneller dan verwacht door onder andere intensiteit van het verkeer en andere factoren. Zo vallen bij grote bomen veel bloesem, zaden, honingdauw en bladeren op de verharding waardoor verhardingen dichtslibben. En bij hoge grondwaterstanden kan het water onvoldoende weg waardoor dit type niet toegepast kan worden bij hoog grondwater, iets wat veel voorkomt in Amsterdam. Integendeel dit type verharding draagt in gebieden met hoge grondwaterstanden bij aan ongewenste grondwaterstandverhoging. Daarnaast is het reinigen van de voegen niet zo simpel als voorgesteld. Vaak moeten er speciale reinigingsmachines worden ingekocht of gehuurd. Niet alleen het ontwerp, maar ook de kwaliteit van aanleg in relatie tot type ondergrond, en onderhoud en beheer zijn zeer bepalend voor het uiteindelijke functioneren van de verhardingen. Gezien de problematiek van dichtslibben wordt aangeraden om in het ontwerp altijd te zorgen voor een backupsysteem met kolken en drainage. Hierop besparen kan in een later stadium de kans op schade en meerkosten vergroten. Het biedt ook de mogelijkheid om achteraf de waterafvoer te regelen.

Een combinatie van waterdoorlatende verharding met een goed te onderhouden back-upsysteem leidt ook op langere termijn tot de beste resultaten. xi En slechts initieel tot hogere investeringskosten. Uiteindelijk zijn beheer en onderhoud de meeste cruciale factoren voor het behoud van prestaties. Opgemerkt moet worden dat zelfs met goed onderhoud het niet mogelijk is om de prestaties terug te brengen naar het uitgangsniveau, zeker niet in situaties met hoge verkeerdruk of zware voertuigen. xii

8

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 9 van 20

B. Beheer Praktijkproeven naar waterinfiltrerende verhardingen in Amsterdam en Rotterdam tonen aan dat het reinigen van dit typen verhardingen niet eenvoudig is. Bovendien zijn de kosten veel hoger, mede doordat reinigen frequenter moest plaatsvinden, alsook omdat andere type machines gebruikt moesten worden en soms manueel met een prikker. Op basis van een ruwe inschatting kost de aanleg en de materiaalkosten 25% extra dan klassiek. Onderhoud kost 50% meer dan traditionele bestrating, waarbij rekening gehouden moet worden met een waterinfiltratie-levensduur van circa 20 jaarxiii. Daarnaast laten proeven zien dat er sneller verzakkingen zijn in het wegdek. Wanneer deze verhardingen niet goed gereinigd en beheerd worden, is het risico ook aanwezig dat het vuil en etensresten dat in de voegen blijven zitten. In buurten met relatief hogere rattenpopulaties draagt dit bij aan de overlastproblematiek. In Amsterdam werden op enkele proefplekken waterdoorlatende en waterpasserende verhardingen toegepast in de openbare ruimte (zie o.a. de Overtoom, de Kromme Mijdrechtstraat [KMS] en de Niersstraat). Onderzoek naar de werking bij deze pilots toont aan dat voor de KMS de waterdoorlatende klinkers technisch niet voldoen. Er waren echter ook problemen geïdentificeerd in de aanleg van de verhardingen.

De uitkomst is dat in de rijbaan grote voegen tussen de stenen op de as van de weg en spoorvorming zijn ontstaan. Rondom de putten van Waternet en dan voornamelijk aan de achterzijde liggen de stenen los. Deze zijn op een aantal locaties met de hand uit te halen. Zie onderstaande foto’s van de KMS voor een indruk. Uitkomst is dat ondanks de suboptimale aanleg de KMS zich niet leent voor waterinfiltrerende bestrating door de hoge vervuilingsgraad en het beperkte reguliere veegbeheer.

Figuur 5: Zichtbare voegen tussen stenen in de Kromme Mijdrechtstraat, Amsterdam

9

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 10 van 20

Om ervoor te zorgen dat de bewoners droge voeten houden op de KMS, gaat de straat alsnog vervangen worden, waarbij een circulaire waterbergende fundering van onderaf via de kolken en dakwater van de woningen zal worden toegepast. Het zogenaamde wavincore systeem.xiv Het water dat op de weg valt, stroomt in de kolk of put. Op de kolk is een buis aangesloten. Via de buis loopt het water in de waterberging onder de weg. Het water kan nu langzaam wegzakken in de bodem. C. Toegankelijkheid Wat betreft toegankelijkheid van waterdoorlatende of waterpasserende verhardingen is uit de pilot proef in Rivierenbuurt gebleken dat de waterdoorlatende verhardingen glad kunnen worden wanneer er veel schaduw is waardoor er meer mos op groeit.

