Memo Stand van zaken toegankelijkheid stemlocaties

Opvolging aanbevelingen Rekenkameronderzoek toegankelijkheid stemlocaties Aan Van

Leden van de gemeenteraad Directie Dienstverlening, Bureau Verkiezingen

Datum

3 september 2025

In deze memo informeren wij u de opvolging van de aanbevelingen uit het Rekenkameronderzoek naar de toegankelijkheid van stemlocaties. Daarnaast informeren wij u over het aantal stemlocaties en stembureaus en de loopafstand voor de Tweede Kamerverkiezingen van oktober dit jaar. U kunt lezen dat:  er weinig stemlocaties zijn met een kwalificatie A (voldoen aan alle eisen van het Rijk);  twee van de drie aanbevelingen van de Rekenkamer over de toegankelijkheid van stemlocaties al voor de Tweede Kamerverkiezingen worden uitgevoerd;  er nog nooit zoveel stemlocaties zijn geweest als deze verkiezingen;  de loopafstand naar de stemlocaties verbeterd is. Toegankelijkheid stemlocaties, onderzoek Rekenkamer Tijdens de verkiezingen voor het Europees Parlement van 6 juni 2024 heeft de Rekenkamer de toegankelijkheid van de stemlocaties onderzocht. De Rekenkamer deed de volgende aanbevelingen: 1. Creëer een realistisch beeld van (de mate van) toegankelijkheid 2. Verbeter de toegankelijkheid van de stemlocaties 3. Geef een beter beeld over toegankelijkheid Aanbeveling 1 Creëer een realistisch beeld van (de mate van) toegankelijkheid Voor het eenduidig toetsen van de Amsterdamse stemlocaties is Ongehinderd ingehuurd.

Ongehinderd is een maatschappelijk gedreven onderneming die zich inzet voor een toegankelijker Nederland.1 Ongehinderd heeft inmiddels 460 stembureaus geschouwd aan de hand van de wettelijke eisen van het Rijk.2 Omdat deze wettelijke eisen zeer streng zijn, hanteren gemeenten ook wel eigen, wat afgezwakte, criteria bij de beoordeling van de toegankelijkheid van stembureaus. Dit heeft Amsterdam de afgelopen jaren ook gedaan. Nu de stemlocaties zijn getoetst aan de maatstaven van het Rijk, komt er een ander, helaas negatiever, beeld van toegankelijkheid naar voren dan we de afgelopen jaren hebben gecommuniceerd. Stembureaus die aan alle eisen van het Rijk voldoen, krijgen van Ongehinderd een Akwalificatie, dat wil zeggen: toegankelijk. Stembureaus die niet aan alle eisen voldoen, zijn volgens de definitie niet toegankelijk (een C). Soms krijgt een stembureau uit een C-categorie ‘dispensatie’ waardoor het een B-categorie wordt. Hier is sprake van als:

Gemeente Amsterdam

    

Datum 3 september 2025 Pagina 2 van 5

Er geen gehandicaptenparkeerplaats is. De vrije doorgangshoogte van een deur tussen 197 en 207 cm ligt (daarboven valt het onder A). Toegankelijke leuningen ontbreken bij trappen en hellingbanen. Er een metalen rooster ligt met gaten tussen 2 en 3 cm (groter gaten vallen onder C). Er een rubberen mat of een kokosmat ligt.

De eisen die aan stemlocaties worden gesteld zijn te verdelen in ‘gebouwgebonden’ (zoals parkeergelegenheid voor gehandicapten, breedte en hoogte van deuren, routes naar en binnen de stemruimte.) en ‘inrichtingsgebonden' (zoals hoogte kandidatenlijst of aanwezigheid leesloep met licht). Door Ongehinderd zijn alleen de gebouwgebonden eisen onderzocht. De inrichtingsgebonden eisen konden niet worden getoetst en worden daarom tijdens de training van stembureaumedewerkers nadrukkelijk besproken. Van de 460 geschouwde stembureaus zijn er: - 25 (6%) volledig toegankelijk, score A; - 37 (8%) deels toegankelijk, score B; - 398 (86%) niet toegankelijk, score C. Met niet-toegankelijk wordt bedoeld dat deze stembureaus niet voldoen aan alle wettelijke eisen. Veelvoorkomende knelpunten zijn: - Deuren met onvoldoende doorgangsbreedte (198 keer). - Drempel/ trede/ trap zonder dat een helling of lift aanwezig is (184 keer). - Onvoldoende opstel- en manoeuvreerruimte bij de deuren (113 keer). - Helling met een te hoog stijgingspercentage (103 keer). - Stoep zonder oprit of een te steile helling (87 keer). - Handmatige deuren met een te zware bedienkracht (74 keer). In 346 gevallen ontbreekt een gehandicaptenparkeerplaats (GPP). Deze wordt rond de verkiezingen altijd tijdelijk gerealiseerd.

