nachtvisie amsterdam 2021

Toekomst van de nacht Nachtcultuur in Amsterdam

foto: Bogomir Doringer, I Dance Alone, Awakenings Amsterdam

‘De afwezigheid van daglicht en ruis ontbloot een stukje ziel dat je overdag niet snel tegenkomt.’ Soumaya Bazi, Toekomst van de Nacht #4

Inhoud Voorwoord

4

Stemmen voor de nacht #5: Amber, Lysa en Sanae

37

Stemmen voor de nacht #6: Diego en Sven

39 41

Leeswijzer

5

Stemmen voor de nacht #7: Natasja en Bróna

Samenvatting

6

4 Toegankelijke nacht: betaalbaar en bereikbaar 43

Locaties voor nachtcultuur

9

4.1 Toegankelijk voor de sector

45

Legenda

10

4.2 Toegankelijk voor publiek

46

4.3 Toegankelijk voor de hele stad

47

11

4.4 Beleid

47

Stemmen voor de nacht #1: Bogomir

15

Stemmen voor de nacht #8: Heleen en Chafik

53

Stemmen voor de nacht #2: Kees (KC)

17

Stemmen voor de nacht #9: Sander

55

2 Waarde van de nacht

18

5 Dag en nacht: onlosmakelijk verbonden

56

2.1 Wat is nachtcultuur?

20

5.1 Festivalstad in vogelvlucht

58

2.2 Amsterdamse nachtcultuur in vogelvlucht

20

5.2 Waarde van festivals

59

2.3 Waarde van de sector

21

5.3 Zoeken naar de balans

61

2.4 Waarde voor het publiek

21

2.5 Waarde voor de stad

22

Stemmen voor de nacht #10: Niels en Jasper

64

2.6 Meetbare waarde

23

Stemmen voor de nacht #11: Vic

66

Stemmen voor de nacht #3: Ramon en Helena

25

Stemmen voor de nacht #4: Gert en Rolinde

27

Bijlage 1 – Waarde van de kleine uurtjes

68

Bijlage 2 – Bronnen

68

Met dank aan

69

Colofon

70

3 De nacht voor iedereen

29

3.1 Fysieke en sociale veiligheid

30

3.2 Roep om verandering

32

3.3 Diversiteit vergroot diversiteit

33

Ruimte Toekomst voor van nachtcultuur de nacht

1 Waarom een nachtvisie?

3

Voorwoord

Als jonge vrouw kwam ik naar Amsterdam en leerde mezelf kennen in het nachtleven van deze stad. En ik was niet de enige. Als wethouder Kunst en Cultuur ben ik trots op de nachtcultuur van Amsterdam. Die kent een rijk verleden, van een roemruchte underground scene tot en met clubs, feesten en festivals van wereldfaam. Die wereld is van enorme invloed geweest op de stad, de muziek en de beeldende kunst. Het nachtleven is waar je jezelf ontdekt, vaak als je jong bent, maar ook als je ouder bent. Waar je vrienden maakt en liefdes ontmoet en waar je wereld groter wordt, en je je veilig voelt. Dat gevoel heb je in steden met een bruisend nachtleven, en dat heeft Amsterdam ook.

We moeten het nachtleven koesteren en daarom presenteert de gemeente de eerste visie over de nacht. Eind 2019 deden we met de Hoofdlijnen Kunst en Cultuur 2021-2024 een belofte aan onze stad: Amsterdam erkent de rijke nachtcultuur als wezenlijk onderdeel van kunst en cultuur, Amsterdam maakt ruimte voor de nacht. Nog geen drie maanden later werden we door het coronavirus gedwongen om de nacht en de makers, kunstenaars, artiesten en alle nachtvlinders alle ruimte te ontnemen. Ineens lag een deel van Amsterdam stil dat normaal gesproken uit zijn voegen barst van de energie en creativiteit. Een deel dat van grote betekenis is voor veel Amsterdammers. Daarvan kreeg ik een brok in de keel. We blijven evengoed vooruitkijken, want de stilstand in de nacht was maar tijdelijk, al kunnen we de gevolgen ervan nog niet overzien. Ik weet dat de sector klaarstaat met plannen, aanvragen en line-ups voor een sterke herstart. Het is belangrijk om te agenderen wat de toekomst van de nachtcultuur in Amsterdam voor ons moet zijn – juist na de coronacrisis. De vele gesprekken die ik de afgelopen maanden met de sector heb gevoerd in het kader van deze visie, zeggen me dat de makers, organisatoren en initiatiefnemers een enorme denkkracht bezitten waar we als stad veel aan kunnen hebben. Deze visie zou er zonder hun bijdragen niet zijn.

De nachtcultuur verdient onze steun. We bieden niet alleen morele support, maar faciliteren hen waar mogelijk ook met stedelijk beleid, gericht op herstel en behoud en we geven aan vernieuwing een plek. Daarbij is een van de opgaven voor de toekomst om plek te vinden voor iedereen in de nacht. De stad groeit en dat vraagt ook om ruimte voor nachtcultuur, in de bestaande stad en in de wijken die de komende decennia worden ontwikkeld. We moeten ervoor zorgen dat de grote diversiteit aan Amsterdammers ook in de nacht een plek heeft in de stad. In de Hoofd­ lijnen Kunst en Cultuur 2021-2024 heb ik de culturele sector ‘overdag’ uitgedaagd om meer en vaker samen te werken met de nachtcultuur. Om fysiek én inhoudelijk ruimte te maken voor makers, programmeurs en artiesten uit de nacht. De nacht is er voor alle Amsterdammers. Voor hen die met grote liefde voor de stad het initiatief nemen om in de nacht speelruimte te creëren. Voor nieuwe verhalen die een plek verdienen. De nacht is er voor de enorme groep die aan de nacht deelneemt, maar ook voor alle andere inwoners van onze mooie stad. Omdat Amsterdam zonder nachtcultuur Amsterdam niet is. De nacht is elke keer weer vol belofte, van bijzondere momenten die zich onttrekken aan de regels van overdag. De nacht verdient onze erkenning als de bescherming die zij voor velen is, en als de plek waar je zonder oordeel jezelf kunt zijn.

Touria Meliani wethouder Kunst en Cultuur

‘Waar je vrienden maakt en liefdes ontmoet en waar je wereld groter wordt, en je je veilig voelt. Dat gevoel heb je in steden met een bruisend nachtleven, en dat heeft Amsterdam ook.’

Toekomst van de nacht

Als ik denk aan Amsterdam, dan denk ik aan slenteren over mooie oude bruggen. Aan plakkerige tegels verlicht door de neonlichten van het Leidseplein. Aan uitgelopen mascara, kapotte panty’s en veel te hoge hakken. Pas na drie uur die ene leuke persoon aan durven spreken. Witte wijn uit plastic glazen en pas als het licht aan knippert voelen hoe moe je bent. Je vrij en gelukkig voelen. Geen werk, geen regels, wel tracks en de vrolijkheid die het alledaagse overstijgt. Moe, kapot, maar uitzinnig gelukkig.

4

Leeswijzer

We hebben de inzichten van de betrokkenen over de waarde van de nachtcultuur gebruikt als onderbouwing voor deze visie. In hoofdstuk 1 formuleren we de probleemstelling van deze nachtvisie: waarom is die nodig en welke opgave is er voor de gemeente? In hoofdstuk 2 benoemen we de waarde van de nacht, voor makers, publiek en de hele stad. In hoofdstuk 3 gaan we in op de thema’s diversiteit, inclusie en sociale en fysieke veiligheid. Vervolgens komen de thema’s toegankelijkheid, bereikbaarheid en betaalbaarheid van de nachtcultuur aan de orde in hoofdstuk 4. Hoofdstuk 5 is gewijd aan de verbinding tussen dag en nacht, zoals die zich mani­ fes­teert op festivals en evenementen.

1

Deze zijn terug te kijken via Toekomst van de Amsterdamse Nacht #1, #2, #3, en #4.

