Markt coffeeshops Amsterdam 2020-2025-def.pdf

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: J. Snippe 2020 en 2025

R. Mennes B. Bieleman

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

December 2020

Colofon ©Breuer&Intraval December 2020 Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of anderszins, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Tekst: Opmaak: Opdrachtgever:

J. Snippe, R. Mennes, B. Bieleman M. Haaijer gemeente Amsterdam

Inhoudsopgave

1 1.1 1.2 1.3

Inleiding Probleemstelling en onderzoeksvragen Onderzoeksopzet Leeswijzer

2 3 4 7

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8

Vraagzijde lokale cannabismarkt Amsterdam Prevalentie cannabisgebruik Cannabisgebruik Metropoolregio Amsterdam Zelf kweken Hoe komen scholieren aan cannabis Klanten coffeeshops Kooporiëntatie Metropoolregio Amsterdam Concentratie coffeeshops Metropoolregio Amsterdam Cannabisvraag 2025

8 8 10 14 14 15 16 17 22

3 3.1 3.2 3.3

Vraagzijde buitenlandse toeristen Omvang toerisme Bezoeken coffeeshops Toeristen in 2025

24 24 25 27

4 4.1 4.2

Norm voor productiviteit Bepalen norm Norm exclusief Amsterdam

28 28 29

5 5.1 5.2 5.3

Benodigd aantal coffeeshops Lokale gebruikers Buitenlandse toeristen Slotconclusie

30 30 31 32

Bijlagen

1

33

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

1. INLEIDING

Informatie over de balans in de vraag naar cannabis door consumenten en het aanbod van coffeeshops in een grootstedelijke gemeente in Nederland is zeer beperkt beschikbaar. Er zijn enkele onderzoeken naar het benodigde aantal coffeeshops in een grootstedelijke gemeente uitgevoerd door Ecorys1 en Breuer&Intraval2. Met de methodiek die in die onderzoeken is toegepast, kunnen we aangeven hoeveel coffeeshops er nodig zouden zijn in de gemeente Amsterdam met en zonder toeristen in 2020 en in 2025. Deze methode, die in de distributie-planologie veelvuldig wordt gebruikt voor andere bedrijfstakken en voorzieningen, bijvoorbeeld de vestiging van supermarkten, hebben we verder aangepast, zodat we het aantal benodigde coffeeshops beter kunnen schatten. We maken hierbij gebruik van gegevens uit openbare bronnen, onder meer CBS-gegevens, prevalentieonderzoeken naar cannabisgebruik en onderzoek onder toeristen en coffeeshopbezoekers.

Coffeeshops Amsterdam Bijna een derde van de Nederlandse coffeeshops (567 coffeeshops) is eind 2018 gevestigd in de gemeente Amsterdam (168 coffeeshops).3 Volgens opgave van de gemeente Amsterdam is dit in 2020 gedaald naar 166 coffeeshops. Met 872.757 inwoners (1 januari 2020) heeft Amsterdam nog geen vijf procent van de Nederlandse bevolking. Amsterdam telt één coffeeshop per ruim 5.000 inwoners. Voor Nederland komen we gemiddeld op één coffeeshop per ruim 30.000 inwoners. In de meeste gemeenten in Nederland is geen coffeeshop gevestigd (zie figuur 1).4 Het verzorgingsgebied van veel coffeeshops overstijgt de gemeentegrenzen. Lokale gebruikers zijn afkomstig uit zowel de gemeente waarin de coffeeshop is gevestigd als omliggende gemeenten. Het grote verschil tussen Nederland en Amsterdam wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door het grote aantal bezoekers dat Amsterdam trekt uit zowel binnen- als buitenland. Een deel van deze toeristen bezoekt ook coffeeshops.

1

L. Heestermans, W. Kroesen, A. Verkennis (2017). De markt voor coffeeshops in de gemeente Rotterdam 20162021. Ecorys, Rotterdam. 2 J. Snippe, R. Mennes, B. Bieleman (2019). De markt voor coffeeshops in de gemeente Eindhoven. Breuer&Intraval, Groningen. 3 R. Mennes, I. Schoonbeek, J. van der Molen, B. Bieleman (2019). Coffeeshops in Nederland 2018. Aantallen coffeeshops en gemeentelijk beleid 1999-2018. Breuer&Intraval, Groningen. 4 Idem.

Breuer&Intraval

2

Aantal Dec-18 (group)

Figuur 1 Geografische spreiding coffeeshops over Nederland eind 2018 (Mennes e.a. 2019)01 coffeeshops Dec-18 (group) 0 coffeeshops

2 tot en met 5 6 tot en met 10

1

11 tot en met 20

2 tot en met 5

Meer dan 150

21 tot en met 50

6 tot en met 10 11 tot en met 20 21 tot en met 50 Meer dan 150

©OpenStreetMap

Toerisme Sinds het einde van de kredietcrisis stijgt mondiaal het toerisme sterk. Ook in Nederland is de groei van het aantal toeristen aanzienlijk. Vooral buitenlandse gasten veroorzaakten de groei. Hun aantal nam in de periode 2012-2018 met 54 procent toe tot bijna 19 miljoen.5 Uit cijfers van het CBS blijkt verder dat toerisme steeds belangrijker wordt (procentueel gezien) voor de Nederlandse economie. Het is een van de sectoren waar in de komende jaren de meeste en meest constante groei wordt verwacht. Zo wordt verwacht dat het aantal binnen- en buitenlandse bezoekers in Nederland groeit van 44 miljoen in 2018 naar bijna 60 miljoen in 2030.6

Map based on Longitude (generated) and Latitude (generated). Color shows details about Dec-18 (group). Details are shown for GM_NAAM. The data is filtered on WATER, which keeps NEE. The view is filtered on GM_NAAM, which excludes Null.

1.1 Probleemstelling en onderzoeksvragen Dedata probleemstelling van ons onderzoek als volgt: shown for GM_NAAM. The is filtered on WATER, which keeps NEE. The view is filteredluidt on GM_NAAM, which excludes Wat is het benodigde aantal coffeeshops in de gemeente Amsterdam voor zowel de totale gebruikersgroep (ingezetenen en niet-ingezetenen van Nederland) als voor de groep lokale gebruikers nu (2020) en over vijf jaar (2025)? Voor de beantwoording van de probleemstelling hebben we de volgende onderzoeksvragen opgesteld:

Vraag cannabis 1. Hoe groot is de huidige vraag naar cannabisproducten in de gemeente Amsterdam? Wie zijn de huidige klanten van de coffeeshops in de gemeente Amsterdam? Wat is de

5

Pleisureworld NRIT, Centraal Bureau voor de Statistiek, NBTC Holland Marketing en Centre of Expertise Leisure, Tourism & Hospitality (2019). Trendrapport toerisme, recreatie en vrije tijd 2019. Pleisureworld NRIT, Elst. 6 NBTC Holland Marketing (2019). Kerncijfers Toerisme en Recreatie 2019. NBTC Holland Marketing, Den Haag.

3

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

verhouding ingezeten versus niet-ingezeten klanten? Waar komen de klanten van de coffeeshops vandaan (wat is het verzorgingsgebied)? 2. Wat is de verwachte demografische ontwikkeling in Amsterdam, met name in de groep (potentiële) lokale gebruikers en klanten van coffeeshops? 3. Wat is de verwachte ontwikkeling bij de groep (potentiële) klanten in de gehele gebruikersgroep (ingezetenen en niet-ingezetenen)? 4. Hoe zal het coffeeshopbezoek zich ontwikkelen tussen 2020 en 2025 voor zowel de lokale klanten als voor de totale klantenpopulatie?

Aanbod coffeeshops 5. Wat is het benodigde aantal coffeeshops in de gemeente Amsterdam voor de totale klantenpopulatie in 2020? En wat is het benodigde aantal coffeeshops in de gemeente Amsterdam voor de groep lokale klanten in 2020? 6. Wat is het benodigde aantal coffeeshops in de gemeente Amsterdam voor de totale klantenpopulatie in 2025? En wat is het benodigde aantal coffeeshops in de gemeente Amsterdam voor de groep lokale klanten in 2025?