2.2. Doorgroeibare verharding A. Waterinfiltratie De eerste testen tonen aan dat het infiltrerend oppervlak groter is dan bij waterdoorlatende verharding, en dat als het gewas goed groeit, de verhardingen beter bestand zijn tegen dichtslibbing en daardoor op lange termijn hydraulisch beter kunnen presteren.xv Dit type verharding is net als waterdoorlatende en waterpasserende niet bedoeld om piekbuien op te vangen. Doorgroeibare verharding is alleen echt succesvol als het gewas daadwerkelijk aanslaat. Dan zorgen de wortels van planten dat de grond open blijft. Grootste nadeel van dit type verharding is dat het groen bij een hoge parkeerdruk niet voldoende groeit om bij te dragen aan biodiversiteit of vergroening. Er kan sprake zijn van verrommelling doordat het groen verlept. Bij een parkeerdruk die hoger is dan 50 procent bezetting is het toepassen van doorgroeibare verharding niet effectief ten aanzien van het groen en de waterinfiltratie. Onderstaand is het beeld van Amsterdam op een doordeweekse avond.xvi

10

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 11 van 20

B. Biodiversiteit en/of vergroening bij doorgroeibare verharding Doorgroeibare verharding kan bijdragen aan vergroening, met mogelijk biodiversiteit en eventueel meer waterverdamping op hete dagen. Deze bijdrage aan biodiversiteit of vergroening is afhankelijk van het type vegetatie. Gras is bijvoorbeeld stevig, en vaak inheems wat goed is voor de biodiversiteit. Vetplanten, zoals sedum, kunnen ook bijdragen aan de biodiversiteit en hoeven niet gemaaid te worden. Ongewenste planten moeten er wel tussen uit gehaald worden. Daarbij komt dat ongewenste dieren via de opening in de verhardingen onder de tegels kunnen graven. Als nadeel wordt genoemd dat sedum niet of beperkt bijdraagt aan verdamping en daarmee verkoeling (beperking van het hitteeiland effect).xvii Daarbij is de kwaliteit van het groen afhankelijk van de parkeerdruk. Hoge parkeerdruk levert een onregelmatig groenbeeld op. Dit betekent dat dit type verharding alleen geschikt is voor bijdragen aan meer biodiversiteit en groen op plekken die lage parkeerdruk hebben, of tijdelijk gebruikt worden. Denk hierbij aan bijvoorbeeld verharde plekken of paden waar de brandweer moet kunnen komen voor en tijdens evenementen. De keuze voor welk type groen hangt in dit geval af van de wens om of verdamping of biodiversiteit te stimuleren. C.

Waterverdamping/ verkoeling Waterdoorlatende bestrating bestaat veelal uit doorlatende verharding, met of zonder vegetatie, om de oppervlaktetemperatuur laag te houden door middel van verdamping. Alleen als er vocht aanwezig is in bestrating of in de onderliggende bodem kan verdampingskoeling de oppervlaktetemperatuur verlagen. Bij doorlatende verharding die begroeid is, zorgen zowel verdamping als transpiratie van vegetatie voor extra verdampingskoeling. Doorgroeibare verharding wordt meestal gebruikt op locaties met weinig wegverkeer. Doorgroeibare verharding is daarnaast het meest geschikt in vochtige klimaten, zodat de vegetatie voldoende water heeft om in leven te blijven. Als het een lange tijd niet heeft geregend, zal er nabij het bestratingsoppervlak steeds minder water beschikbaar zijn voor verdamping, waardoor de verdampingssnelheid en dus ook het verkoelend effect in de loop van de tijd aanzienlijk afneemt.xviii Onder droge omstandigheden kan de oppervlaktetemperatuur van doorlatende verhardingen zelfs hoger zijn dan die van ondoorlatende verharding.xix Dit komt doordat de zonnestralen beter worden geabsorbeerd door het poreuze karakter van de verharding. Omdat een verkoelend effect juist nodig is op hete zomerdagen, die meestal worden gedomineerd door droge weersomstandigheden, is dit een probleem.xx