Toekomst van de nacht

In deze nachtvisie worden de waarde, het belang en de behoeftes van de nacht­­­ cultuur belicht vanuit het perspectief van de gemeente, maar ook vanuit het perspectief van de sector. Daarvoor heeft de gemeente met een brede vertegenwoordiging uit het Amsterdamse nachtleven gesproken: organisatoren en initia­ tiefnemers, producers en performers, gevestigde namen en relatieve nieuwkomers. Samen hebben we aan de hand van thema’s verkend wat er nodig is voor het verrijken van de nachtcultuur in onze stad. Dit gebeurde via openbare gesprekken in een livestream vanuit Pakhuis de Zwijger1, en in een reeks interviews. We benadrukken dat alle gesprekspartners in Pakhuis de Zwijger (de gesprekkenreeks Toekomst van de Amsterdamse Nacht) op persoonlijke titel spraken of als vertegenwoordiger van hun organisatie. Hun opvattingen en inzichten laten zien hoe verschillend er wordt gedacht over thema’s als toegankelijkheid en betaalbaarheid. Het pleidooi voor een veilige, inclusieve nachtcultuur wordt echter breed gedragen. In de interviews die voor de nachtvisie zijn gehouden (zie Stemmen voor de Nacht) komen kenners van de nacht vrijuit aan het woord. De persoonlijke opvattingen die zij hierin naar voren brengen zijn agenderend van aard, en vertegenwoordigen geen standpunten van de gemeente Amsterdam of haar vertegenwoordigers. In deze vorm hebben ze een plek gekregen in de nachtvisie.

5

Samenvatting Met deze nachtvisie geeft het college van Amsterdam de nachtcultuur in de eerste plaats de erkenning die zij verdient. Als eerste stad in Nederland formuleren we een integrale visie op de waarde en het belang van nachtcultuur voor de stad. Hiermee volgen we in de voetsporen van andere steden met een lange traditie van een bruisende nachtcultuur, zoals Berlijn, Londen en New York.

In de nacht kunnen Amsterdammers en bezoekers deelnemen aan en genieten van cultuur die de stad verrijkt en wezenlijk onderdeel is van het verhaal van Amsterdam. Tegelijkertijd staat de nachtcultuur onder druk door de groei van de stad en door een toenemend gebrek aan ruimte en mogelijkheden. Er zijn onvoldoende betaalbare locaties voor nieuwe initiatieven en evenementen. De stad wordt steeds minder betaalbaar voor mensen die in de sector werken en voor hun publiek. Als college willen we dat de stad in de nacht aantrekkelijk en behouden blijft voor artiesten, creatieven en organisatoren, en zo toegankelijk mogelijk is voor de inwoners en bezoekers van Amsterdam. Diversiteit, inclusie, sociale en fysieke veiligheid en toegankelijkheid zijn daarbij belangrijke voorwaarden. Deze thema’s hebben we in de nachtvisie breed verkend.

Toekomst van de nacht

Het doel van deze visie is om de belangrijkste thema’s voor de sector en de stad te inventariseren, zodat we nu en in de toekomst de nachtcultuur steviger en meer integraal kunnen borgen in het gemeentelijk beleid. Dit betreft zowel kunst en cultuur als tal van andere beleidsterreinen, zoals diversiteit, stedelijke ontwikkeling, economie, verkeer, gezondheid en de openbare orde. Het college biedt met deze nachtvisie de – soms onzichtbare of onbekende – nachtcultuur een podium om aan te geven waar behoefte aan is voor de ontwikkeling van een bloeiende professionele sector in de toekomst. Daarnaast geeft de nachtvisie een overzicht van het huidige veelzijdige en omvangrijke beleid dat betrekking heeft op de nacht in Amsterdam. Het onderzoek Waarde van de kleine uurtjes (2021) in opdracht van de gemeente uitgevoerd door Atlas Research (voorheen Atlas voor gemeenten) vormt een belangrijk onderdeel van de inventarisatie en is een onderbouwing voor de economische waarde van de nachtcultuur.

6

Waarde van de nacht Kunst en cultuur in Amsterdam houdt niet op om twaalf uur ’s nachts. In een stad met meer dan 180 nationaliteiten is de diversiteit aan cultuur, muziek en dans bijzonder groot. Voor velen blijft de nacht een leven lang betekenisvol. Zij koesteren de nachtcultuur als plek waar ze zich thuis voelen en waar ze een deel van hun persoonlijkheid en identiteit blijvend kunnen voeden. De gemeente erkent de betekenis van de nachtcultuur voor de ontwikkeling van Amsterdam in brede zin. Cultureel en artistiek, sociaal-maatschappelijk én economisch.

Samenvatting

Met de nachtcultuur in Amsterdam zijn zo’n vijfduizend banen gemoeid. Behalve aan artiesten en organisatoren biedt de nacht­ cultuur werk aan allerlei gerelateerde en afgeleide beroeps­groepen. Uit het onderzoek Waarde van de kleine uurtjes blijkt onder andere dat bezoekers uit binnen- en buitenland elk jaar naar schatting € 1,25 miljard uitgeven tijdens hun verblijf. De jaarlijkse welvaartswinst voor Amsterdam door hun bestedingen is volgens Atlas Research € 63 miljoen, nog afgezien van inkomsten uit toeristenbelastingen en vermakelijkhedenretributie.2 De Amsterdamse nachtcultuur levert het Rijk naar schatting € 49 miljoen aan belastinginkomsten op. De nacht heeft echter ook schaduwkanten: bijvoorbeeld overmatig middelengebruik, drugscriminaliteit en criminele ondermijning, discriminatie aan de deur van clubs, seksuele intimidatie op de dansvloer, of bedreigingen en geweld tegen gemarginaliseerde groepen. Daarnaast is er in een dichtbevolkte stad als Amsterdam regelmatig wrijving tussen feestvierders en inwoners die rust willen. Deze problemen en uitdagingen komen in de nachtvisie aan de orde. 2

Voor definitie en uitleg, zie Bijlage 1. Waarde van de kleine uurtjes

Diversiteit en inclusie Amsterdam moet een stad zijn waar iedereen mee kan doen. Ook in de nacht moet er voor iedereen plek zijn, ongeacht culturele achtergrond, religie, gender, seksuele voorkeur, beperking, leeftijd of economische status. De gemeente wil samen met de nachtsector stappen maken om recht te doen aan deze meerstemmigheid en verscheidenheid. Een inclusieve nachtsector kan een grote bijdrage leveren aan een bloeiende, vrije en open stad. We houden aandacht voor beleid tegen nachtelijk geweld, intimidatie en discriminatie. We kijken ook nadrukkelijk naar safe(r) spaces voor gemarginaliseerde groepen. We hebben heldere afspraken met de sector over het tegengaan van middelengebruik en (geluids)overlast. In onze gesprekken met de sector hebben we ontwikkelingen gesignaleerd die ons nog meer bewust maken van deze problematiek en anderzijds een groot potentieel binnen de nachtcultuur naar voren brengen om zelf oplossingen aan te dragen. Als gemeente willen we die zelfredzaamheid versterken.

Toegankelijke nacht In de nacht is de stad een stuk duurder dan overdag. Er gelden bijvoorbeeld nachttarieven voor het gebruik van het OV. Eten en drinken is doorgaans duurder in horeca, maar ook in nachtwinkels. Gelegenheden die overdag of vroeg in de avond vaak gratis toegankelijk zijn, heffen entree. Als we willen dat de nacht toegankelijk is voor iedereen, moeten we blijven kijken waar het mogelijk is om belemmeringen weg te nemen. Zowel voor organisatoren, ondernemers en artiesten als voor bezoekers. Onze ruimte om hierop te sturen is (nog) beperkt, maar het is een belangrijk punt om te blijven agenderen en om aan te blijven samenwerken, binnen en buiten de gemeentelijke organisatie. Het is van belang dat er bij de groei van de stad rekening wordt gehouden met ruimte voor nachtcultuur. Ruimte die betaalbaar is en blijft, en kan rekenen op draagvlak onder (toekomstige)

Toekomst van de nacht

De nacht vormt een rijke artistieke bron die nieuwe vormen, stijlen, disciplines en genres voortbrengt. De Amsterdamse nachtcultuur is levend cultureel erfgoed. Van roemruchte clubs tot festivals en artiesten van wereldfaam, Amsterdam staat mondiaal stevig op de kaart als stad met een rijke nachtcultuur. De afgelopen decennia is de Amsterdamse nachtcultuur volwassen geworden en uitgegroeid tot een internationale trekker van belang. Voor de kunstensector in de volle breedte vormt de nachtcultuur een belangrijk deel van de humuslaag: plek voor inspiratie en kruisbestuiving en onderdeel van de keten van talentontwikkeling.

De oplossingen liggen veelal op verschillende beleidsterreinen. Als gemeente blijven we ons hier in de volle breedte op richten.

7

bewoners. De sector heeft bovendien behoefte aan zowel tijdelijke als permanente vestigingslocaties. Een belangrijke stap die we als gemeente zetten is de oprichting van een Team Nachtcultuur, als aanspreekpunt voor nieuwkomers en gevestigde partijen. Dit team zal bijvoorbeeld vragen kunnen beantwoorden over beleid, meedenken over nieuwe initiatieven en doorverwijzen naar de juiste loketten voor vergunningen.