1.2 Onderzoeksopzet Ons onderzoek valt uiteen in drie stappen. Allereerst stellen we vast wat de vraag is naar cannabisproducten in de gemeente Amsterdam. Vervolgens bepalen we de gemiddelde norm voor de productiviteit van coffeeshops. Daarna bepalen we aan de hand van de in stap één en twee verzamelde gegevens het benodigde aantal coffeeshops, zowel voor de lokale klanten als voor de gehele klantenpopulatie. Onder de gehele klantenpopulatie verstaan we: A. Ingezetenen, waarbij de ingezetenen kunnen worden onderverdeeld in bewoners van: 1. gemeente Amsterdam; 2. agglomeratie Amsterdam; 3. Metropoolregio Amsterdam; 4. overig Nederland; en B. Niet-ingezetenen: buitenlandse toeristen en buitenlanders die in Nederland verblijven maar geen ingezetene zijn. We extrapoleren - gebruik makend van onder meer schattingen van het aantal toeristen die in de literatuur worden genoemd, aangevuld met statistische technieken voor kengetallen waarvoor in de literatuur geen schattingen beschikbaar zijn - alle relevante uitkomsten naar 2020 en 2025. Hieronder beschrijven we kort de drie stappen en methoden die wij daarvoor gebruiken.

Breuer&Intraval

4

Stap 1: Vaststellen vraag De vraag naar cannabis stellen we vast op basis van lokaal en landelijk onderzoek naar de prevalentie van cannabisgebruik. We gebruiken gegevens (uit deze onderzoeken) over de omvang van het actuele gebruik, de hoeveelheid en frequentie waarmee cannabis in de (Amsterdamse) coffeeshops wordt gekocht, het aantal klanten dat de coffeeshops jaarlijks trekken en de herkomst van de (buitenlandse) bezoekers.

Stap 2: Bepalen norm productiviteit In ruimtelijk economisch onderzoek wordt voor het berekenen van de benodigde ruimte vaak gebruik gemaakt van landelijke normcijfers gebaseerd op gemiddelde omzetgegevens van een bedrijfssector. De belangrijke ruimtelijk economische variabelen zijn koopkrachtbinding en –toevloeiing, gemiddelde besteding en vloerproductiviteit. Deze normen verschillen sterk per branche, bedrijf en product. Bovendien zijn ze afhankelijk van de lokale situatie. Voor coffeeshops komt daar nog eens bij dat er niet of nauwelijks landelijke cijfers beschikbaar zijn. Zo is de omzet van de coffeeshopbranche en de vloerproductiviteit moeilijk te achterhalen. Wel kunnen wij, op basis van onze vele coffeeshoponderzoeken de afgelopen jaren in een groot aantal gemeenten waaronder Amsterdam, een gemiddelde omzet van coffeeshops berekenen. Voor het vaststellen van een norm voor productiviteit van coffeeshops kunnen we deze kengetallen gebruiken. Deze normproductiviteit kan daarbij worden afgeleid uit de gemiddelde omzet van coffeeshops in Nederland en/of uit het gemiddeld aantal maandelijkse koopmomenten van cannabis in Amsterdamse of Nederlandse coffeeshops.7 Omdat we niet beschikken over omzetten van coffeeshops, gebruiken we de maandelijkse koopmomenten.

Bestedingen Breuer&Intraval beschikt over een groot aantal datasets van enquêtes onder bezoekers van coffeeshops verspreid over heel Nederland. Vaak hebben we voor deze coffeeshops ook het aantal bezoeken geteld. In de enquêtes vragen we onder meer naar het bedrag dat hij (of zij) in de coffeeshop heeft besteed aan cannabis, de frequentie waarmee de coffeeshop maandelijks wordt bezocht en de woonplaats. Met deze gegevens kunnen we een schatting maken van de koopmomenten van een groot aantal coffeeshops. Door deze gegevens te middelen kunnen we kengetallen berekenen voor de gemiddelde coffeeshop in Nederland. Omdat we vaak weten waar de coffeeshopbezoekers vandaan komen, kunnen we de gegevens over bezoekers van coffeeshops en hun koopmomenten berekenen voor bijvoorbeeld inwoners binnen en buiten de gemeente en het aandeel van niet-ingezetenen.

Stap 3: Bepalen benodigde aantal coffeeshops Vervolgens bepalen we het benodigde aantal coffeeshops door de vraag naar cannabis voor zowel de totale klantenpopulatie (ingezetenen en niet-ingezetenen) als voor de lokale klanten (ingezetenen) nu (2020) en over vijf jaar (2025) te delen door de vastgestelde normproductiviteit. Dit levert een demografische en economische onderbouwing op van het benodigde aantal coffeeshops in Amsterdam.

7

5

Heestermans e.a. (2017).

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

Omschrijving gebruikte begrippen Agglomeratie Amsterdam De agglomeratie Amsterdam bestaat uit de gemeente Amsterdam en de 14 gemeenten in de directe omgeving: Aalsmeer, Amstelveen, Beemster, Diemen, Edam-Volendam, Haarlemmermeer, Landsmeer, Oostzaan, Ouder-Amstel, Purmerend, Uithoorn, Waterland, Wormerland en Zaanstad. In totaal wonen er zo’n 1,4 miljoen personen. Een agglomeratie is een aaneenschakeling van steden en dorpen waarvan de bewoners wonen, werken, winkelen en recreëren in verschillende delen van de agglomeratie en zich in hun dagelijks leefpatroon veelvuldig binnen deze agglomeratie verplaatsen. Tussen 2006 en 2016 was een bestuurlijk samenwerkingsverband van deze 15 gemeenten verantwoordelijk voor (wettelijke) regionale taken op het gebied van verkeer en vervoer, economie en toerisme, de regionale woningmarkt en de jeugdzorg. Sinds 1 januari 2017 is deze zogenoemde Stadsregio Amsterdam verder gegaan als Vervoerregio Amsterdam. Vanaf die datum concentreert de organisatie zich op de regionale verkeer- en vervoertaken. Metropoolregio Amsterdam De Metropoolregio Amsterdam is een bestuurlijk samenwerkingsverband van de provincies NoordHolland en Flevoland, 32 gemeenten en de Vervoerregio Amsterdam. De regio heeft bijna 2,5 miljoen inwoners.

De Metropoolregio Amsterdam omvat een gebied in het noordelijke deel van de Randstad en strekt zich uit van IJmuiden tot Lelystad en van Purmerend tot Haarlemmermeer. Verzorgingsgebied Het woongebied waar de gebruikers van een voorziening uit afkomstig zijn. Het verzorgingsgebied van bijvoorbeeld een universiteit is groter dan van een middelbare school en dat van een coffeeshop is groter dan dat van een supermarkt. Normproductiviteit De productiviteit in bedrijfssectoren wordt vaak berekend op basis van de gemiddelde productie per arbeidskracht in een sector (arbeidsproductiviteit) of de gemiddelde gerealiseerde omzet per vierkante meter (vloerproductiviteit). De norm hiervoor wordt meestal afgeleid van een gemiddelde op een hoger schaalniveau (het landelijk gemiddelde) dan de schaal van het onderzoeksgebied. Een norm op landelijk niveau is neutraler dan een norm op basis van een bepaalde regio. Hoe kleiner het gebied, hoe groter de kans op doorvertaling van lokale bijzonderheden. De norm wordt een normproductiviteit genoemd, omdat landelijke sectorgegevens kunnen verschillen van de gerealiseerde lokale productiviteit. Cannabisgebruikers en bezoekers en kopers of klanten van coffeeshops Personen die softdrugs (weed en hasj) gebruiken noemen we cannabisgebruikers. Bezoekers van coffeeshops zijn personen die een coffeeshop binnengaan.