11

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 12 van 20

D. Toegankelijkheid Een ander aandachtspunt van doorgroeibare verharding op parkeervakken is de toegankelijkheid voor mensen die slecht ter been zijn, een rolstoel of andere hulpmiddelen gebruiken (rollator, krukken, wandelstok, etc.). Cliëntenbelang heeft daarom bij de actualisatie van het Beleidskader Puccinimethode expliciet verzocht doorgroeibare verhardingen niet als standaard in de stad toe te passen. Doorgroeibare verharding is vaak onvoorspelbaarder, hobbeliger en instabieler dan een gesloten verharding van tegels, klinkers of asfalt. Een oplossing kan zijn bredere, gesloten loopstrook toe te passen. Of dit in het ontwerp inpasbaar is, verschilt per plek en per functie. Een gesloten loopstrook betekent uiteraard minder doorgroeibaar oppervlak. E. Beheer Monitoring gedaan door Gemeente Amsterdamxxi toont aan dat het beheer van doorgroeibare verharding extra inspanning vereist en daarmee duurder is dan reguliere verhardingen. Ervaring leert dat door intensieve berijding/intensief gebruik, de gaten snel verslempen of verkorsten. Hierdoor laat het geen water meer door en kan er geen gras groeien. Gras ‘verpolt’, omdat het niet goed gemaaid kan worden, de parkeerplaats is daardoor minder goed begaanbaar.

Zwerfafval als peuken, plastics en glas gaat in gaten en groen zitten en is in sommige gevallen niet verwijderbaar met de huidige machines, en als gevolg zou dan handmatig moeten worden verwijderd. Lekkende autovloeistoffen en strooizout komen sneller in de ondergrond. Dit zorgt voor milieurisico’s of schade aan de groeiplek van bomen. Wanneer deze verhardingen niet goed gereinigd en beheerd worden, is het risico ook aanwezig dat het vuil dat in de voegen kan ophopen, ratten aantrekt. Zeker in buurten met hoge aanwezigheid van rattenpopulaties. Om goed te kunnen maaien, moeten de parkeerplaatsen eerst vrijgemaakt worden van auto’s (tijdelijke verkeersmaatregel) om daarna te maaien en het maaisel handmatig op te vegen. Met name het uitmaaien langs een Hoofdnet Auto met een wegafzetting vergt een forse extra inspanning op het regulier terugdringen van kruiden- en grasgroei op verhardingen. De uitvoerend wegbeheerders van Stadswerken zijn op basis van bovenstaande algemene ervaringen kritisch op de groene parkeervakken voor drukbezochte gebieden. Daarbij zorgt dit type verharding bij het uitzagen uit bestaand wegprofiel mogelijk voor een verzwakte wegconstructie. Hoe groot dit effect is heeft nader onderzoek nodig. Wat betreft de Overtoom waren de eerste resultaten redelijk positief. Onderstaand is een fotomoment van juni 2024.

Het gaat in dit geval om twee verschillende typen doorgroeibare verhardingen. De bewoners laten weten dat er bijna niet geparkeerd wordt op het linker vlak, omdat men denkt dat daar niet geparkeerd mag worden. Op het andere parkeervlak waar wel geparkeerd wordt, is het groen verdwenen en is de waterinfiltratie afgenomen. Vier jaar na aanleg zijn beide parkeervakken beschadigd en zouden moeten worden hersteld. In economische termen betekent dit dat de investering in kortere tijd moet worden afgeschreven, waardoor het als een financiële kost wordt gezien.

12

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 13 van 20

Figuur 6: Doorgroeibare verhardingen op de Overtoom, Amsterdam

Ervaringen in Rotterdamxxii toonden aan dat het regelmatig nodig was om 2 tot 3 maal hetzelfde stuk rijweg te reinigen. Bovendien konden, vanwege de omvang van de machine, de parkeervakken niet of nauwelijks worden gereinigd. Ook waren de doorgroeibare verhardingen regelmatig beschadigd wat het straatbeeld niet ten goede komt. Rotterdam concludeert na dit onderzoek dat er nog veel vragen over het beheer zijn en gaat het onderzoek voortzetten om erachter te komen wanneer waterpasserende verharding goed functioneert. Wat betreft waterpasserende verharding (WPV’s) is de conclusie dat het doorlaatvermogen van WPV’s van waterpasserende betonstraatstenen direct na aanleg ruim voldoet aan de eis van 540 l/s/ha, maar dat na 5 jaar gemiddeld de doorlatendheid van een WPV met circa de helft is teruggelopen. Uit in het kader van het huidige onderzoek uitgevoerde doorlatendheidsproeven blijkt zelfs dat in sommige gevallen al circa 2 jaar na aanleg de doorlatendheid dusdanig is afgenomen dat niet meer wordt voldaan aan de gestelde eis. xxiii