Conclusie

Dag en nacht

Vanuit deze visie werken we verder aan een beleidsagenda voor de nacht, in samenspraak met de gemeenteraad, de stadsdelen, alle betrokkenen en belanghebbenden uit de sector en daarbuiten, dus met de hele stad. Dit gaat ons uiteindelijk instrumenten opleveren om meer duurzaam te kunnen werken aan de Amsterdamse nacht­ cultuur.

Samenvatting

De culturele, economische en sociaal-maatschappelijke waarde maakt dat er blijvend ruimte voor festivals moet worden gevonden in de stad, maar binnen duidelijke en goed onderbouwde kaders en op basis van regels en normen die de leefbaarheid beschermen. Het uiteindelijke doel is een duurzame balans tussen die twee factoren. Op basis van duidelijke criteria kunnen we de schaarse plekken voor festivals goed verdelen. Het college werkt scenario’s uit die de basis kunnen vormen voor een goed gesprek over het aantal grote festivals dat de stad aankan, eerst in de gemeenteraad en daarna in de stad. Ook kunnen we zo sturen op een aanbod dat zo goed mogelijk aansluit bij de identiteit van Amsterdam en meerwaarde heeft voor de stad en haar inwoners. Daarbij gaat een deskundige, onafhankelijke muziekevenementencommissie een belangrijke rol spelen. Een aantal beeldbepalende festivals zal meerjarig een plek op de kalender kunnen krijgen.

Toekomst van de nacht

De nachtcultuur manifesteert zich al decennialang in allerlei vormen overdag, vaak als festival. Op dit moment vormen dit soort evenementen de ideale schakel tussen de dag en de nacht. Het ondernemende karakter ervan biedt kansen voor een betekenisvolle wisselwerking en synergie. Jong talent kan er doorbreken en vernieuwing krijgt de ruimte. De bezoeker profiteert van een compleet en divers aanbod. Festivals leveren de stad banen en inkomsten op, en maken de stad aantrekkelijk om te bezoeken en in te wonen. Het beleid van de gemeente zal er de komende jaren op gericht zijn om de wisselwerking tussen de dag en de nacht via festivals en evenementen te stimuleren.

Wat voor stad willen we zijn in de nacht? Dit college wil de ruimte geven aan de nachtcultuur die de stad verrijkt. Waar plek is voor experiment en alternatieve uitingen. Waar mensen zichzelf kunnen zijn, waar ze zich kunnen overgeven aan collectieve beleving, en waar ze zich individueel kunnen ontplooien.

8

Ruigoord

Locaties nachtcultuur Amsterdam

Toekomst van de nacht

9

Zuidoost

MUZIEKPODIA

OVERIGE PROGRAMMERING

Canvas op de 7e Jimmy Woo Doka Underground Faralda Crane Hotel Club Nova Lovelee CLUB Y.O.L.O. Supperclub Panama Sociëteit SEXYLAND Chin Chin Club Radion Amsterdam Escape VLLA (Dwaze Dagen) De School Club Mystique Club AIR De Marktkantine Club Up Chicago Social Club Nieuwezijds Lounge Akhnaton Radio Radio Recycle Lounge Gallery Club Club Nyx The Jazzebel Shelter Westerunie en Westerliefde Bret Disco Dolly Prime Bitterzoet La Favela Paradiso Club John Doe Stichting Melkweg Nachtlab/Warehouse Oliva

Stichting Café Mezrab Canvas op de 7e Bourbon Street Stichting Landjuweel 2000 Kerk Ruigoord Maloe Melo Home of the Blues Panama Bimhuis Café OCCII Ziggo Dome De School Beurs van Berlage The Waterhole OT301 Pacific Tolhuistuin (Paradiso Noord) Studio K Café De Ruimte Rock Club The Cave AFAS Live Akhnaton Casablanca Jongerencentrum Volta Café Alto De Nieuwe Anita Westergasfabriek Gashouder The Box Bitterzoet Paradiso Vereniging Zaal 100 De Heeren van Aemstel Stichting Melkweg

Checkpoint Charlie El Punto Latino Club Lite Café de Kashmir Lounge Vereniging de Trut The Warehouse Mike’s Badhuistheater Jantjes Verjaardag Schuim Escape Caffé ‘t Lammetje Café Welling Sound Garden Café La Bastille XL H7 Warehouse Generator Hostel Café The Zen Brasil Music Bar Café Savoy TIOFLI/Skatecafé Karin & Yvonne Veronica Schip Woody’s Le Petit Difficile Atelier AF3 Bar Blend Huis van iemand anders Café Tante Roosje Cooldown Suzy Wong Rolling Rock Kitchen Hotel Winston ‘t Feest van Joop Skek Thuishaven Events Dragshow Bar Lellebel Hartje Amsterdam Eagle Amsterdam ‘t Klokje Noorderlicht

Hush Silent Disco Club Pllek-NDSM Amstel Fifty Four The Tara De Nieuwe Vaart Waterkant Café Cinetol Taboo Q-Cafe/Q-Factory North Sea Jazz Club W139 Bubbels Kopstootbar Kriterion Live Café The Queen’s Head Dido Events Belgique Kitchen & Bar Van Rijn Club Smokey Hotel W Amsterdam Club San Francisco No Man’s Art Gallery De Kroon Garage Noord Club Church

De genoemde locaties zijn door Atlas Research geïnventariseerd in het kader van het onderzoek Waarde van de kleine uurtjes (april 2021). We hebben de lijst zo goed als mogelijk geactualiseerd.

Toekomst van de nacht

NACHTCLUBS

10

1. Waarom een nachtvisie?

‘Toen ik klein was, bewaarde ik een leeslampje onder mijn kussen. Als mijn zusje en ik naar bed moesten, had ik vaak nog zin om te spelen. Ik las boeken, maakte tekeningen en verdwaalde in mijn fantasie terwijl mijn ouders dachten dat ik sliep. ’s Nachts, als de stilte over het huis en de straat neer­daalde, begon voor mij de dag. Eindeloze ideeën vormden zich, dromen werden geboren, oplossingen bedacht. Een nachtuil ben ik altijd geweest.’ Soumaya Bazi, Toekomst van de Nacht #4

D

Tijdens de coronacrisis is de gemeente Amsterdam vastberaden blijven doorwerken aan de nachtvisie, in de vorm van een brede inventarisatie en verkenning van de nachtcultuur. Het gesprek over de nacht in Amsterdam is een aantal keren eerder aangezwengeld en gevoerd door vertegenwoordigers van de nacht. Met de Nachtnota, in 2003 opgesteld door de Nachtwacht, voorloper van de Nachtburgemeester, is goed voorwerk verricht. Ook het aanhoudende pleidooi voor steun en erkenning van de sector gedurende het afgelopen jaar is van waarde geweest voor de totstandkoming van deze visie. Juist nu vinden we het belangrijk om de rol die de nachtcultuur speelt – en kan spelen – in de ontwikkeling van de groeiende en veranderende stad te duiden. Er zijn veel interessante makers en creatieven die de nacht als hun domein zien, er wordt in het donker volop samen­gewerkt door clubs, organisatoren en artiesten. We hebben een levendig netwerk van broedplaatsen, toonaangevende pop­ podia, wereldberoemde festivals waar de dag en de nacht artistiek samensmelten, en een dynamische underground scene.

Toekomst van de nacht

e nachtcultuur geeft Amsterdam kleur, maar staat al enige tijd onder druk. De groei van de stad en een gebrek aan ruimte brengen tal van uitdagingen met zich mee. Er zijn steeds minder (betaalbare) locaties voor nieuwe initiatieven en evenementen. Bovendien wordt de stad steeds minder betaalbaar, ook voor mensen die in de nachtsector werken en voor hun publiek. Dit betekent dat zij Amsterdam (dreigen te) verlaten voor steden als Rotterdam en Berlijn. Op termijn betekent dit een verschraling van het culturele weefsel in de stad.

12

1

Als gemeente willen we voorwaarden scheppen voor dynamiek en doorstroming. Dat betekent dat we ons er bijvoorbeeld hard voor maken dat de stad toegankelijk blijft voor creatieven door voor voldoende werkplekken te zorgen. Dat soort ruimte is een van de belangrijkste voorwaarden voor een levendig nachtleven. Artiesten, grafisch ontwerpers, lichtontwerpers en kunstenaars gelieerd aan het nachtleven hebben werkplekken nodig waar ze vrij kunnen experimenteren en oefenen, en waar ze fouten mogen maken en zich kunnen ontwikkelen. Tegelijkertijd willen we voorkomen dat cultureel kapitaal dat zijn waarde heeft bewezen, wordt vernietigd, simpelweg omdat bijvoorbeeld een tijdelijke locatie wordt gesloopt of een huurcontract afloopt. In hoofdstuk 4 gaan we hier nader op in.