Kopers of klanten zijn personen die in de coffeeshop cannabis kopen en zijn een deelverzameling van de bezoekers. Niet alle klanten kopen cannabis. Sommige klanten, met name toeristen in Amsterdam, bezoeken een coffeeshop omdat het voor hen een toeristische attractie is en een unieke ervaring voor hen betekent. Vaak bezoeken ze een coffeeshops met meerdere personen, maar kopen zij niet altijd of allemaal softdrugs. Coffeeshops hebben ook een horecafunctie voor toeristen met name voor koffie en frisdrank. Prevalentie cannabisgebruik De prevalentie van het gebruik van cannabis is het aantal gevallen per honderd (of een andere proportie) op een specifiek moment in een bepaalde populatie. We onderscheiden hierbij het gebruik van cannabis ooit in het leven (ooit gebruik), in het afgelopen jaar (recent gebruik) of in de afgelopen maand (actueel gebruik). Actuele gebruikers tellen automatisch mee met de recente gebruikers, die weer automatisch meetellen met de ooit gebruikers.

Breuer&Intraval

6

Aannames en veronderstellingen Voor de berekeningen van klantenstromen en de productiviteit van een sector zijn vaak diverse databronnen op basis van grootschalig onderzoek en met herhaalde metingen beschikbaar. Voor de markt van cannabis geldt dat in mindere mate. Bovendien zijn de gegevens niet altijd beschikbaar op het door ons gewenste geografische niveau en voor de gewenste leeftijdscategorieën. Als alternatief heranalyseren we gegevens zoveel mogelijk naar het niveau en in de vorm die in onze behoeften voorziet. Wanneer dat niet mogelijk is, maken we een zo goed mogelijke inschatting op basis van de wel beschikbare gegevens. We maken hierbij onderscheid in aannames en veronderstellingen. Met aannames duiden we uitspraken, die volgen uit gegevens over het verleden (ex post) en feitelijk zijn. Met veronderstellingen bedoelen we aannames in de betekenis van een voorondersteld gegeven. Door hun ex ante karakter zijn dit geen feiten. Om de berekeningen te kunnen maken, moeten we uitgaan van resultaten in onderzoeken naar coffeeshops, buitenlandse toeristen en (buitenlandse) bezoekers van coffeeshops. De cijfers die we gebruiken, zijn bijvoorbeeld verzameld over deelpopulaties van de Amsterdamse bevolking of een beperkt aantal coffeeshops, die niet altijd representatief zijn voor alle coffeeshops in Amsterdam.

Bovendien zijn de gegevens vaak verzameld met onderzoeksmethoden, zoals enquêtes en tellingen, waarbij onzekerheidsmarges een rol spelen. We hebben getracht de meest recente en meest betrouwbare gegevens te verzamelen. Om telkens een volgende stap in het onderzoek te kunnen zetten, maken we gebruik van deze gegevens, maar geven we in de tekst aan welke aanname of veronderstelling we hebben gemaakt om de werkelijkheid zo goed mogelijk te benaderen.

Corona De effecten van Corona laten we buiten beschouwing. Het is op dit moment ongewis welk effect dat op de ontwikkelingen in het internationaal toerisme in het algemeen en voor Amsterdam in het bijzonder zal hebben. De schattingen zijn extrapolaties op basis van de situatie in 2019.

1.3 Leeswijzer In dit rapport gaan we in hoofdstuk 2 in op de vraag naar cannabis in de gemeente Amsterdam en de omliggende regio waarvoor Amsterdam voor de aankoop van cannabis door consumenten een regiofunctie vervult. In hoofdstuk 3 komt de vraag naar cannabis van buitenlandse toeristen aan bod. In hoofdstuk 4 gaan we in op norm of de gemiddelde landelijke productiviteit van coffeeshops en bepalen we de normproductiviteit. Wanneer we de vraag naar cannabis en het aanbod in beeld hebben, bespreken we in hoofdstuk 5 het benodigde aantal coffeeshops in Amsterdam met en zonder toeristen en in 2020 en 2025.

7

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

2. VRAAGZIJDE LOKALE CANNABISMARKT AMSTERDAM

In dit hoofdstuk gaan we in op de vraagzijde van de lokale ‘markt’ van coffeeshops in de gemeente Amsterdam. Onderzocht wordt hoeveel personen uit Amsterdam en de omliggende gemeenten cannabis gebruiken, via welk distributiekanaal zij de cannabis verwerven en met welke frequentie zij cannabis in coffeeshops in Amsterdam kopen. Hiermee kunnen we het jaarlijks aantal bezoekers van Amsterdamse coffeeshops berekenen die ingezetene zijn van Nederland. Daarna gaan we na wat de vraag naar cannabis door toeristen (niet-ingezetenen) hieraan toevoegt.

2.1 Prevalentie cannabisgebruik Het gebruik van cannabis wordt vastgesteld aan de hand van enquêtes. In gezondheidsenquêtes van de GGD en de Leefstijlmonitor van het CBS in samenwerking met het RIVM en het Trimbos-instituut worden respondenten onder meer gevraagd of zij in hun leven (ooit-gebruik), het afgelopen jaar (recent gebruik) en de afgelopen vier weken (actueel gebruik) cannabis hebben gebruikt. De jaarlijkse rapportages van de Nationale Drug Monitor (NDM) die onder meer op deze enquêtegegevens zijn gebaseerd, bevatten trends, cijfers en feiten over het gebruik van middelengebruik, onder meer cannabis. Aanname 1 Van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder heeft 4,6% in de afgelopen maand cannabis gebruikt.

Toelichting In het meest recente jaarbericht van de NDM heeft 7,5% van de volwassenen in het afgelopen jaar cannabis gebruikt en 4,6% in de afgelopen maand (zie figuur 2.1).8 Het totaal aantal cannabisgebruikers in 2018 is daarmee stabiel gebleven ten opzichte van 2017. Wel is het aandeel (bijna) dagelijkse gebruikers in Nederland toegenomen. Ruim één op de drie actuele gebruikers (35%) nam dagelijks of bijna dagelijks cannabis (1,6% van alle volwassenen). Omgerekend voor heel Nederland zijn dat ongeveer 220 duizend mensen. Dat is meer dan in 2017, toen 1,0% van de volwassenen (bijna) dagelijks cannabis gebruikte (omgerekend 140 duizend mensen). Consumptie van cannabis komt het meest voor onder jongvolwassenen van 20 tot en met 24 jaar. Bijna de helft van de twintigers heeft ervaring met cannabis, vergeleken met ongeveer een derde van de dertigers en 18- en 19-jarigen. Bijna een kwart (23,7%) van de totale bevolking van 18 jaar en ouder rapporteerde in 2019 ooit in het leven wel eens cannabis (hasj of wiet) te hebben gebruikt. Dit komt neer op meer dan drie miljoen volwassenen die ooit in hun leven cannabis gebruikten. Een groot deel van degenen die 8

Trimbos Instituut en WODC (2020). Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2019. Trimbos Instituut, Utrecht.

Breuer&Intraval

8

ooit cannabis hebben gebruikt stopt daar op latere leeftijd mee. In de oudere leeftijdsgroepen gebruiken naar verhouding nog maar weinig mensen cannabis. Vooral het actuele gebruik is relatief laag. Minder dan 4% van de 50-64-jarigen en minder dan een procent van de 65-plussers gebruikte in de afgelopen maand cannabis. Figuur 2.1 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0

Cannabisgebruik in Nederland in 2019 naar leeftijdsgroep en voor totale bevolking 18+, in %

18-19

20-24

25-29

30-39

40-49

50-64

65+

Totaal 18+

Actueel

11,4

11,5

8,2

8,1

3,7

2,6

0,8

4,6

Recent

21,4

23,7

14,4

12

5,1

3,6

1

7,5

Ooit

28,4

46,9

45,3

40,2

25,8

15,6

4,5

23,7

Bron: Nationale Drug Monitor (2020)9

Cannabisgebruik 18Aanname 2 De cannabis die jongeren onder de 18 jaar krijgen of kopen van vrienden is grotendeels afkomstig uit een coffeeshop.