13

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 14 van 20

3. Hoe passen waterdoorlatende, waterpasserende en doorgroeibare verhardingen in het huidige beleid? 3.1. Strategie klimaatadaptatie en Omgevingsprogramma Riolering In de Strategie Klimaatadaptatie Amsterdam (2020)xxiv en het Omgevingsprogramma Riolering (20222027)xxv is het doel gesteld om de stad in 2050 zo goed mogelijk te hebben voorbereid op het veranderde klimaat. Om dit te bereiken moet de openbare ruimte zo worden ingericht dat deze zo goed mogelijk bestand is tegen extreme buien, zowel boven als onder de grond. De norm voor het opvangen van steeds extremere buien is op dit moment het verwerken van een 70 mm regenbui in één uur zonder dat de stad hier schade aan ondervindt. Voor vitale infrastructuur, zoals het elektriciteitsnetwerk en belangrijke toegangswegen, bijvoorbeeld tot een ziekenhuis, geldt er een hogere norm van buien van 90 mm in een uur.

Om aan deze norm te voldoen, is het devies volgende voorkeursvolgorde te hanteren: 1. 2. 3.

Infiltreren bij voorkeur via groen (dat kan alleen in een open grondsituatie met voldoende ruimte tot het grondwater) Bergen (dat doe je oppervlakkig, bijvoorbeeld in een wadi, waar het water langzaam naar beneden zakt, het grondwater in, of bijvoorbeeld tussen trottoirbanden in een weg of plein) Afvoeren (bij voorkeur oppervlakkig, door je maaiveld te plooien en anders via een hemelwaterriool naar oppervlaktewater).

Uit deze voorkeursvolgorde volgt de wens om in te zetten op minder verharding, en waar er verharding wordt toegepast is de eis om dit te compenseren met groen. Het principe hierbij is “groen, tenzij”, of alleen verhardingen toepassen waar het echt noodzakelijk is. Een goede oplossing is een wadi: een groene verlaging in het maaiveld met als primaire functie om het water tijdelijk te bergen en te laten infiltreren naar de bodem. Een wadi is daarnaast multifunctioneel, omdat een wadi ook bijdraagt aan verkoeling, biodiversiteit, bodemleven en het straatbeeld.

14

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 15 van 20

Figuur 7: Wadi in de Rivierenbuurt, Merwedeplein, Amsterdam

Figuur 8: Wadi in de Rivierenbuurt, Merwedeplein, Amsterdam

Het toepassen van verharding met infiltrerend karakter kan een mogelijke alternatieve oplossing zijn voor plekken waar er niet genoeg ruimte is voor groen. Deze maatregel is minder effectief en bovendien niet de geschikte oplossing voor piekbuien, omdat het water niet snel genoeg geabsorbeerd kan worden.xxvi

15

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 16 van 20

Echter moet de openbare ruimte van de stad aan meer eisen voldoen dan alleen klimaatadaptatie. De wijze waarop belangen integraal gewogen worden is gebaseerd op het Beleidskader Puccinimethode, zoals in februari 2024 vastgesteld door de Amsterdamse gemeenteraad. In de volgende paragraaf wordt hier toelichting op gegeven.

3.2. Puccinimethode De Puccinimethode is de standaard voor het Amsterdamse straatbeeld en staat voor een kwalitatief goede, fysieke inrichting van alle Amsterdamse openbare ruimte. De standaard bestaat uit inrichtingsprincipes, profielen, materiaalkeuzes, objecten, technische details, groensoorten en groentoepassingen. Met deze standaard zorgen we ervoor dat de openbare ruimte in heel Amsterdam functioneel, veilig, duurzaam en samenhangend wordt ingericht. Het Handboek Rood, dat dit jaar (2024) is geactualiseerd biedt modern parkeren als voorkeurskeuze. Deze variant is gekozen omdat het zowel goede afwatering biedt als flexibiliteit om parkeerstroken eenvoudig om te bouwen naar plantvakken of fietsparkeerstroken. Indien waterinfiltrerende en doorgroeibare verharding toegepast wordt bij bijvoorbeeld de herinrichting van de straat, dan betekent dit dat deze parkeervakken vervolgens niet meer flexibel kunnen worden aangepast. De toepassing van bovengenoemde verharding is vanuit een integrale gewogen afweging niet de meest voor hand liggende keuze. “Modern parkeren is een flexibeler parkeervorm dan klassiek: parkeervakken zijn eenvoudiger om te bouwen tot plantvak of fietsparkeerstrook. De parkeerstrook volgt het materiaal van het trottoir en niet dat van de rijbaan, waardoor de auto meer te gast lijkt. Daarnaast loopt er altijd een band tussen rijbaan en parkeervakken.