Wat voor stad is Amsterdam voor de nacht? Afgezien van de problematiek rond ruimte zijn er meer zaken die onze aandacht verdienen, zo horen we vanuit de sectoren en vanuit de samenleving. Het aanbod is vaak nog te eenzijdig waardoor verschillende, vaak gemarginaliseerde groepen in onze stad een eigen plek missen of zich niet uitgenodigd voelen. We hebben een uiterst diverse stad, maar dat zie je niet altijd terug in het nachtleven. Het nachtleven is ook niet altijd voor iedereen veilig en toegankelijk. Vrouwen en lhbtiq+ personen zijn in het uitgaansleven nog altijd kwetsbaar. Sommige locaties zijn moeilijk bereikbaar door het ontbreken van passend (openbaar) vervoer in de nacht - en in sommige stadsdelen is er (nog) relatief weinig aanbod in nachtcultuur. JACK in Zuidoost en Noorderling op het NDSM-terrein zijn voorbeelden van clubs die moeilijk bereikbaar bleken en mede daardoor onvoldoende publiek trokken. JACK sloot om 05.00 uur, waardoor bezoekers vaak een paar uur op het openbaar vervoer moesten wachten. De laatste directe pont naar Amsterdam Centraal vertrekt om 03.00 uur vanaf NDSM, terwijl de uitgaans­gelegenheden veel langer open zijn.

Een terugkerend geluid tijdens de gesprekken over de Toekomst van de Amsterdamse Nacht was dat de gemeentelijke organisatie niet altijd even gemakkelijk te benaderen of te duiden is voor wie in de nacht wil ondernemen of iets wil organiseren. De inventarisatie van de aandachtspunten vertaalt zich in allerlei praktische vragen waarop we in deze visie ingaan: hoe houden we de nachtcultuur vitaal? Hoe zorgen we ervoor dat er ruimte blijft voor vernieuwing? Hoe houden we plekken voor nachtcultuur betaalbaar? Hoe helpen we makers en organisatoren om te navigeren door het beleid en de regelgeving van de gemeente? Hoe kunnen we leren van andere steden in Europa? De grotere onderliggende vraag is wat voor stad Amsterdam in de nacht kan en wil zijn. Daarom kijken we in het volgende hoofdstuk eerst naar de waarde van de nachtcultuur voor de stad, zowel immaterieel als meetbaar maatschappelijk en economisch.

Hoe kunnen we passend beleid inzetten? Als gemeentebestuur hebben we beleid (nodig) om gewenste ontwikkelingen in de stad te stimuleren en ongewenste effecten af te remmen. De noodzaak van beleid geldt ook voor de nachtcultuur. In deze visie beschrijven en onderzoeken we onze bestaande beleidsinstrumenten en kijken we hoe we deze effectiever kunnen inzetten. Voorbeelden daarvan zijn het Kunstenplan, de 24-uurs vergunningen, Expeditie Vrije Ruimte en het Broedplaatsenbeleid, waarin de dynamiek moet worden gewaarborgd zodat er steeds nieuwe makers gebruik kunnen maken van de schaarse plekken. Daarnaast werken we nu vanuit een meer samenhangende visie aan gemeentebrede (beleids)instrumenten voor het behouden en versterken van de nachtcultuur in onze stad. Dit betreft bijvoorbeeld het nieuwe horeca­ beleid dat al enige tijd in ontwikkeling is, en de muziekevenementencommissie die vanuit het Evenementenbureau wordt opgezet. Ook starten we binnen de gemeente met een integrale aanpak voor het beleid gericht op de nachtcultuur.

Toekomst van de nacht

Waarom een nachtvisie?

Aan de andere kant sneuvelen er regelmatig succesvolle initiatieven omdat er te weinig ruimte is voor maatwerk of omdat ze maar tijdelijk gebruik kunnen maken van een vergunning of locatie. Ook zien we nog betrekkelijk weinig wisselwerking tussen kleine initiatieven en podia enerzijds en de grotere clubs en instellingen anderzijds. Er is bovendien ruimte voor meer samenwerking tussen cultuur in de dag en nacht.

13

Waarom een nachtvisie?

Aanpak Binnenstad

Met de nachtvisie onderstreept het college het belang van de nacht­­cultuur – zoals eerder aangekondigd in de Hoofdlijnen Kunst en Cultuur 2021-2024. Met het kunst- en cultuurbeleid voor de periode 2021-2024 zet het gemeentebestuur in op het versterken van de verbinding tussen kunst en cultuur overdag en ’s nachts. In de nachtcultuur is veel ruimte voor experiment en vindt veel innovatie plaats die daarna kan worden toegepast in de dagcultuur. Dit werkt overigens evengoed andersom.

In de Aanpak Binnenstad spreekt de gemeente de ambitie uit dat de Amsterdamse binnenstad weer een plek wordt waar alle Amsterdammers graag komen en uitgaan, en bewoners zich thuis voelen. Bezoekers uit binnen- en buitenland blijven welkom om Amsterdam te ontdekken als zij respect hebben voor de stad en haar bewoners. De Aanpak richt zich ook op een verrijking van het uitgaansaanbod in de binnenstad, waar Amsterdammers uit alle stadsdelen gebruik van maken, met een vernieuwende programmering van (nacht) cultuur en winkels en horeca waar de Amsterdammers de sfeer bepalen en bezoekers ook graag komen. Hierbij ondersteunen we zoveel mogelijk vernieuwende initiatieven en werken we aan coalities tussen verschillende sectoren in de samenleving. We verwelkomen en ondersteunen alle initiatieven om de binnenstad meer aantrekkelijk te maken voor de Amsterdammers. Daarbij zullen we expliciet ondernemers die de binnenstad de afgelopen jaren links hebben laten liggen uitnodigen in de binnenstad te investeren. Daarnaast worden Amsterdamse inwoners actief uitgenodigd om hun plannen voor de binnenstad te presenteren, en zo mogelijk uit te voeren.

Een groot deel (meer dan 35%) van de instellingen in het Kunstenplan 2021-2024 heeft plannen ontwikkeld voor kunst- en cultuuractiviteiten in de nacht. Van spannende programmering in de nacht – zoals de cross-over Grasnachten van Asko|Schönberg of de avond/nachtreeks TAKE PART CELEBRATE ART in Nieuw Dakota – tot het verleggen van artistieke grenzen en technische uitdagingen door FIBER en de activiteiten van onder andere OCCII en Sexyland gericht op het behoud en de ontwikkeling van de underground van elektronische muzieken danscultuur. Daarnaast wordt met de meerjarige financiering van onder andere Melkweg, Paradiso, Tolhuistuin (Amsterdamse Basis­ infrastructuur) en ADE (via het AFK) een belangrijke bijdrage geleverd aan talentontwikkeling binnen de nachtcultuur. Door de jaren heen zijn diverse kunstinitiatieven en -projecten in de nacht, festivals en podia, en makers ondersteund via project- of meerjarige subsidies van het Amsterdams Fonds voor de Kunst (AFK). Het AFK blijft zich ook in de komende jaren inzetten voor (financiële) ondersteuning van lokaal talent dat zich via het nachtleven ontwikkelt.

Toekomst van de nacht

1

Cultuurbeleid 2021-2024

14

Interview: Bogomir Doringer, curator NXT Museum Bogomir Doringer maakte als tiener de NAVObombardementen op Belgrado mee, tijdens de Kosovo-oorlog. Op de dansvloer vond hij troost en moed bij generatiegenoten. De verbindende kracht en het revolutionaire potentieel van de danscultuur fascineren en inspireren hem. Binnenkort promoveert hij aan de Universiteit voor Toegepaste Kunst in Wenen op het onderwerp danscultuur.

‘Ik leerde dansen in Belgrado tijdens de oorlog. Ik was een jaar of acht toen Joegoslavië uiteenviel. In de oorlogsjaren die volgden, waren er veel studentenprotesten. Het nachtleven was daar altijd mee verbonden. Het uitgaansleven was een belangrijke ontmoetingsplek voor gelijkgestemden. Als homoseksueel vond ik er een veilige haven waar ik me kon ontplooien. Dansen was een manier om emoties te kanaliseren: angst, onzekerheid, rusteloosheid. En een manier voor de politieke oppositie om samen te komen. Die vrijheid van bewegen is voor mij altijd verbonden met de vrijheid van ideeën en expressie.’