Toelichting Uit enquêtes10 onder scholieren van 12 tot en met 16 jaar blijkt dat het actuele cannabis gebruik met gemiddeld 4,7% vergelijkbaar is met het gemiddelde gebruik van de bevolking van 18 jaar en ouder (4,5%).11 Onder 12-jarigen is het gebruik relatief laag (0,1%). Met de leeftijd stijgt het gebruik tot 12,1% onder 16-jarigen. Jongeren onder de 18 jaar mogen niet in de coffeeshop komen. De cannabis die zij gebruiken krijgen of kopen zij vaak van oudere vrienden en bekenden.12 Deze vrienden en bekenden kopen de cannabis vaak in een coffeeshop. Wanneer we bezoekers van 9

Trimbos-instituut en WODC (2020). Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2019. Trimbos-instituut, Utrecht. Sinds 1984 meet het Trimbos-instituut via het Peilstationsonderzoek scholieren om de vier jaar het gebruik van alcohol, drugs en tabak onder scholieren. Sinds 2001 wordt ook het Health Behaviour in School-aged Children (HSBC) onderzoek uitgevoerd, waardoor er om de twee jaar nieuwe gegevens beschikbaar zijn over het middelengebruik onder scholieren. Vanaf 2014 zijn de beide studies onderdeel van de Leefstijlmonitor (Jeugd) (https://www.rivm.nl/Onderwerpen/L/Leefstijlmonitor). 11 Stevens, G., Van Dorsselaer, S., Boer, M., Roos, S. de, Duinhof, E., Bogt, T. ter, ... De Looze, M. (2018). HBSC 2017: Gezondheid en welzijn van jongeren in Nederland. Universiteit Utrecht, Trimbos-Instituut, SCP en RIVM, Utrecht. 12 D. J. Korf, M. Wouters, T. Nabben, P. van Ginkel (2005). Cannabis zonder coffeeshops. Niet-gedoogde cannabisverkoop in tien Nederlandse gemeenten. Rozenberg Publishers, Amsterdam. 10

9

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

coffeeshops vragen naar de hoeveelheid cannabis die zij kopen dan zal de doorverkoop aan minderjarigen daarin zijn verdisconteerd.

Stedelijkheid Aanname 3 Voor het berekenen van het aantal gebruikers in agglomeratie en de Metropoolregio Amsterdam gebruiken we verschillende prevalenties van cannabisgebruik voor meer en minder verstedelijkte gemeenten en leeftijdsgroepen.

Toelichting De consumptie van cannabis is hoger in grote steden dan daar buiten. In (zeer) sterk verstedelijkte gebieden zoals Amsterdam, ligt het percentage (actuele) gebruikers met gemiddeld 6,2% hoger dan in matig verstedelijkte (3,1%) en weinig of niet-verstedelijkte gebieden (2,5%).13 Het hogere percentage gebruikers komt onder meer doordat in verstedelijkte gebieden het aandeel van jongvolwassenen, hoger opgeleiden en personen met een (niet-)Westerse migratie achtergrond in de bevolking hoger is. Zij gebruiken relatief vaak cannabis. Dit geldt met name voor personen met een migratieachtergrond. Het actuele gebruik van cannabis is het hoogst onder volwassenen met een niet-westerse migratieachtergrond (8,4%), gevolgd door volwassenen met een westerse migratieachtergrond (5,6%). Het actuele gebruik is het laagst onder volwassenen met een Nederlandse achtergrond (3,9%).14

2.2 Cannabisgebruik Metropoolregio Amsterdam Voor de berekening van het aantal cannabisgebruikers in Amsterdam en de gemeenten in de agglomeratie en Metropoolregio Amsterdam zijn we uitgegaan van de bevolkingsaantallen van 18 jaar en ouder en tevens van de prevalentie van cannabisgebruik naar leeftijdsgroepen. Voor het aantal inwoners van 18 jaar en ouder maken we gebruik van bevolkingsgegevens van het CBS. Voor de cannabisprevalentie hebben we zoveel mogelijk gebruik gemaakt van lokale gegevens uit de gezondheidsonderzoeken van GGD-en over het actuele gebruik (afgelopen maand). Wanneer lokale gegevens voor leeftijdsgroepen niet beschikbaar zijn, gebruiken we de gegevens van gemeenten met een vergelijkbare mate van verstedelijking en landelijke cijfers uit de Nationale Drug Monitor. Verder maken we onderscheid in: (a) de gemeente Amsterdam; (b) de agglomeratie Amsterdam; en (c) de Metropoolregio Amsterdam met in totaal 32 gemeenten. Aanname 4 Door het relatief grote aantal jongeren van niet-westerse herkomst in Amsterdam is de prevalentie van cannabisgebruik onder jongeren er lager dan landelijk.

13 14

NDM 2020. Idem.

Breuer&Intraval

10

Aanname 5 De prevalentie van actueel cannabis gebruik onder Amsterdamse jongeren van 17 jaar is naar schatting 15%, de prevalentie van 12-17-jarigen komt daarmee op gemiddeld 5%.

Toelichting Om het aantal cannabis gebruikende personen te berekenen vermenigvuldigen we het aantal inwoners vermenigvuldigd met het percentage recente gebruikers (afgelopen maand) van cannabis. Het gebruik van cannabis wordt gemeten met enquêtes onder de algemene bevolking en onder scholieren. Het gebruik is hoger onder jongeren en jongvolwassenen en lager onder 65+’ers.

Jongeren Cannabisgebruik onder Nederlandse jongeren stijgt met de leeftijd. Van de Nederlandse leerlingen van 12 jaar had in 2017 minder dan 1% ervaring met cannabis, oplopend naar bijna een kwart van de 16-jarige scholieren (23,5%) die ooit wel eens cannabis hebben gebruikt. In totaal gebruikte ongeveer één op de veertien (7,9%) Nederlandse scholieren van 12-16 jaar in het laatste jaar cannabis en één op twintig (4,7%) in de laatste maand. Verder zijn jongeren de afgelopen 20 jaar op latere leeftijd met cannabis begonnen. Het percentage scholieren dat op zeer jonge leeftijd (14 jaar) al ervaring heeft met cannabis halveerde van 18,8% in 2003 naar 6,8% in 2017. De gemiddelde startleeftijd onder 1216-jarige scholieren die ervaring hebben met cannabis steeg tussen 2003 en 2015 van 13,7 jaar naar 14,1 jaar.15 Voor Amsterdam beschikken we eveneens over cannabisgebruik naar leeftijd. De GGD Amsterdam doet onderzoek onder scholieren van de 2e klas (13/14 jarigen) en de 4e klas (15/16 jarigen). In 2019 gebruikte 0,9% van de Amsterdamse scholieren in de 2e klas van het voortgezet onderwijs de afgelopen maand cannabis en 7,5% van de 4e klassers.16 Met name het gebruik onder 4e klassers lijkt in Amsterdam lager te liggen dan het landelijk gemiddelde. In 2017 gebruikte landelijk 8,9% van de 15-jarigen de afgelopen maand cannabis en 12,1% van de 16-jarigen.

Het lagere actuele gebruik onder Amsterdamse is het gevolg van het zeer lage gebruik onder jongeren met een niet-westerse achtergrond.17 Van de scholieren uit de 4e klas met een niet-westerse achtergrond zegt 2,5% de afgelopen maand cannabis te hebben gebruikt, tegenover 13,3% van de 4e klassers van Nederlandse herkomst en 13,5% van de 4e klassers met een Westerse achtergrond. Bovendien heeft Amsterdam relatief veel bewoners met een migratieachtergrond (55,6%). Voor heel Nederland is dit een kwart (24,2%).18

15

S. van Dorsselaer, M. Tuithof, J.E. Verdurmen, M. Spit, M.W. van Laar, K. Monshouwer (2016). Jeugd en riskant gedrag 2015. Trimbos-instituut, Utrecht. 16 GGD Amsterdam (2020). Genotmiddelenmonitor Amsterdam 2020. GGD Amsterdam, Amsterdam. 17 Eerder is opgemerkt dat onder bevolkingsgroepen met een niet-westerse achtergrond juist méér cannabis wordt gebruikt dan onder andere bevolkingsgroepen. Kennelijk beginnen zij op latere leeftijd met het gebruik van cannabis. 18 https://www.cbs.nl/nl-nl/dossier/dossier-asiel-migratie-en-integratie/hoeveel-mensen-met-eenmigratieachtergrond-wonen-in-nederland-