In het rapport van Ongehinderd staat dat “Veel publieke gebouwen zoals gemeentehuizen, kerkgebouwen, buurthuizen, wijkwooncentra en gymzalen onvoldoende toegankelijk zijn. Hier bevinden zich vaak stembureaus. Maar ook wanneer er in deze gebouwen geen stembureau zou zijn, zijn het publieke gebouwen die toegankelijk moeten zijn (..)”. Ongehinderd stelt in zijn eindrapport dat de toegankelijkheid met relatief eenvoudige aanpassingen kan stijgen naar 40%. Het ligt in de planning deze maatregelen voor de gemeenteraadverkiezingen van maart 2026 uitgevoerd te hebben. Uit het onderzoek van Ongehinderd komt een gemeentebreed probleem naar voren: de toegankelijkheid van veel openbare gebouwen laat te wensen over. Dit probleem speelt overigens niet alleen in Amsterdam. Veel gemeenten streven naar minimaal één volledig toegankelijk stembureau per wijk. Met de rapportage van Ongehinderd hebben we een objectief onderzoek in handen waar we duidelijk over zullen communiceren in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen (en

Gemeente Amsterdam

Datum 3 september 2025 Pagina 3 van 5

daarna). Hiermee voldoen we aan de eerste aanbeveling van de Rekenkamer om een realistisch en objectief beeld te geven van de toegankelijkheid van de stemlocaties. Aanbeveling 2 Verbeter de toegankelijkheid van de stemlocaties Het verbeteren van de toegankelijkheid is (gezien de korte termijn na het verschijnen van het rapport) niet of slechts gedeeltelijk gerealiseerd. Vanuit de organisatie van de verkiezingen wordt bekeken welke maatregelen getroffen kunnen worden. Tegelijkertijd is dit niet een verkiezingsgerelateerd probleem. Zoals hiervoor gezegd zullen we relatief gemakkelijk uit te voeren maatregelen die Ongehinderd voorstelt voor de Gemeenteraadverkiezingen uitgevoerd hebben. Volgens de berekening van Ongehinderd stijgt het aandeel A-locaties dan naar 40%. Aanbeveling 3 Geef een beter beeld over toegankelijkheid Met het rapport van Ongehinderd is er een realistisch beeld over de toegankelijkheid (aanbeveling 1). Deze wordt via de bekende communicatiekanalen (website, app, verkiezingskrant) eenduidig gedeeld waardoor er een beter beeld over toegankelijkheid ontstaat. Hiermee voldoen we aan aanbeveling 3. Conclusie: Door het onderzoek van Ongehinderd is er een stadsbreed probleem aan het licht gekomen: veel publieke gebouwen voldoen niet aan de Rijkscriteria voor toegankelijkheid.

Voorheen hebben we in onze communicatie over de toegankelijkheid van stemlocaties een ander beeld gecreëerd. Dit beeld stellen we bij, waardoor het kan lijken alsof de toegankelijkheid is verslechterd. Dit is niet het geval. We schetsen nu een realistischer beeld. Twee van de drie aanbevelingen van de Rekenkamer worden al bij de ingelaste Tweede Kamerverkiezingen opgevolgd. De derde (aanpassingen aan stemlocaties om de toegankelijkheid te verbeteren) wordt zoveel mogelijk opgepakt voor de Gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026. Aantal stembureaus en loopafstand Bij ingelaste verkiezingen is het vastleggen van stembureaus lastiger dan bij geplande verkiezingen. Zo zijn enkele (commerciële) locaties waar we vaker gebruik van maken niet beschikbaar omdat zij al andere boekingen hebben geaccepteerd. Voor de verkiezingen oktober 2025 hebben we 414 stemlocaties (en 481 stembureaus). Het aantal stemlocaties is nog nooit zo hoog geweest als dit jaar. Ter vergelijking: Verkiezingen 2025 Tweede Kamer 2024 Europees Parlement 2023 Tweede Kamer 2023 Provinciale Staten 2021 Tweede Kamer

Stemlocaties 414 351 373 344 369

Stembureaus 481 419 496 409 476

Op verzoek van de raad hebben we onderzocht of het mogelijk is om op 500 meter van iedere stemgerechtigde een stemlocatie te realiseren. Dat lukt steeds beter. Er zijn deze keer veel