Ideaalbeeld ‘Ik verwachtte in Amsterdam een bruisende, multiculturele smeltkroes aan te treffen. Alle voorwaarden om los te gaan waren aanwezig: prachtige locaties, degelijk geluid, geweldige drugs en fantastische dj’s. Maar ik arriveerde enkele jaren na de politieke moorden op Fortuyn en Van Gogh, toen islamofobie oprukte en de multiculturele samenleving onder vuur lag. Wat ik aantrof in de nacht, was een enorme verdeeldheid tussen groepen. Iedereen stond stil en bleef bij zijn eigen groepje klitten. Ik kwam erachter dat het Nederlandse nachtleven ontzettend gecommercialiseerd was. De Amsterdamse burgemeester prees Amsterdam Dance Event vanwege de economische bijdrage aan

Veranderend klimaat ‘Tot een jaar of vijf geleden werden belangrijke vragen nooit gesteld, zoals: waar zijn de vrouwelijke dj’s? Hoe inclusief is ons nachtleven? Hoe komt het dat de inclusiviteit van de jaren negentig grotendeels verdwenen is? We moeten beseffen dat het nachtleven niet gelijk staat aan casino’s en prostitutie. Er zijn ook plekken met culturele waarde, die belangrijk zijn voor nieuwe muziek, kunstcreatie, gemeenschappen, ontwikkeling van jongeren en nieuwe ideeën. Als festivals of clubs aan het Nederlands cultureel erfgoed bijdragen, moeten die net zo worden beschermd als theaters, balletgezelschappen en musea.’

Vrijplaatsen ‘Creatieve geesten komen hierheen voor de vrijheid die in de jaren tachtig is bevochten door de kraak­ beweging. De stad biedt ook steeds meer subsidie voor elektronische muziek en aan het nachtleven verbonden, experimentele kunstprojecten. Nu zijn er fondsen nodig voor het opstarten van nieuwe locaties. Geen broedplaatsen, maar mini-sociale experimenten die kunnen doorgroeien zodra ze succesvol blijken. Het probleem met broedplaatsen is dat ze op den duur ruimte moeten maken voor projectontwikkeling. Nu plukken projecten en gemeenschappen nooit de vruchten van hun pionierswerk. Hoe zorg je dat locaties kunnen blijven waar ze zitten?’

Waarden van de nacht ‘Beleidsmakers benaderen de nacht nog steeds vanuit een economische invalshoek. Dat gaat misschien op voor het Rembrandtplein, waar politie te paard moet patrouilleren om mensen in toom te houden. Die hebben nooit geleerd wat uitgaan precies betekent.

Toekomst van de nacht

Stemmen voor de nacht #1

Veilige haven

de stad. Maar het ging er nooit over of dans­muziek ook een politieke beweging kon zijn of meer dan alleen lifestyle.’

15

Je moet mensen onderwijzen over de waarden van de nacht. Als de dominante groep in een club of op een festival de juiste waarden aanhangt, zal dat de rest beïnvloeden.’

Nacht in NXT Museum

Stemmen voor de nacht #1

Nachtcongres ‘Symposia en congressen over de nacht zijn een goed idee. Openbare rondetafelgesprekken met mensen van de overheid en uit het nachtleven, samen met experts die de discussie voeden met empirisch bewijs, cijfers en statistieken. Niet alleen economen of experts op het gebied van drugsbeleid, maar ook Uberchauffeurs en eigenaars van avondwinkels. Als dit soort symposia gewoon wordt, wordt dat onderdeel van de cultuur.’

‘Clubs zijn niet alleen plekken om de gekte op te zoeken, maar ook plekken waar je juist komt om je gezonde verstand te bewaren. Dat wordt heel treffend omschreven in het boek Choreomania: Dance and Disorder van Kélina Gotman. Ze schrijft over het recht van mensen op vrijheid van beweging en dansen als een vorm van zelfheling. Wanneer beseffen onze overheden wat het betekent om de mens zo lang in diens beweging te belemmeren? Gelukkig vinden er in een crisis doorgaans ook interessante innovaties plaats. Daarom verwacht ik de komende jaren in Amsterdam een golf van nieuwe muziek, kunststromingen, ontmoetingsplaatsen en ideeën.’

Toekomst van de nacht

‘We laten vooral werk zien van kunstenaars die deel uitmaken van het nachtleven of daar praktijkervaring hebben opgedaan. Neem bijvoorbeeld Heleen Blanken. Die kon haar nieuwe vorm van kunst meestal niet praktiseren binnen de geijkte instituten. Zij ontwikkelde zich als videokunstenaar op muziekfestivals. Nu is haar werk HABITAT populair in het museum. Veel baanbrekende kunst komt voort uit het clubleven. Mensen als Rineke Dijkstra, Ari Versluis en Erwin Olaf zijn allemaal ooit in clubs begonnen. Tegenwoordig zijn ze nationaal cultureel erfgoed.’

Impact van dans

16

Interview: Kees Koenders, artiest en organisator SMIB Kees Koenders – beter bekend als KC – is geboren en getogen in de Bijlmer. Als muzikant en organisator is hij lid van het creatieve collectief SMIB, waarin meerdere disciplines verenigd zijn die allemaal een sterke verbintenis hebben met de nacht. Kees heeft een grote liefde voor het nachtleven binnen de Ring. Het liefst zou hij zien dat er in Zuidoost meer ruimte voor nieuwe initiatieven is, maar dan wel op een manier die de cultuur en lifestyle van de buurt het best weerspiegelt.

‘Ik maak muziek, dus ik raak geïnspireerd door alles rondom het uitgaansleven. Voor mensen in mijn omgeving is een club belangrijker dan een museum of operahuis. Bitterzoet, dat is ons Concertgebouw. Daar zien wij alle acts die we belangrijk vinden. Iedereen komt er samen om van elkaar te leren. Het geheel bij elkaar is cultuur, alle brands die hiervandaan komen, alle dj’s, muzikanten, andere creatieven en liefhebbers – die samenkomst van mensen is doorslaggevend. Op een goede avond ben je eerst vooral aan het praten. Zo kom je vaak aan contacten en klussen.Ik zeg dat vaak tegen de artiesten die ik begeleid. In de club tref je veel mensen die iets voor je kunnen betekenen. Daarna komt de ontlading op de dansvloer. Op vrijdag kun je alles los dansen. Ik ben zelf niet zo’n danser, maar ik vind toch mijn ontlading in de muziek en de energie die er ontstaat. Als ik de club uit loop, voel ik me helemaal vrij.’

Systemisch probleem ‘Ik heb nooit last gehad van profileren aan de deur. Ik ging mee naar de stad als mijn vrienden draaiden en kwam al vrij snel achter het fenomeen gastenlijst. Daarna had ik nooit meer problemen aan de deur. Ik heb wel veel verhalen gehoord en heb het ook zien gebeuren. Ik denk dat profileren systemisch is. Het speelt al lang, maar er is al veel veranderd. Dat wij überhaupt kunnen doen wat we doen met SMIB, geeft aan dat er veel veranderd is ten opzichte van vroeger, maar er is nog werk aan

Initiatieven voor de Bijlmer ‘Ik denk dat de gemeente avonden in de Bijlmer zou moeten financieren. Stel bijvoorbeeld dat je een avond neerzet met Vic Crezée, LYZZA en David Vunk en ervoor zorgt dat iedereen in de buurt ervan afweet, dat je kaarten kunt winnen en dat er gratis kaarten worden verstuurd aan mensen met de postcode van de wijk. Amsterdam Open Air heeft dat goed gedaan. Zij wisten dat ze de buurt zouden belasten met hun muziek, maar nodigden ons meteen uit. Tot de dag van vandaag krijg je korting als je in de buurt van Gaasperdam woont. Zo trek je de buurt naar je toe in plaats van dat je langskomt en je eigen ding doet. De Bijlmer zou opleven als er ’s nachts iets te doen was. Nu moeten we het vooral hebben van illegale huisfeestjes. We zouden best een avondje willen hosten, bijvoorbeeld in Club JACK. Dit is de tijd om na te denken over dat soort initiatieven. Ik ken genoeg mensen die een baan zoeken en aan zoiets zouden willen werken. We zouden gewoon eens moeten gaan zitten met de gemeente en ideeën uitwisselen. Met studioruimte is het een beetje hetzelfde verhaal: gewoon niet te krijgen. Daarom hebben we allemaal onze studio in ons tuinhuis gebouwd.’