Het grote voordeel hiervan is dat we een eenvoudiger afwateringsgoot in de vorm van een rollaag kunnen toepassen, inclusief bijpassende straatkolken waarboven auto’s niet meer kunnen parkeren. Dit is voor het beheer van die kolken een belangrijke verbetering. Tevens kunnen we goot en kolk geheel onafhankelijk van de (trottoir) banden opzetten.”xxvii In het Puccini Handboek Groen wordt de optie geboden voor grasbetontegels. Dit is echter geen standaard toepassing of werkwijze, maar een contextuele afweging. Toepassing van grasbetontegels is vanuit Puccini niet gewenst voor plekken met hoge gebruiksdruk vanwege het complexe beheer en mogelijk verzakkingen. “In sommige situaties is het gewenst om gras onder het maaiveld te versterken. Bijvoorbeeld in groene bermen of onder aanrijdroutes van nood- en hulpdiensten door groengebieden. Dat kan door middel van grasbetontegels of kunststofkratjes. De toepassing van grasbetontegels is óók toegestaan op parkeerlocaties in groengebieden waar incidenteel geparkeerd wordt. Toepassing van grasbetontegels of kunststofkratjes in bebouwd gebied, zoals op parkeervakken in straten, is niet toegestaan met het oog op de hoge gebruiksdruk en het complexe beheer.”xxviii

16

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 17 van 20

4. Integrale belangenafweging conform het Beleidskader Puccinimethode Om een gewogen afweging te maken voor het mogelijk structureel toepassen van waterinfilitrerende en doorgroeibare verhardingen op parkeervakken met als doel maximalisatie van de waterinfiltratiecapaciteit worden de verhardingen getoetst aan de Puccinimethode, zoals hieronder is beschreven. Conclusie is dat toepassing van deze type verhardingen meer aandacht en beheer vragen en alleen mogelijk is met een groter beheer budget en meer personeel. •

Toegankelijkheid mbt doorgroeibare verharding: Cliëntenbelang heeft bij de actualisatie van het Beleidskader Puccinimethode expliciet verzocht doorgroeibare verhardingen niet als standaard in de stad toe te passen, omdat de toegankelijkheid slecht is. Doorgroeibare verharding is vaak onvoorspelbaarder, hobbeliger en instabieler dan een gesloten verharding van tegels, klinkers of asfalt. Wat betreft toegankelijkheid van waterdoorlatende of waterpasserende verhardingen is uit de pilot proef in Rivierenbuurt gebleken dat de waterdoorlatende verhardingen glad kunnen worden wanneer gelegen in schaduw en er meer mos op groeit.

•

Maakbaarheid voor alle typen verhardingen: technisch zijn de verhardingen aan te leggen. Echter vereist dit type verharding een ander ontwerp, aanleg, beheer en onderhoud. Dit maakt dit type verhardingen uitdagender om mee te werken.

•

Inkoopbaarheid voor alle typen verhardingen: er zijn veel typen waterdoorlatende, waterpasserende, en doorgroeibare verhardingen op de markt te krijgen. Echter: wij kunnen ons als publieke partij niet het product van één leverancier tot standaard benoemen. Tegelijkertijd is het voor de beheerbaarheid en het hergebruik binnen het Amsterdamse areaal cruciaal dat we gedurende een lange periode (dus over meerdere contracten) exact hetzelfde materiaal inkopen. Dat betekent dat bij een eventuele toevoeging aan de Puccinimethode het product zodanig gespecificeerd moet worden dat het door meerdere leveranciers leverbaar is. Dit is niet onhaalbaar, maar wel complex en het vergt tijd. Dit is een vervolgstap die gezet zou moeten worden indien gekozen wordt voor het opnemen van waterdoorlatende, waterpasserende of doorgroeibare verharding in Handboek Rood van de Puccinimethode.