11

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

Omdat niet bekend is hoeveel 16-18-jarigen in Amsterdam drugs en alcohol gebruiken, heeft de GGD Amsterdam in samenwerking met Jellinek Preventie hiernaar in 2016 onderzoek gedaan. Uit dit onderzoek blijkt dat bijna een kwart (24%) van de leerlingen uit klassen 5 en 6 van Havo en VWO in Amsterdam in de vier weken voorafgaand aan het onderzoek cannabis heeft gebruikt.19 Ook onder deze jongeren zijn aanzienlijke verschillen naar herkomst, waarbij het cannabisgebruik onder leerlingen van Nederlandse of overig westerse herkomst hoger is (tot een derde van deze jongeren) dan onder leerlingen van niet-westerse herkomst (een tiende). De verschillen in cannabisgebruik naar leeftijd zijn gering. De prevalentie van actueel cannabisgebruik onder 17-jarigen die Havo en Vwo volgen is met 24% relatief hoog. In Amsterdam volgt 44% van de 17-jarigen deze vorm van onderwijs. Jongeren met een migratie-achtergrond, waaronder het softdrugsgebruik relatief laag is, zijn er ondervertegenwoordigd: van de 17-jarige jongeren met een migratieachtergrond volgt 35% Havo of Vwo. Zij doen vaker een Mbo-opleiding (45% van de 17-jarigen met een migratieachtergrond20). Recapitulerend stellen we vast dat het actuele gebruik van cannabis onder Amsterdamse jongeren, door het relatief grote aantal jongeren met een niet-Westerse migratieachtergrond, lager is dan landelijk.

Van de 2e klassers (13/14-jarigen) in Amsterdam gebruikt 0,9% de afgelopen maand cannabis en 7,5% van de 4e klassers (15/16-jarigen). Landelijk ligt het actuele gebruik op 4,7% van de 12-16 jarigen, waarbij dit oploopt met de leeftijd van 0,1% voor 12-jarigen, 3,2% voor 14-jarigen en 12,1% voor 16-jarigen. Van 17-jarigen zijn geen prevalenties beschikbaar. Uit onderzoek van de GGD Amsterdam onder Havo en Vwo scholieren weten we dat in 2016 een kwart van de 17jarigen die Havo of Vwo volgen de afgelopen maand cannabis gebruikte. Omdat het gebruik onder Havo en Vwo scholieren met een niet-westerse migratieachtergrond aanzienlijk lager ligt (10%) en zij minder vaak Havo en Vwo volgen, nemen we aan dat de prevalentie van 17-jarigen in Amsterdam lager zal zijn dan 24%. Omdat jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond relatief minder vaak Havo en Vwo volgen, is de prevalentie onder alle 17-jarigen in Amsterdam enigszins lager, waarschijnlijk rond de 15%. Voor jongeren van 12-17 jaar gaan we uit van een gemiddelde prevalentie van 5%.

Bevolking Metropoolregio Amsterdam Aanname 6 Voor de Metropoolregio Amsterdam komen we in totaal op 136.600 (= 73.000 + 22.650 + 40.950) actuele gebruikers (afgelopen maand) van cannabis.

Toelichting Voor de gemeente Amsterdam komen we op 73.000 actuele gebruikers van cannabis, waarvan 70.700 van 18 jaar en ouder (zie tabel 2.1).

19

GGD Amsterdam (2016). Jeugd en genotmiddelen 2016. Onderzoek naar alcohol- en druggebruik in klas 5 en 6 van havo & vwo in Amsterdam. GGD Amsterdam, Amsterdam. 20 Het CBS maakt geen onderscheid tussen jongeren met een westerse en niet-westerse migratieachtergrond.

Breuer&Intraval

12

Tabel 2.1

Aantal cannabis gebruikende (laatste maand) inwoners van Amsterdam op 1-1-2020 Aantal inwoners*

Percentage recent gebruik cannabis**

Aantal cannabis gebruikende inwoners

< 12 jaar

102.364

-

-

12-17 jaar

45.217

5

2.300

18-34 jaar

277.419

15

41.600

35-44 jaar

126.422

9

11.400

45-54 jaar

111.974

8

8.950

55-64 jaar

98.402

8

7.850

> 65 jaar

110.959

0,8***

Totaal

872.757

900 73.000

* CBS-Statline, inwoners per 1-1-2020; ** GGD Amsterdam 2020 en 2016 (op basis van gemiddelden per leeftijdscategorieën); *** Nationale Drug Monitor (2020)

Op vergelijkbare wijze komen we voor de agglomeratie Amsterdam (exclusief Amsterdam) op 22.650 actuele gebruikers van cannabis, waarvan 20.500 van 18 jaar en ouder (zie tabel 2.2a en de Bijlage). Voor de overige gemeenten in de Metropool regio Amsterdam (exclusief de agglomeratie Amsterdam) komen we op 40.950 actuele cannabisgebruikers respectievelijk 37.150 gebruikers van 18 jaar en ouder (zie tabel 2.2b). Tabel 2.2a Aantal cannabis gebruikende (laatste maand) inwoners van agglomeratie Amsterdam (exclusief Amsterdam) op 1-1-2020 Leeftijd

Aantal inwoners*

Percentage recent gebruik cannabis**

Aantal cannabis gebruikende inwoners

< 12 jaar

89.204

-

-

12-17 jaar

49.774

2,8-10,0

2.600

18-34 jaar

140.354

4,5-13,0

9.050

35-49 jaar

135.832

2,0-4,5

5.850

50-64 jaar

147.379

2,0-6,2

6.700

> 65 jaar

130.459

0,8***

1.050

Totaal

693.002

22.650

* CBS-Statline 2020, ** Gezondheidsmonitoren Jeugd (2019) en Volwassenen (2016) van GGD Amstelland, GGD Zaanstreek en Waterland, GGD Kennemerland; *** geen gegevens beschikbaar, percentage (vergelijkbare gemeente) gebruikt uit Nationale Drug Monitor (2020);

Tabel 2.2b Aantal cannabis gebruikende (laatste maand) inwoners Amsterdam (exclusief agglomeratie Amsterdam) op 1-1-2020 Leeftijd

Aantal inwoners*

Percentage recent gebruik cannabis**

van

Metropoolregio

Aantal cannabis gebruikende inwoners

< 12 jaar

127.348

-

-

12-17 jaar

67.952

4-12,4

3.800

18-64 jaar

573.231

3,1-6,2***

32.550

> 65 jaar

172.980

0,8***

2600

Totaal

941.511

40.950

* CBS-Statline 2020, ** Gezondheidsmonitoren Jeugd (2019) van GGD Kennemerland, GGD Gooi en Vechtstreek, GGD Flevoland; *** geen gegevens beschikbaar, percentage (vergelijkbare gemeente) gebruikt uit Nationale Drug Monitor (2020);

13

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

2.3 Zelf kweken Aanname 7 Ten hoogste 11% van de cannabisgebruikers kweekt zelf zijn cannabis en is geheel zelfvoorzienend. Dit houdt in dat 89% van de gebruikers de cannabis in een coffeeshop koopt.

Toelichting Bekend is dat een deel van de gebruikers in de eigen behoefte voorziet door zelf cannabis te kweken. Uit onderzoek onder bijna 1.000 bezoekers van coffeeshops in 14 gemeenten blijkt dat 11% zelf cannabis kweekt en daarmee (deels) in de eigen behoefte voorziet.21 Gebruikers die volledig in hun eigen behoefte voorzien, zullen we niet aantreffen in een coffeeshop. Het werkelijke percentage dat zelf kweekt en in de eigen behoefte voorziet zou derhalve wel eens hoger kunnen zijn dan 11%. In de Leefstijlmonitor van het CBS is in 2016 aan volwassenen die zeggen dat zij het afgelopen jaar cannabis hebben gebruikt, gevraagd hoe zij hun cannabis verkrijgen.22 Bijna alle respondenten hadden het afgelopen jaar wel eens cannabis in een coffeeshop gekocht. Op de vraag ‘Koopt u of krijgt u meestal uw cannabis?’ antwoordt het grootste deel van de laatste jaar-gebruikers het meestal zelf te kopen (44,0% ) of het meestal te krijgen of met anderen mee te roken (36,8%). Een op de zes gebruikers (17,2%) zegt het soms te kopen en soms te krijgen. Daarnaast geeft 2,0% van deze cannabisgebruikers aan het zelf te kweken. Onder (bijna) dagelijkse cannabisgebruikers ligt het aandeel dat meestal zelf cannabis koopt hoger: 81,1% koopt dit meestal zelf.