Eigen nachtcultuur ‘De Bijlmer moet niet proberen te bieden wat het centrum al heeft. Hier heb je een heel andere lifestyle, cultuur en nachtcultuur. Ik denk dat je dat in het uitgaansleven van Zuidoost moet belichten. Als je op een technofeest of in het Soho House in Centrum staat en je hebt zin in reggae, dancehall of afrobeat, dat je weet dat je in Zuidoost het beste van het beste in die genres en uitgaansculturen vindt. Ik heb tig familiefeestjes meegemaakt bij mijn moeder in de voorkamer. De bandjes die daar spelen, brengen elk jaar drie cd’s uit. Als je hen een release party laat doen op een plek als Club JACK, groeit hun bereik, maar hebben ze ook een plek om cd’s te verkopen. Je moet dat soort muzikanten in de Bijlmer zoeken en iemand die de mensen kent.’

Toekomst van de nacht

Stemmen voor de nacht #2

Ons Concertgebouw

de winkel. Ik denk dat er naar de huisregels van de clubs moet worden gekeken, die portiers opdragen om te screenen. Er zijn genoeg jongens uit de Bijlmer die zelf aan de deur staan en die moeten gewoon hun werk doen. De verandering moet beginne bij de huisregels.’

17

2. Waarde van de nacht

‘De afwezigheid van daglicht en ruis ontbloot een stukje ziel van mensen dat je overdag niet snel tegenkomt. Dit zijn de vrucht­ baarste uren van het rondje dat de aarde om de zon draait. Ik heb gesmacht naar het nachtleven buiten mijn eigen straat. Toch was deze wereld voor mij lang onbestemd. Iets met gender en bot­ sende normen en waarden. De nacht werd een wereld waar ik diep naar verlangde, maar tevergeefs naar greep.’ Soumaya Bazi, Toekomst van de Nacht #4

I

De nacht is vol van waarde – in de breedste zin van het woord. Voor veel Amsterdammers en bezoekers is de nacht een waardevolle plek om jezelf (opnieuw) uit te vinden en anderen te ontmoeten. Daarnaast biedt de nacht al decennialang plek in de stad voor een belangrijke humuslaag van allerlei vormen van kunst en cultuur. Dan zijn er nog tal van ondernemers en professionals die producten of diensten leveren die voor de nachtcultuur van belang zijn. Het nachtleven is een wezenlijk onderdeel van het verhaal van Amsterdam en de Amsterdammers. Met deze nachtvisie onderschrijft de gemeente de betekenis van de nacht voor de ontwikkeling van Amsterdam in brede zin. Cultureel en artistiek, sociaal-maatschappelijk en ook economisch. Die betekenis is bovendien groter dan we vaak beseffen. De stad zou zonder nachtcultuur Amsterdam niet zijn. Zelfs wie niet deelneemt aan de nacht, geniet indirect van de verrijking die de nachtcultuur de stad brengt. Maar hoe meet je de waarde van de nacht op zo’n manier dat het mogelijk wordt om erin te investeren en er goede voorwaarden voor te scheppen? Welke indicatoren gebruiken we? Deze vragen kwamen regelmatig voorbij tijdens de gesprekkenreeks Toekomst van de Amsterdamse Nacht in Pakhuis de Zwijger. Om hier antwoord op te kunnen geven, moeten we eerst afbakenen wat we onder de nachtcultuur verstaan.

Toekomst van de nacht

n dit hoofdstuk gaan we in op de waarde van de nacht. De nacht­ cultuur heeft regelmatig nog ten onrechte te maken met vooroordelen. ‘Nachtcultuur? Dat is toch allemaal oppervlakkig gedoe en hedonistisch losgaan?’ Maar wie werkt, maakt, bouwt, draait, speelt, ontwerpt of uitgaat in de nacht, weet wel beter: de nachtcultuur is minstens even dynamisch en gelaagd als de cultuur overdag in de stad. Kunst en cultuur in Amsterdam houdt niet op om twaalf uur ’s nachts.

19

2.1 Wat is nachtcultuur?

2

De nachtcultuur is een voedingsbodem én een podium voor makers en pioniers in muziek, dans, performance art, videokunst, film en fotografie, grafische vormgeving en design, podium- en decorontwerp, mode en verhalen (spoken word, stand-upcomedy). Voor de kunstensector in de volle breedte vormt de nachtcultuur een belangrijk deel van de humuslaag: een plek voor inspiratie en kruisbestuiving en een podium voor talent. De nachtscene loopt vaak voor – in muziek, kleding en lifestyle. In de nacht laten vernieuwers zich zien, je vindt er nieuwe kunstvormen en je komt (sub)culturen tegen die overdag verborgen blijven. De nachtcultuur kan voor organisaties, makers en artiesten een springplank vormen naar een grotere schaal van productie en presentatie. Daarnaast biedt het voor velen juist een veilige plek om te experimenteren met concepten, culturele uitingen of nieuwe kunst of muziek. De nachtcultuur wordt wel vergeleken met een organisch geheel waarin verschillende lagen van ontwikkeling en industrie aan te wijzen zijn: van underground tot mainstream, van open lucht rave tot uitverkocht Arena-evenement, van niche programmering tot iconisch driedaags festival, van Instagrampagina tot tentoonstelling. Na de vele gesprekken blijft het lastig om een echt harde definitie te vinden voor wat nachtcultuur is, het is een veel omvattend gegeven.

De nacht onttrekt zich voor een groot deel aan de strakke kaders van de dag. In 2003 onderstreepte de Nachtnota: ‘De ruimte en tolerantie die de nacht mensen biedt om anders te zijn is een belangrijke kwaliteit.’ Zoals kunstenaar en cultureel ondernemer Jordi Ariza Gallego tijdens De Toekomst van de Amsterdam Nacht #2 zei: ‘De nacht is een plek waar de strenge regels van de dag niet gelden, waar een

2.2 Amsterdamse nachtcultuur in vogelvlucht ­

De Amsterdamse nachtcultuur is levend cultureel erfgoed, ontstaan in de late 19e eeuw in de theaters, caféchantants en tapperijen rond de Nes. Er is in de nacht vaak ruimte gecreëerd of opgeëist door (sub)culturen, en dat is niet altijd gemakkelijk geweest. De nacht bood altijd ruimte voor nieuwe ontwikkelingen en experiment in kunst en cultuur, ruimte die overdag in de stad misschien niet altijd geboden werd. De underground en avant-garde scene zijn bij deze dynamiek vaak drijvende krachten geweest. Tachtig jaar geleden maakte Amsterdammers kennis met Afro-­ Amerikaanse jazzmuziek in de Cotton Club op de Nieuwmarkt. In de afgelopen decennia vonden kunstenaars, bekende artiesten, creatieven, ondernemers en publiek elkaar in roemruchte clubs als RoXY, iT, Studio 80, Club 11, Sugar Factory en Trouw in de nacht. Daarnaast bieden Paradiso en de Melkweg in hun programmering ruimte voor verschillende genres, zoals Boss met hiphop en RnB, en Marmoucha met op muziek uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Rond de eeuwwisseling verschenen er diverse spin-offs van de clubscene in de vorm van grootschalige evenementen zoals Sensation en het inmiddels iconische, jaarlijkse Amsterdam Dance Event (ADE). Met festivals als Milkshake, Valtifest, DGTL en Dekmantel manifesteerde de nachtcultuur zich ook overdag in al zijn uitbundigheid.

Amsterdam Pride groeide uit tot een van de drukst bezochte publieksevenementen van Nederland. Hoofdstuk 5 gaat hier nader op in. In de jaren twintig van deze eeuw verplaatste de nachtscene naar andere delen van de stad, waar de huren lager zijn en minder problemen met overlast ontstaan. De gemeente bood daarvoor ook ruimte met 24-uurs vergunningen. De nieuwe hotspots werden Radion,

Toekomst van de nacht

Waarde van de nacht

Om deze nachtvisie vorm te geven hebben we een brede vertegenwoordiging uit de nachtcultuur gevraagd naar hun ervaringen en ideeën. Makers, organisatoren, programmeurs en andere betrokkenen hebben ons onder meer een beter beeld gegeven van wat er uniek en onderscheidend is aan de nachtcultuur in onze stad. Met hun inbreng hebben zij de bouwstenen voor deze visie aangeleverd. In die inbreng komen ook bepaalde begrippen steeds terug: magie en roes, verkenning van de eigen identiteit, ruimte om jezelf te zijn en je te ontplooien, artistieke vernieuwing en de ervaring om je thuis te voelen als lid van een gemeenschap.

grotere vrijheid heerst.’ Ook de magie van de nacht kwam vaak terug in de gesprekken: de magie van het moment; de nacht als magische, geheime wereld, onontdekt. De nacht laat ons anders denken en kijken, ook naar kunst. De nacht vormt daarmee een rijke artistieke bron die nieuwe, andere vormen, stijlen en zelfs compleet nieuwe disciplines en genres voortbrengt.