•

Flexibiliteit & robuustheid van alle typen verhardingen: doorgroeibare, waterdoorlatende en waterpasserende verharding is tot op heden niet robuust gebleken. Het behoeft veel beheer en aandacht. De onderhoudsmogelijkheden zijn beperkt, complex of niet effectief. Bovendien is dit type verharding bij hoog gebruik en zware wagens gevoelig voor het los geraken van de verhardingen en het dichtslibben van de ondergrond. Dit alles maakt dat het niet voor de hand ligt deze ontwerpoplossing als standaard op te nemen in de Puccinimethode, omdat de Puccinimethode streeft naar ontwerpoplossingen die flexibel en robuust zijn, met een lange levensduur.

•

Klimaatbestendigheid van doorgroeibare verharding: voor het regenbestendiger maken van de stad zal het noodzakelijk zijn om de afwatering in profielen goed te regelen. Water infiltrerende en doorgroeibare verharding zijn mogelijke oplossingen. Onderzoek toont echter aan dat de voorkeursvolgorde voor het regenbestendiger maken van de stad is om bovengronds af te wateren

17

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 18 van 20

door middel van groen. En aangezien Amsterdam inzet op het autoluw (Agenda Amsterdam Autoluw, 2020) maken van de openbare ruimte is het vanuit dat streven logischer om parkeervakken om te vormen naar groenvakken in plaats van waterinfiltrerende of doorgroeibare verhardingen toe te passen. Bij een tekort aan ruimte, zoals veel voorkomt in met name de oudere delen van Amsterdam, zou doorgroeibare verharding toegepast kunnen worden. De beperking hiervan is echter dat het groen dat door de tegels groeit bij een hoge gebruiksdruk verlept en dat de waterinfiltrerende capaciteit vermindert wanneer er niet zeer frequent en intensief beheerd wordt. Dit betekent dat doorgroeibare verharding alleen ingezet kan worden voor plekken met lage gebruiksdruk. Juist in gebieden waar de openbare ruimte schaars is, zijn weinig plekken te vinden met een lage gebruiksdruk. Dat maakt deze toepassing weinig realistisch. •

Beheerbaarheid van alle typen verhardingen: reinigen moet vaker plaatsvinden en is tot nu toe nog weinig effectief te gebleken. Bovendien is het huidige type schoonmaakmachines vaak niet toepasbaar voor het beheer, waardoor nieuwe machines dienen aangeschaft te worden, of ingehuurd, of uitbesteed, of zelfs handmatig dient gewerkt te worden. Bovendien is het beheer voor doorgroeibare verharding nog gecompliceerder. Dit omdat wanneer er gemaaid moet worden, de auto’s van tevoren weggehaald moeten zijn door de eigenaren. Wat eerst lang van tevoren moet worden aangekondigd aan de buurt en ook gecontroleerd.

•

Duurzaamheid (hergebruik & circulariteit) van alle type verhardingen: indien waterdoorlatende, waterpasserende of doorgroeibare verharding tot standaard zou worden gemaakt in het Handboek Rood en op de juiste wijze wordt ingekocht, worden geen bezwaren gezien met betrekking tot hergebruik en circulariteit. De duurzaamheid van het materiaal hangt af van de gekozen materiaalsoort en exacte samenstelling (gebakken klei, beton, etc.).

•

Betaalbaarheid van alle type verhardingen: de kosten van beheer en onderhoud van doorgroeibare, waterdoorlatende en waterpasserende verharding zijn hoger dan klassiek beheer. Op basis van een ruwe inschatting kost de aanleg en de materiaalkosten 25% extra dan klassiek. Onderhoud kost 50% meer dan traditionele bestrating, waarbij rekening gehouden moet worden met een waterinfiltratie-levensduur van circa 20 jaar. Bovendien toont onderzoek aan dat reinigen op dit moment onvoldoende effectief is. Dit betekent dat bij toepassing van deze verharding er mogelijk minder budget over is voor andere klimaatadaptieve maatregelen. Zo is waterdoorlatende verharding geen middel om te besparen op de kosten voor riolering en waterzuivering. De besparing staat namelijk tegenover extra kosten voor drainage, infiltratievoorzieningen en beheer. xxix