Daarnaast zegt 8,9% het soms te kopen en soms te krijgen, 3,2% van de (bijna) dagelijks gebruikers krijgt de cannabis of rookt mee en 6,8% blijkt het zelf te kweken. Het percentage gebruikers dat zelf kweekt ligt daarmee ruim onder de 11% van de zelf kwekende gebruikers die we onder de coffeeshopbezoekers aantreffen.

2.4 Hoe komen scholieren aan cannabis? Aanname 8 Naar schatting 80% van de door jongeren onder de 18 jaar gebruikte cannabis is afkomstig uit een coffeeshop.

Toelichting In de landelijke Leefstijlmonitor is in 2015 aan jongeren van 12 tot 16 gevraagd hoe zij meestal aan hun wiet of hasj komen.23 Hierop antwoordt 17% van de gebruikers dat zij het zelf kopen. Een op de vijf gebruikers (21%) zegt het meestal door vrienden of anderen 21

M. van Ooyen-Houben, B. Bieleman, D.J. Korf (2014). Coffeeshops, toeristen en lokale markt. Evaluatie van het Besloten Club- en het Ingezetenencriterium voor coffeeshops. WODC, Den Haag 22 In een aanvullende module van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor uitgevoerd door het CBS i.s.m. het RIVM en het Trimbos-instituut zijn onder meer vragen gesteld over de aanschaf van cannabis. In de Nationale Drugsmonitor 2018 is hierover gerapporteerd. 23 S. van Dorsselaer, M. Tuithof, J. Verdurmen, M. Spit, M. van Laar, K. Monshouwer (2016). Jeugd en riskant gedrag 2015. Kerngegevens uit het Peilstationsonderzoek Scholieren. Trimbos-instituut, Utrecht.

Breuer&Intraval

14

te laten kopen. Het grootste deel (36%) zegt de wiet of hasj meestal te krijgen of met anderen mee te roken. Daarnaast geeft 20% van de cannabisgebruikers aan dat elk van de drie opties voorkomt (zelf kopen, krijgen of laten kopen). Waar de cannabis wordt aangeschaft blijft onduidelijk. De meeste jongeren (65%) die wel gebruiken, zeggen dat ze het niet zelf kopen. Een klein deel van de 14 tot 16-jarigen (15%) beweert dat zij het in een coffeeshop kopen. De rest (20%) zegt cannabis te kopen van een dealer, op straat of op school. Dat jongeren het zelf in de coffeeshop zouden kopen, is onwaarschijnlijk. De leeftijdsgrens voor toegang tot een coffeeshop is minimaal 18 jaar. Uit ons eigen veldwerk in en rond tientallen coffeeshops en de gesprekken die wij met gebruikers en handelaren op eveneens tientallen locaties door het hele land hebben gevoerd, zien wij dat cannabis op straat door scholieren wordt gekocht, maar dat zij de coffeeshops niet inkomen. De antwoorden van jongeren op de vraag waar zij cannabis aanschaffen, is wat lastig te interpreteren. Dat jongeren onder de 18 jaar zelf cannabis komen in een coffeeshop is niet waarschijnlijk. Dat ze het niet zelf kopen, maar door anderen laten kopen in een coffeeshop is waarschijnlijker, naast dat er jongeren zijn die het zelf op straat van een dealer kopen.

Wij nemen aan dat een deel van de door jongeren geconsumeerde cannabis van illegaal aanbod op straat afkomstig is (20%), maar dat het grootste deel (80%) uit de coffeeshop zal komen.

2.5 Klanten coffeeshops Conclusie 9 De Metropoolregio Amsterdam telt in totaal 113.810 actuele cannabisgebruikers van 18 jaar en ouder die in coffeeshops cannabis kopen en 6.960 cannabisgebruikers van 1217 jaar waarvan de cannabis door anderen in coffeeshops wordt gekocht.

Toelichting Voor de Metropoolregio Amsterdam komen we rekening houdend met de aanschaf van cannabis buiten coffeeshops om op (afgerond) 114.680 actuele gebruikers die hun cannabis in een coffeeshop kopen (tabel 2.3). Daarnaast zijn er 6.960 jongeren van 12 tot en 17 jaar die cannabis gebruiken die door anderen in een coffeeshop worden gekocht en aan doorverkocht. Tabel 2.3

In coffeeshops cannabis kopende inwoners Amsterdam, agglomeratie en Metropoolregio Leeftijd

Amsterdam

Agglomeratie (excl. Amsterdam) Metropoolregio Amsterdam (excl. agglomeratie)

Aantal cannabis gebruikende inwoners

Percentage cannabisgebruikers koopt (indirect) in coffeeshop

Aantal cannabisgebruikers dat (indirect) cannabis koopt in coffeeshops

12-17 jaar

2.300

80

1.840

18+

70.700

89*

62.900

12-17 jaar

2.600

80

2.080

18+

20.050

89

17.850

12-17 jaar

3.800

80

3.040

18+

37.150

89

33.060

8.700 127.900

75 89

6.960 113.810

12-17 jaar Totaal Metropoolregio Amsterdam 18+ * M. van Ooyen-Houben e.a. (2014).

15

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

2.6 Kooporiëntatie Metropoolregio Amsterdam Er zijn geen lokale of regionale gegevens beschikbaar over waar lokale cannabisgebruikers hun hasj of wiet kopen. In Nederland zijn in 102 gemeenten coffeeshops gevestigd, vooral in de grotere, goed bereikbare gemeenten.24 In Amsterdam is een groot deel van de coffeeshops in en rond het centrum van de stad gevestigd, maar ook in de overige delen van de stad (Noord, Oost, West en Zuidoost) zijn coffeeshops gevestigd. Volgens de meest informatie heeft Amsterdam 166 coffeeshops. Een groot deel van de gebruikers kan een coffeeshop lopend, met de fiets of het openbaar vervoer bereiken. Uit een onderzoek naar koopstromen in de Randstad blijkt dat 59% van de bewoners van Amsterdam de dagelijkse boodschappen lopend of per fiets haalt.25 Ook voor cannabis zal gelden dat gebruikers dit vooral zullen kopen bij op fiets- of op loopafstand van hun woning gelegen coffeeshops. Met het uitgebreide en intensieve openbaar vervoernetwerk kan elke Amsterdammer op eenvoudige wijze een coffeeshop bereiken. Sommige coffeeshops met parkeergelegenheid zijn ook goed per auto te bereiken. Aanname 10 De kooporiëntatie van cannabisconsumenten is vooral afhankelijk van de kwaliteit van het aanbod, de prijs, de afstand en de bereikbaarheid.