20

2

Op dit moment is de 24-uurs cultuur de clubscene ontstegen. Er zijn plekken waar je na middernacht kennis kunt maken met het werk van nieuwe kunstenaars, bijvoorbeeld in No Mans Art Gallery. Eerder deze eeuw waren er in de kelder van Trouw exposities te zien, in samenwerking met musea als Palais de Tokyo, Parijs en New Museum, New York. De School presenteerde lezingen, films, videokunst en installaties, zoals de werken van Children of the Light. Tijdens de populaire jaarlijkse Museumnacht laten clubs ook zien wat ze in huis hebben met speciale programmering en audio en visuele kunst. Tijdens Toekomst van de Amsterdamse Nacht #2 werd dan ook de vraag gesteld waarom de Museumnacht maar één keer per jaar plaatsvindt, of anders: waarom musea ’s nachts niet open zijn? Het evenement is een visitekaartje van de museumwereld, maar nog niet gericht op de groepen die zich vooral in de nacht begeven of voor wie nachtelijke openstelling ook een safer space kan bieden.

Het nachtleven vormt een belangrijke inspiratiebron voor boeken, tijdschriften, verhalen, podcasts, muziek en films. Van Joost Zwagermans sleutelroman Gimmick! (1989) tot de vele documentaires die de nachtcultuur vastleggen, zoals Gewoon uit je dak! (1992) van Hans Polak, De negen levens van DJ Dimitri (2014) van Vice/Thump of de ode aan Club Church in Weg van de Kerk (2015) van Robin Vogel.

2.3 Waarde van de sector De Amsterdamse nachtcultuur is in een paar decennia een toon­ aangevende sector geworden. De transformatie van Paradiso van de in 1967 gekraakte kerk tot wereldpodium voor popmuziek en nachtcultuur is daar een mooi voorbeeld van. Ook de transformatie van het Shellgebouw tot A’DAM Toren in Noord, met Shelter en De Loft,

is een teken dat de nachtcultuur een sociale en economische impact en waarde voor de stad heeft. Zo zijn er in Amsterdam nog veel meer clubs, podia en plekken die in de loop der jaren een trouw publiek hebben weten op te bouwen en zich zijn blijven vernieuwen. Amsterdam is rijk aan plekken die – hand in hand met de tijdgeest – ruimte geven voor experiment, en er komen steeds weer nieuwe initiatieven bij. De nachtcultuur is bovendien een sector waar je als barmedewerker of valetparkeerder kunt beginnen en het vervolgens kunt schoppen tot dj of clubeigenaar.3 De nachtcultuur van Amsterdam staat met muziekproducers, dj’s en organisatoren van topniveau internationaal hoog aangeschreven. Uit de Amsterdamse nacht zijn nieuwe muziekstromingen voort­ gekomen en een miljardenindustrie in de elektronische muziek. House en techno, voortgekomen uit de zwarte gemeenschap en de queer underground scene in Chicago en Detroit, en overgewaaid naar Europa, zijn uitgegroeid tot muziekgenres die miljoenen bezoekers trekken. Met Amsterdam als een van de epicentra van techno en dance en daarmee als thuisbasis van wereldspelers in deze sector. Daarnaast is Amsterdam host van het grootste elektronische muziekfestival en -congres ter wereld, ADE. De stad staat bekend om de creativiteit en kwaliteit waarmee organisaties festivals ontwikkelen en organiseren.

Dit soort successen komen voort uit de rijkdom aan initiatieven die onze stad kent. De lokale nachtcultuur is uitgegroeid tot een internationale trekker van belang. Elk jaar komen er 1,5 miljoen buitenlandse bezoekers speciaal voor ons nachtleven naar Amsterdam en bezoeken ruim 3 miljoen unieke bezoekers van buiten Amsterdam het nacht­leven.4 Iets te wensen blijft er ook: de roep van Amsterdammers om meer 24-uurs horeca (zoals in andere steden in de wereld) wordt groter.

2.4 Waarde voor het publiek Voor het publiek heeft de nachtcultuur van Amsterdam in de eerste plaats een culturele en sociale waarde. In de nacht kunnen Amsterdammers, jong en oud, op zoek gaan naar hun identiteit, door met onbekenden in contact te komen buiten hun werk, studie en vaste sociale kringen. In de nacht ontmoet je mensen die je overdag niet snel zou tegenkomen. Dan kun je geïnspireerd raken. Er worden

3

The trouw book, Olaf Boswijk e.a., 2014

4

Waarde van de kleine uurtjes, Atlas Research (in opdracht van de gemeente Amsterdam), Amsterdam, april 2021, p. 29

Toekomst van de nacht

Waarde van de nacht

Sexyland, Skate Café, De School en Garage Noord. In de binnenstad bleven Club Church, Lovelee, Bitterzoet, Encore in de Melkweg en – tot voor kort – Claire ruimte bieden aan nieuwe en experimentele programmering.

21

2

Voor veel mensen biedt de nachtcultuur een collectieve ervaring die je zelden ergens anders vindt. Onderzoeker Bogomir Doringer noemt de club ‘een playground waarin bezoekers fysieke, non-verbale communicatie aangaan die buiten de context van de club niet geaccepteerd is’: de mosh pit of dansvloer fungeert als uitlaatklep. De nacht wordt gebruikt om te oefenen met dansen en om het lichaam los te maken. De nacht biedt bescherming als veilige experimenteerplek voor jong en oud, voor gemarginaliseerde groepen die overdag weinig of geen zeggenschap ervaren. Zij kunnen zich in de nacht vaker een plek toeeigenen, zelfs in de openbare ruimte. Naast de vele bekende feesten en programmering in de clubs gebeurt er in Amsterdam veel meer in de nacht. In een stad met 180 nationaliteiten is de diversiteit aan cultuur, muziek en dans enorm. Amsterdammers dansen op muziek van over de hele wereld, op Turkse en Caribische feesten, op salsa-avonden en 40UP-nights. Voor velen blijft de nacht dan ook een leven lang betekenisvol. Zij koesteren de nachtcultuur als plek waar zij gekozen familie ontmoeten en hun persoonlijkheid en identiteit blijvend kunnen voeden. Voor een groot deel van de lhbtiq+ gemeenschap is deze gekozen familie de enige familie die hen ‘echt’ kent en accepteert, of waar zij überhaupt nog contact mee hebben. Waar ze zichzelf kunnen zijn en verbonden voelen met een gemeenschap.

En wellicht een ervaring hebben die de ratio overstijgt.

2.5 Waarde voor de stad De nacht draagt bij aan de aantrekkelijkheid van onze stad. Er zijn tal van actoren die rechtstreeks of zijdelings belang hebben bij een rijke nachtcultuur. Met de nachtcultuur in Amsterdam zijn zo’n vijfduizend banen gemoeid. In haar boek The Warhol Economy betoogt schrijver Elizabeth Currid-Halkett dat een sterke nachtcultuur een krachtig aanjager kan zijn voor de rest van de creatieve en culturele economie. Dit effect is ook in Amsterdam zichtbaar. Rond de creatieve kern kent de nachtcultuur een zorgvuldig opgebouwde infrastructuur van podiumbouwers, licht- en geluidtechnici, agentschappen, bookers, programmeurs, beveiliging, catering en andere toeleveranciers of dienstverleners, zoals schoonmakers en taxichauffeurs. Voor cafés en restaurants vormen de bezoekers aan nachtclubs een belangrijke bron van inkomsten. Gebiedsontwikkelaars geven soms tijdelijk ruimte aan nachtcultuur om de potentie van gebieden te onderzoeken en versterken. Nachtcultuur vestigt zich vaak aan de rafelranden van de stad en zorgt voor een opwaardering van deze plekken. De cultuurlocaties worden daardoor vaak onderdeel van het gentrificatieproces. Bekende voorbeelden hiervan zijn onder andere het NDSM-terrein, de Sluisbuurt en de IJ-oevers. De Amsterdamse nachtsector is ook van belang voor de landelijke creatieve en culturele economie.