18

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 19 van 20

5. Conclusie Doorgroeibare, waterdoorlatende en waterpasserende verhardingen kunnen bijdragen aan het meer klimaatadaptief maken van de openbare ruimte. Dit omdat ze regenbuien beter infiltreren dan normale verhardingen en hiermee ook bijdragen aan het tegengaan van de effecten van droogteperiodes. De verhardingen werken optimaal wanneer het ontwerp, aanleg, onderhoud en beheer naar behoren is opgesteld. Ze werken niet voor piekbuien of bij hoog grondwaterstand. Uit praktijkonderzoek blijkt echter dat deze verhardingen tot nu toe nog niet geschikt zijn voor druk gebruikte gebieden met hoge vervuilingsgraad en bewegingen. Dit omdat ze verstopt raken en ook kunnen verschuiven. In elk geval dient de aanleg en beheer optimaal te zijn voor beste resultaat. Hieraan zijn hogere kosten verbonden. Ook zijn deze verhardingen niet geschikt voor plekken met hoog grondwaterpeil, noch kunnen ze piekbuien opvangen. Alle inzichten uit deze notitie overwegend kan geconcludeerd worden dat zowel doorgroeibare als waterdoorlatende en waterpasserende verhardingen op dit moment beperkingen kennen op het vlak van functionaliteit, beheerbaarheid, robuustheid en toegankelijkheid. Deze beperkingen maken dat deze materialen momenteel niet op grote schaal als standaard ontwerpoplossing toepasbaar zijn in Amsterdam, zeker niet in delen van de stad waar sprake is van een hoge gebruiksdruk.

Voor gebieden met een lage gebruikersdruk en weinig ruimte kunnen deze verhardingen worden toegepast, in lijn met het bestaande beleid.

i Gemeente Amsterdam – website klimaatadaptatie https://maps.amsterdam.nl/klimaatadaptatie/

Gemeente Amsterdam – website Dashboard Klimaatadaptatie https://experience.arcgis.com/experience/aec3fc23a4134a3da32c7cb2cf3b66da ii Motie 072.24 van Pijpen (GL) Waterdoorlaatbare en doorgroeibare tegels opnemen in het beleidskader Puccini iii Deltares, (Reinder Brolsma, Daan Rooze, Floris Boogaard), Doorgroeibare verhardingen in praktijk, 11207870-000-BGS-0002, 20 november 2023 https://publications.deltares.nl/11207870_000_0004.pdf iv https://maps.amsterdam.nl/parkeerdruk/ v Boogaard, Floris. "32 From grey to green infrastructure in a changing climate". Changing Seasonality: How Communities are Revising their Seasons, edited by Scott Bremer and Arjan Wardekker, Berlin, Boston: De Gruyter, 2024, pp. 217-224. https://doi.org/10.1515/9783111245591-032 Boogaard, F.; Rooze, D.; Stuurman, R. The Long-Term Hydraulic Efficiency of Green Infrastructure under Sea Level: Performance of Raingardens, Swales and Permeable Pavement in New Orleans. Land 2023, 12, 171. Boogaard Floris, Lucke Terry,: Long-term Infiltration Performance Evaluation of Dutch Permeable Pavements using the Full-Scale Infiltration Method, Water February 2019, 11(2), 320; doi: 10.3390/w11020320 vi Uit dit onderzoek blijkt echter dat het verschil in infiltratiecapaciteit tussen verzadigd en onverzadigd tot wel 500% kan verschillen.

Proeven op één onderzoekslocatie lieten een initiële (onverzadigde) oppervlakteinfiltratiecapaciteit zien van 293 mm/uur. Opeenvolgende (verzadigde) tests lieten een vermindering van de oppervlakte-infiltratiecapaciteit zien van respectievelijk 39% (178 mm/u) en 66% (62 mm/u), vergeleken met de onverzadigde oppervlakte-infiltratiecapaciteit waargenomen bij de initiële test. Een aantal andere sites werden ook meerdere keren getest met vergelijkbare resultaten. Boogaard Floris, Lucke Terry,: Long-term Infiltration Performance Evaluation of Dutch Permeable Pavements using the Full-Scale Infiltration Method, Water February 2019, 11(2), 320; doi: 10.3390/w11020320