Toelichting Van de bestedingen die Nederlanders doen in de detailhandel, blijkt op basis van elektronische betaaltransacties gemiddeld twee derde in de eigen gemeente terecht te komen (koopkrachtbinding).26 De overige bestedingen doet de consument in andere gemeenten, bijvoorbeeld in winkelgebieden die doelgericht worden bezocht om er te winkelen, die op een route liggen of die in de buurt van het werk liggen. De koopkrachtbinding neemt toe naarmate een gemeente meer stedelijk is, meer inwoners telt en naarmate een gemeente over een uitgebreider winkelaanbod beschikt. De relatie tussen koopkrachtbinding en stedelijkheid is het sterkst. Stedelijkheid geeft de mate van concentratie van winkels en voorzieningen weer (wonen, werken, schoolgaan, winkelen, uitgaan et cetera). Daarbij geldt: hoe hoger de concentratie van voorzieningen in een gemeente, hoe sterker de inwoners aan de eigen winkels gebonden zijn.27 Daarbij spelen aspecten als verzorgingsniveau, bereikbaarheid (afstand van de woningen tot de voorzieningenconcentraties), prijsniveau, kwaliteit van aanbod, omgeving en inrichting van de openbare ruimte.28 In Amsterdam wordt 91% van de dagelijkse boodschappen van supermarkt en drogisterij artikelen in de eigen gemeente besteed. Bij grote gemeenten met meer dan 200.000 inwoners is dit gemiddelde 90%. Van de niet-dagelijkse artikelen komt 61% in de eigen 24

R. Mennes, I. Schoonbeek, J. van der Molen, B. Bieleman (2019). Coffeeshops in Nederland 2018. Aantallen coffeeshops en gemeentelijk beleid 1999-2018. Breuer&Intraval, Groningen. 25 I&O Research (2019). Randstad koopstromenonderzoek 2018. Koopstromen in beeld. Factsheet Amsterdam. I&O Research, Enschede. 26 Rabobank (2011). De KoopstromenMonitor. Consumentenbestedingen in kaart. Rabobank Nederland, Utrecht. 27 Idem. 28 VNG (2006). Oog voor Detailhandel. Handreiking voor een detailhandelsstructuurvisie. VNG Uitgeverij, Den Haag.

Breuer&Intraval

16

gemeente terecht, bij benchmarkgemeenten is dit 59%.29 Bij kleine gemeenten met minder dan 10.000 inwoners daalt de besteding van dagelijkse artikelen in de eigen gemeente tot gemiddeld 62% en tot 14% voor niet-dagelijkse artikelen. Voor de vrijetijdsbestedingen, onder meer de horeca inclusief coffeeshops, geldt dat de oriëntatie van bewoners in de agglomeratie en de Metropoolregio op Amsterdam sterk is. Hierbij geldt dat naarmate de afstand groter wordt deze oriëntatie in het algemeen minder sterk is. Daarnaast zal de (boven)regionale toevloeiing naar horecagelegenheden, waaronder coffeeshops, sterk afhankelijk zijn van de doelgroep waarop een gelegenheid zich richt. Wanneer er op kortere afstand goede alternatieven zijn, zal de consument eerder geneigd zijn daarvan gebruik te maken. De prijzen van wiet en hasj variëren per coffeeshop, maar schommelen doorgaans om de 11 euro per gram afhankelijk van de soort. Het Trimbos doet jaarlijs onderzoek naar de kwaliteit en prijs van cannabis.30 De prijs van een gram nederwiet (populaire variant) is in 2020 gemiddeld € 10,65, een jaar eerder was dit € 9,90. De prijs voor een gram van de sterkere wietvariant, met een hoger % THC, steeg significant van € 11,99 in 2019 naar € 13,73 in 2020. In de coffeeshops in Amsterdam, die vooral door toeristen worden bezocht, zouden de prijzen doorgaans wat hoger liggen.

Een nieuwe trend in Amsterdam zou de opkomst van zogenoemde VS-wiet zijn. Dit is wiet van variëteiten die in ieder geval in de Verenigde Staten zijn veredeld. Ze bevatten meer THC dan nederwiet (20,1% versus 15,8%), maar zijn ook duurder.31 Coffeeshops kunnen in het huidige gedoogbeleid geen garanties geven op de kwaliteit van hun producten. CannaWijzer, een meldpunt voor cannabis consumenten, ontvangt naar eigen zeggen veel klachten over vervuilde of onbetrouwbare wiet.32 Volgens het Trimbos-instituut bevat cannabis uit de coffeeshops voor zover onderzocht geen voor de mens schadelijke hoeveelheden pesticiden of schimmels. Er zijn ook geen gevallen bekend in Nederland van cannabisgebruikers die ziek zijn geworden van dergelijke stoffen, al ontbreekt goed zicht hier op.33

2.7 Concentratie coffeeshops Metropoolregio Amsterdam Aanname 11 Amsterdam heeft een verhoudingsgewijs hoge concentratie coffeeshops, de agglomeratie (exclusief Amsterdam) heeft relatief weinig coffeeshops en in de overige gemeenten van de Metropoolregio Amsterdam zijn relatief veel coffeeshop gevestigd.

Toelichting Amsterdam heeft met 166 coffeeshops, één coffeeshop per 5.000 inwoners, een hoge coffeeshopdichtheid.34 In de omliggende gemeenten die tot de agglomeratie Amsterdam behoren zijn in drie gemeenten (Haarlemmermeer, Purmerend en Zaanstad) zeven 29

I&O Research (2019). https://www.trimbos.nl/kennis/feiten-cijfers-drugs-alcohol-roken/thc-monitor 31 Idem. 32 https://cannawijzer.nl/2020/01/29/meldpunt-en-klachten-consumentenbond 33 https://www.trimbos.nl/actueel/blogs/blog/-gereguleerde-wiet-gezonder-dan-gewone-wiet 34 R. Mennes, I. Schoonbeek, J. van der Molen, B. Bieleman (2019). Coffeeshops in Nederland 2018. Aantallen coffeeshops en gemeentelijk beleid 1999-2018. Breuer&Intraval, Groningen. 30

17

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

coffeeshops gevestigd, gemiddeld één coffeeshop per 100.000 inwoners. In de ring gemeenten daaromheen, die tot de Metropoolregio Amsterdam behoren, zijn nog eens 37 coffeeshops gevestigd, gemiddeld één coffeeshop per 25.000 inwoners. Nederland telt eind 2018 totaal 567 coffeeshops, één coffeeshop per 31.000 inwoners. Dit stijgt naar één coffeeshop op ruim 41.000 inwoners wanneer we de grote concentratie van coffeeshops in Amsterdam buiten beschouwing laten. Inwoners van de gemeente Amsterdam kunnen gebruik maken van een groot aanbod aan coffeeshops, waarvan er altijd wel een coffeeshop op een reisafstand (te voet, fiets of openbaar vervoer) van maximaal een kwartier van hun woning is gelegen. Figuur 2.2

Aantal coffeeshops in gemeenten in Metropoolregio Amsterdam

Bron: Mennes e.a. (2019)

Koopkrachtbinding Amsterdamse coffeeshops Aanname 12 Amsterdamse cannabisgebruikers kopen hun hasj en wiet voornamelijk (91%) in Amsterdamse coffeeshops.

Toelichting Om te bepalen of bewoners van gemeenten in de Metropoolregio Amsterdam een coffeeshop in Amsterdam bezoeken of een coffeeshop bezoeken in een andere, nabijgelegen gemeente, maken we gebruik van de mate waarin het aanbod van winkels en voorzieningen in een gemeente in staat is consumenten te trekken en aan zich te binden. Voor een onderzoek naar koopstromen in de Randstad zijn in 2018 meer dan 50.000 enquêtes afgenomen waarmee het koopgedrag van inwoners van de 135 Randstad-

Breuer&Intraval

18

gemeenten in beeld zijn gebracht.35 In dit koopstromenonderzoek is per gemeente in de Randstad nagegaan wat de koopkrachtbinding van dagelijkse (supermarkt en drogisterij artikelen) en de overige, niet-dagelijkse artikelen van een gemeente is en welk percentage van de bestedingen wegvloeit naar andere gemeenten. In Amsterdam bijvoorbeeld is de koopkrachtbinding aan dagelijkse artikelen 91%, 3% van dagelijkse artikelen wordt online besteld en 7% wordt buiten Amsterdam gekocht. Bij niet-dagelijkse artikelen is de koopkrachtbinding 61%, wordt 26% online gekocht en 13% buiten Amsterdam. In koopstromenonderzoek wordt niet gevraagd naar het aanschaffen van wiet en hasj. Gezien de sterke koopkrachtbinding van zowel dagelijkse als niet-dagelijkse artikelen, de grote dichtheid aan coffeeshops, de goede bereikbaarheid en een kwaliteit van cannabis waar wel over wordt geklaagd, maar die (uiteraard) meer garanties biedt dan een straatdealer, zullen de Amsterdamse cannabisgebruikers hun cannabis voornamelijk in coffeeshops in Amsterdam kopen. We nemen aan dat een beperkt deel wegvloeit naar coffeeshops buiten Amsterdam en online verkoop vergelijkbaar met de dagelijkse boodschappen.