Zo is alleen al de exportwaarde van de dance-industrie, die Nederland wereldwijd op de kaart heeft gezet, meer dan 150 miljoen euro per jaar. ADE is een belangrijke factor geweest in de professionalisering van de Amsterdamse nachtcultuur. Dit vijfdaagse evenement vindt jaarlijks op bijna 200 locaties in Amsterdam plaats. Het festival gedijt bij de aanwezigheid van een fijnmazige infrastructuur van locaties en makers, en van een vernieuwingsdrang die voortdurend wordt gevoed. ADE trok in 2019 bijna 400.000 bezoekers, maar is in de eerste plaats van grote betekenis als congres voor de professionals in de dance scene. Daarbij komt dat ADE het eerste en wereldwijd grootste congres is voor cultuur- en kennisuitwisseling op het gebied van de nachtcultuur.

Toekomst van de nacht

Waarde van de nacht

ideeën uitgewisseld, deals gesloten en netwerken vergroot en er worden bijzondere concepten geboren. Je kunt er – misschien juist meer dan overdag – onderzoeken welke stijl muziek, kleding en beweging bij je past, bij welke gemeenschap je je thuis voelt. Je kunt ontdekken waar je gelijkgestemden vindt en waar je veilig je politieke overtuigingen kunt bespreken, of voor het eerst je seksuele voorkeur durft te uiten. Daarbij is het zinvol om onderscheid te maken tussen groepen die de nacht nodig hebben als uitlaatklep, en groepen die de nacht nodig hebben als veilige haven omdat de stad die hun overdag onvoldoende biedt. Juist mensen die buiten de dominante structuren staan, vinden in de nacht een gemeenschappelijke waarde en een ontmoetingsplek waar je zonder vooroordeel of verwachting jezelf kunt zijn.

22

2.6 Meetbare waarde Ter onderbouwing van deze nachtvisie wilden we kunnen duiden welk aandeel de nachtcultuur heeft in de Amsterdamse economie. In het kader van deze nachtvisie heeft heeft onderzoeksbureau voor stedelijke, sociaal-economische en culturele vraagstukken Atlas Research in opdracht van de gemeente een verkennend onderzoek gedaan naar het aanbod en bezoek van de nachtcultuur en festivals in Amsterdam in het jaar 2019. Daarnaast is een inschatting gemaakt van de maatschappelijke waarde van de sector.

Gebruik

2

Wat is het gebruik van cultuur meer waard dan de betaalde prijs? Het zogenaamde consumentensurplus.

De maatschappelijke waarden van cultuur (bron: Waarde van de kleine uurtjes)

Bestaan Optiewaarde

Bestaanswaarde

Wat is de optie om gebruik te kunnen maken van cultuur waard? Het effect van cultuur op de aantrekkingskracht van een locatie.

De waarde van cultuur voor de vorming van lokale identiteit en trots.

Directe effecten Economische waarde

Sociale waarde

Werkgelegenheids­effecten en bestedingen van toeristen.

Het effect van culltuur op productiviteit, leefbaarheid, onderwijsprestaties, gezondheid etc.

De belangrijkste uitkomsten van het onderzoek zijn: Het beschikbare aanbod van culturele plekken in de nacht per tienduizend inwoners is vergelijkbaar met het aanbod in Berlijn, en hoger dan het aanbod in Tokio en New York. • Deze plekken zijn geconcentreerd in het centrum: 56% van alle culturele locaties en 65% van de ontmoetingsplaatsen zijn in het centrum gevestigd. • De Amsterdamse nachtcultuur vertegenwoordigt een aanzienlijke economische waarde. Nationale en internationale bezoekers die voor plezier en uitgaan naar Amsterdam komen, geven naar schatting € 1,25 miljard uit tijdens hun verblijf. Op basis hiervan komt Atlas Research op een bedrag van € 63 miljoen extra bedrijfswinst van ondernemers. Daarbovenop komen nog inkomsten uit gemeentelijke belastingen, en naar schatting € 49 miljoen extra welvaartswinst als gevolg van de belastinginkomsten uit BTW en accijnzen die over de uitgaven van buitenlandse bezoekers naar het Rijk vloeien. Verder zorgen de 541 nachtlocaties van Amsterdam voor ruim vijfduizend arbeidsplaatsen. • De jaarlijkse gebruikswaarde van de nachtcultuur en nachtelijke of aan de nachtcultuur gerelateerde evenementen, de meer­ waarde die mensen hechten aan hun bezoek, wordt geschat op ruim € 22 miljoen. • Verder zijn mensen bereid meer te betalen voor een woning bij culturele voorzieningen in de buurt: de zogeheten optiewaarde.

Extrapolatie op basis van de geschatte 1,6 miljoen bezoekers van muziekpodia behorend tot de nachtcultuur geeft volgens Atlas Research een optiewaarde van € 22,9 miljoen per jaar voor inwoners van Amsterdam, en € 2,0 miljoen voor de omliggende gemeenten. NB De keerzijde van de stijgende (huizen)prijzen is dat het tot gentrificatie kan leiden waardoor de stad te duur wordt voor diverse groepen. Dit onderschrijft het belang van het creëren van een betaalbare stad voor iedereen. • Tot slot heeft de nachtcultuur een sociale waarde. Deze sociale waarde bestaat bijvoorbeeld uit het bieden van

Toekomst van de nacht

Waarde van de nacht

Gebruikswaarde

Om deze waarde te kunnen kwantificeren hanteert Atlas Research hierbij vijf specifieke categorieën van waarden: de gebruikswaarde, de optiewaarde, de bestaanswaarde, de economische waarde en de sociale waarde (zie Bijlage 1, 4.1 voor een uitgebreide toelichting op deze waarden).

23

ontmoetingsplaatsen waar creativiteit en kennis uitgewisseld kunnen worden, en waar groepen die zich overdag buiten­ gesloten kunnen voelen, veilig hun identiteit kunnen ontdekken, vormen en uiten.

De belangrijkste uitkomsten zijn: • Van zowel de jongeren als de volwassenen heeft een vijfde tussen september 2018 en september 2019 een nachtelijk evenement bezocht. • Van deze jongeren mist 11% iets in de nachtcultuur, bij de vol­ wassenen gaat het om 9%. Onder de groep volwassenen die via social media is benaderd, mist een veel groter aandeel (40%) iets in de nachtcultuur. • Men heeft onder andere behoefte aan meer diversiteit in muziek­ stijlen, dansstijlen en doelgroepen, aan ruimere en gevarieerdere openingstijden, aan intieme laagdrempelige livemuziekoptredens en aan alternatieve plekken aan de rafelranden van de stad.

Toekomst van de nacht

Waarde van de nacht

Met de Cultuurmonitor 20195 heeft OIS het culturele leven van Amsterdammers onderzocht. Hierbij is voor het eerst ook gekeken naar nachtcultuur. De vragen over nachtcultuur zijn voorgelegd aan twee groepen: de reguliere groep deelnemers van het onderzoek, en een groep jonge Facebook- en Instagramgebruikers die affiniteit hebben met kunst, cultuur en uitgaan.

24

2 5

Cultuurmonitor 2019, OIS gemeente Amsterdam, 2020

Interview: Ramon de Lima en Helena Castro, Stichting Nachtburgemeester (N8BM A’DAM) Als directeur en secretaris van Stichting Nachtburgemeester zijn Ramon de Lima en Helena Castro continu bezig om te kijken hoe de Amsterdamse nacht kan worden verbeterd. Daarbij richten ze zich vooral op sociaal-maatschappelijke onderwerpen als inclusiviteit en sociale veiligheid. Hun ClubEthics-project moet Amsterdamse clubs een houvast geven om de nacht veiliger en inclusiever te maken.

Zelfexpressie en community-expressie

Stemmen voor de nacht #3

Ramon: ‘De nacht heeft mij veel gebracht: vriend­­­­­s­ chappen, inspiratie en verruiming van de geest. Ik heb zes jaar gestudeerd, maar het meest geleerd in de snelkookpan van mijn eigen club Kondo. De kennis, ervaring en de mensen die ik in dat halfjaar heb ontmoet – dat is onbetaalbaar.’ Helena: ‘Het nachtleven heeft me een plek gegeven waar ik volledig mezelf kan zijn. Ik ben niet heel feminien, maar voel me wel vrouw en dat is soms lastig manoeuvreren in het dagelijkse bestaan. In de nacht is daar veel ruimte voor; binnen het genderspectrum is alles mogelijk. Toen ik opgroeide, voelde de cultuur­wereld als ver weg. Door het nachtleven heb ik een plek als maker kunnen vinden door te draaien, evenementen te organiseren en performances te programmeren.’