Gemeente Amsterdam

Datum 3 september 2025 Pagina 4 van 5

nieuwe stemlocaties bijgekomen. Zo hebben we op meer (internationale) scholen een stemlocatie. Dit zorgt mede voor een betere spreiding over de stad. Bij het zoeken naar stemlocaties hanteren we een interne vuistregel van 500 meter loopafstand. De Rekenkamer rapporteerde dat bij de Europese verkiezingen in 2024 87% van de Amsterdammers en Weespers minder dan 500 meter naar een stembureau moesten lopen. Bij de verkiezingen in oktober 2025 hebben we dit verbeterd naar 91%. We doen ons uiterste best om zoveel mogelijk stemlocaties binnen de 500 meter te realiseren. Door het karakter van onze gemeente, met veel uithoeken en water, lukt dat helaas niet overal. Er zijn drie gebieden binnen onze gemeente waar kiezers verder moeten lopen (een deel van) Weespersluis, (een deel van) Buitenveldert en (een deel van) De Aker in Nieuw-West. Als we een loopafstand van maximaal 750 meter hanteren, dan zou de dekkingsgraad op 99%3 liggen. We hebben het plaatsen van tenten in wijken met een grotere loopafstand onderzocht. Dit blijkt echter vaak onhaalbaar vanwege het gebrek van geschikte openbare ruimte. En het inzetten van mobiele stembureaus is op deze korte termijn niet haalbaar. In de volgende tabel staat het aantal kiesgerechtigden per stemlocatie aangegeven.

Hieruit blijkt dat het aantal stemlocaties, met uitzondering van de stadsdelen Centrum en Noord, gelijkmatig over de stadsdelen is verdeeld. Stadsdeel Noord Centrum West Nieuw-west Zuid Oost Zuidoost Weesp

Aantal kiesgerechtigden 74.198 61.369 97.954 102.811 94.722 98.774 59.565 18.543

Stemlocaties 58 58 62 66 60 62 36 12

Kiesgerechtigden per stemlocatie 1.279,28 1.058,09 1.579,90 1.557,74 1.578,70 1.593,13 1.654,58 1.545,25

Bij deze tabel geldt dat het aantal stemgerechtigden per stadsdeel is van 2 september 2025, het moment waarop deze selectie is gemaakt. De aantallen voor de definitieve kiesgerechtigden kunnen hier iets van afwijken.

Van de 414 stemlocaties die we voor de Tweede Kamerverkiezingen tot onze beschikking hebben, zijn volgens de Rijkscriteria, zoals geschouwd door Ongehinderd: - A locaties: 19 - B locaties: 25 - C locaties: 274 - Nog niet geschouwd: 96 De A-locaties zijn in de stad als volgt verspreid: 

Centrum: 1

Gemeente Amsterdam

      

Datum 3 september 2025 Pagina 5 van 5

Noord: 3 Zuid: 1 Zuidoost: 4 Oost: 5 West: 3 Nieuw-West: 2 Weesp: 0

Toezegging Bij de bespreking van het Rekenkamerrapport naar toegankelijkheid van stemlocaties heeft de burgemeester aan het lid Moeskops toegezegd om te onderzoeken of het mogelijk is om “drive thru” fiets stemlocaties op meerdere locaties in de stad in te richten. Dit hebben we gedaan en zijn tot de conclusie gekomen dat er vele haken en ogen aan deze leuke suggestie kleven. Zo moet het om een inpandige locatie gaan op een plek waar veel fietsers langskomen. Tijdens de coronaperiode is de Rai hiervoor gebruikt. Deze is niet beschikbaar. We hebben gekeken naar overdekte locaties zoals de (fiets)tunnel bij het Centraal Station en de fietstunnel onder Rijksmuseum. Het eventueel realiseren van een “drive thru” aldaar is de fysieke ruimte zeer beperkt. Voor de ingelaste Tweede Kamerverkiezingen hebben we deze optie niet verder uitgewerkt. Voor de gemeenteraadsverkiezingen zal het Rijksmuseum verder bekeken worden. Dit doen we om stembureaus toegankelijker te maken:  Op negen stembureaus (de stadsloketten en de school Visio) kunnen mensen die blind of slechtziend zijn stemmen via een stemmal en soundbox.  Ook dit jaar zijn er op twee locaties tolken voor slecht- of niet-horenden aanwezig. Een van deze twee locaties wordt bemenst door Amsterdammers die doof of slechthorend zijn.  Op alle stembureaus kan men via een QR-code in contact komen met een (gebaren)tolk op afstand.

Via de mobiele telefoon kan beeldcontact met deze tolk worden gelegd. Op de twee locaties waar een tolk live aanwezig is, is dit niet nodig. Met dit nieuwe initiatief sluit Amsterdam aan bij een landelijk initiatief.  In de flyer die wordt meegestuurd met de stempas, wordt, op het niveau van laaggeletterden, uitgelegd hoe stemmen werkt. Op de flyer staat een QR-code die leidt naar deze informatie in 12 andere talen. Conclusie: Bij de aankomende verkiezingen zijn er meer stemlocaties dan ooit tevoren. Deze stemlocaties zijn zoveel mogelijk verspreid over de stad. Voor 91% van de stemgerechtigden ligt is er een stemlocatie op maximaal 500 meter loopafstand.