19

Gemeente Amsterdam

Datum 20 september 2024 Pagina 20 van 20

vii Veldkamp, T., Schoenmaker, T. en Kluck, J. (2020) Wp2: Functioneren van infiltrerende verharding in de

praktijk RAAK MKB project. Bron: De Infiltrerende Stad: https://www.hva.nl/binaries/content/assets/subsites/urbantechnology/wp2_praktijkproeven_rapportage_finaal.pdf?1604912585055 5 viii Brochure van Klimaatadaptief bouwen met de natuur (KAN). Infiltratie van regenwater in stedelijk gebied. https://www.kanbouwen.nl/wp-content/uploads/2024/03/KAN-Brochure-Regenwater-in-stedelijk-gebied.pdf ix Veldkamp et al. (2020) idem x Veldkamp, T., Boogaard, F., de Graaf, R., and Kluck, J.: Understanding urban hydrology through measurements of infiltration capacity of permeable pavements under real-live circumstances, EGU General Assembly 2021, online, 19–30 Apr 2021, EGU21-14547, https://doi.org/10.5194/egusphereegu21-14547, 2021. xi KAN (Floris Boogaard, Reinder Brolsma, Claudia Bouwens, Henk Bouwmeester), Infiltratie van regenwater in stedelijk gebied Wadi’s, Raingardens en waterdoorlatende verharding Aandachtspunten bij ontwerp, aanleg en beheer, KAN, 2024 https://www.kanbouwen.nl/2023/04/14/waterdoorlatende-verharding-vraagt-ombijzondere-aandacht-bij-ontwerp-aanleg-en-beheer/ xii Bouwens, C.

(2022) Doorgroeibare verharding en beheer https://www.kanbouwen.nl/2022/01/28/halfdoorlatende-verharding-en-beheer/ xiii Community of Practice WAIVE xiv Gemeente Heemskerk: Water opvangen onder de weg https://duurzaam.heemskerk.nl/water/wateropvangen-onder-de-weg xv KAN (Floris Boogaard, Reinder Brolsma, Claudia Bouwens, Henk Bouwmeester), Infiltratie van regenwater in stedelijk gebied Wadi’s, Raingardens en waterdoorlatende verharding Aandachtspunten bij ontwerp, aanleg en beheer, KAN, 2024 https://www.kanbouwen.nl/2023/04/14/waterdoorlatende-verharding-vraagt-ombijzondere-aandacht-bij-ontwerp-aanleg-en-beheer/ xvi https://maps.amsterdam.nl/parkeerdruk/ xvii Deltares, (Reinder Brolsma, Daan Rooze, Floris Boogaard), Doorgroeibare verhardingen in praktijk, 11207870-000-BGS-0002, 20 november 2023 https://publications.deltares.nl/11207870_000_0004.pdf xviii Li, H., Harvey, J., & Ge, Z. (2014). Experimental investigation on evaporation rate for enhancing evaporative cooling effect of permeable pavement materials. Construction and Building Materials, 65:367:375. xix Stempihar, J.J., Pourshams-Manzouri, T., Kaloush, K., Rodezno, M. (2012). Porous asphalt pavement temperature effects for urban heat island analysis. Transport Research Record: Journal of the Transportation Research Board, 2293(1):123-30. xx Li, H., Harvey, J., & Ge, Z. (2014).

idem xxi Gemeente Amsterdam: Toelichting op het gebruik van grasbetonstenen in de gemeente Amsterdam (2022) xxii Vijf jaar gebruik van waterpasserende verharding in Rotterdam (2018) Door stadsbeheer en stadsontwikkeling xxiii Gemeente Rotterdam: Op zoek naar het functioneren van Waterpasserende verhardingen in de gemeente Rotterdam (2020) xxiv Strategie Klimaatadaptatie (2020), Uitvoeringsagenda (2021), en Uitvoeringsagenda (2022) xxv Omgevingsprogramma Riolering 2022-2027 Omgevingsprogramma Riolering 2022-2027 - Gemeente Amsterdam xxvi Omgevingsprogramma Riolering 2022-2027 xxvii Puccini Handboek rood (2024) xxviii Puccini Handboek groen (2024) xxix Nieuwe KAN brochure: Infiltratie van regenwater in stedelijk gebied (2024) KAN https://www.kanbouwen.nl/wp-content/uploads/2024/03/KAN-Brochure-Regenwater-in-stedelijk-gebied.pdf KAN-Brochure-Regenwater-in-stedelijk-gebied.pdf (kanbouwen.nl)

20