Koopkrachtbinding coffeeshops in regionale centra Veronderstelling 1 Bewoners uit de Metropoolregio Amsterdam bezoeken voor niet-dagelijkse artikelen vooral de regionale centra. De sterke oriëntatie op deze centra zal ook gelden voor de coffeeshops. Er zijn meerdere gemeenten in de Metropoolregio met een relatief groot aanbod aan coffeeshops.

Toelichting Buiten de gemeente Amsterdam hebben de coffeeshops in Amsterdam concurrentie van coffeeshops in gemeenten die deel uitmaken van de agglomeratie Amsterdam, zoals Zaanstad (drie coffeeshops), Haarlemmermeer (twee coffeeshops) en Purmerend (twee coffeeshops), maar ook van gemeenten in de Metropoolregio met coffeeshops, onder meer Haarlem (16 coffeeshops), Hilversum (acht coffeeshops) en Almere (drie coffeeshops). Deze gemeenten hebben evenals Amsterdam een sterke koopkrachtbinding van dagelijkse- en niet-dagelijkse artikelen. Uit het koopstromenonderzoek blijkt dat de centra van deze gemeenten een regionale functie vervullen en een groot deel van de bestedingen van niet-dagelijkse artikelen uit de omliggende gemeenten ontvangt. De oriëntatie van een fors deel van de bewoners in deze gemeenten zal ook gelden voor de bezoekers van coffeeshops. Een fors deel van de vraag naar cannabis in de gehele Metropoolregio Amsterdam vloeit naar het verhoudingsgewijs grote aantal coffeeshops in deze gemeenten.

Regionale oriëntatie op Amsterdam Veronderstelling 2 De regionale oriëntatie op Amsterdam die we in de bestedingen van de niet-dagelijkse artikelen zien, geldt ook voor de Amsterdamse coffeeshops.

35

I&O Research (2019).

19

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

Toelichting We nemen aan dat de koopkrachtbinding van een marktgebied voor niet-dagelijkse artikelen ook geldt voor cannabis. Dit betekent bijvoorbeeld voor bewoners die in een gemeente wonen waar geen coffeeshops zijn gevestigd, dat zij voor de aanschaf van cannabis georiënteerd zijn op de gemeente waar zij met name hun niet-dagelijkse artikelen kopen. Voor een deel van de bewoners van gemeenten in de agglomeratie Amsterdam is een coffeeshop in Amsterdam de dichtst nabijgelegen coffeeshop, dat geldt met name voor bewoners van Amstelveen, Diemen en Ouder-Amstel. Voor de bewoners in de overige gemeenten in Metropoolregio Amsterdam (inclusief de agglomeratie) geldt dat een coffeeshop in de eigen gemeente of een buurgemeente anders dan Amsterdam dichterbij ligt (zie ook figuur 2.2). Personen die bijvoorbeeld in de regio wonen maar in Amsterdam werken, kopen (ook) in Amsterdamse coffeeshops. In een uit het Centrum meer naar de rand van de stad verplaatste coffeeshop hebben we de bezoekers gevraagd naar hun woonplaats.36 De coffeeshop bedient met name de regionale markt en trekt dagelijks ongeveer 2.200 bezoekers. Ruim de helft (57%) van de bezoekers van de coffeeshop woont in een stad of dorp in de Metropoolregio Noord-Holland. De meeste andere bezoekers van de coffeeshop komen uit Amsterdam (27%) of een gemeenten buten de Metropoolregio (3%).

De overige bezoekers (13%) zijn buitenlandse toeristen. Tabel 2.4

Koopkrachtbinding Amsterdamse voor bewoners in de gemeente, agglomeratie en Metropoolregio Amsterdam

Amsterdam Agglomeratie (excl. Amsterdam) Metropoolregio Amsterdam (excl. agglomeratie) Totaal Metropoolregio Amsterdam

Aantal cannabisgebruikers 18+ dat cannabis koopt in coffeeshops

Gemiddelde koopkrachtbinding aan Amsterdam*

62.900

91,0%

Aantal inwoners dat cannabis koopt in Amsterdamse coffeeshops 57.300

17.850

39,8%

7.100

33.060

5,4%

1.800

113.810

58,2%

66.200

* I&O Research (2019), bewerking Breuer&Intraval.

Koopfrequentie cannabis Amsterdamse coffeeshops Veronderstelling 3 Cannabisgebruikers uit de gemeente Amsterdam bezoeken maandelijks vaker (gemiddeld 14,5 keer) de coffeeshops in Amsterdam dan de overige cannabisgebruikers uit de agglomeratie Amsterdam (gemiddeld 9,3 keer) en de Metropoolregio Amsterdam (gemiddeld 5,7 keer). Veronderstelling 4 De ruim 66.200 cannabisgebruikers in de Metropoolregio Amsterdam kopen maandelijks gemiddeld 13,7 keer cannabis in een coffeeshop in de gemeente Amsterdam, waarmee het aantal koopfrequenties op 907.140 komt.

36

I. Schoonbeek, R. Pieper, R. Mennes (2020). Monitor vierde verplaatste coffeeshop Amsterdam. Breuer&Intraval, Groningen.

Breuer&Intraval

20

Toelichting Voor informatie over de bezoekers van coffeeshops maken we gebruik van enquêtes die we de afgelopen jaren hebben afgenomen onder 590 bezoekers van vier verplaatste coffeeshops in Amsterdam.37 In de enquêtes is onder meer gevraagd naar hun woonplaats en de frequentie waarmee zij maandelijks een coffeeshop bezoeken en er cannabis kopen. Sommige respondenten komen (bijna) elke dag in de coffeeshop, terwijl ook bezoekers zijn geënquêteerd die minder dan een keer per maand in de coffeeshop softdrugs hebben gekocht. De bezoekers van een Amsterdamse coffeeshop die ook in Amsterdam wonen bezoeken vaker de coffeeshop, bijna een derde (30%) komt er vrijwel dagelijks, en ruim twee vijfde (43%) twee tot drie keer per week, gemiddeld 13 dagen per maand. Uit eerder onderzoek (2011) onder ruim 1.200 bezoekers van 59 Amsterdamse coffeeshops blijkt dat de koopfrequentie in Amsterdam eveneens relatief hoog is.38 Bijna twee vijfde van de respondenten (38%) bezoekt dagelijks een coffeeshop, ruim twee vijfde (42%) twee of drie keer per week, gemiddeld blijken zij in 2011 16 keer per maand een coffeeshop te bezoeken. Dit onderzoek dateert van 2011 toen Amsterdam nog 222 coffeeshops telde. Het aantal coffeeshops is sindsdien met een kwart afgenomen. De gemiddelde reisafstand naar een coffeeshop zal door de lagere dichtheid zijn toegenomen, waardoor de koopfrequentie wat zal zijn gedaald.

De vier verplaatste coffeeshops zijn minder centraal gelegen, wat een dempend effect zal hebben op de koopfrequentie. Voor Amsterdam ligt de koopfrequentie tussen de 13 en 16 keer per maand, gemiddeld 14,5 (tabel 2.5). In andere gemeenten waar we bezoekers van coffeeshops dezelfde vragen hebben gesteld varieert de bezoekfrequentie enigszins. Een Eindhovense coffeeshopbezoeker koopt gemiddeld bijna 14 keer per maand cannabis in een Eindhovense coffeeshop.39 Deze koopfrequentie komt overeen met de gemiddelde koopfrequentie in Rotterdam40 (14 keer), maar is hoger dan in Tilburg (9 keer)41, Nijmegen (12 keer)42 en Roermond (eveneens 12 keer).43 Bezoekers die minder vaak komen, kopen tijdens hun bezoek aan de coffeeshop meestal wel meer cannabis dan bezoekers die vaker de coffeeshop bezoeken. In Eindhoven kopen bezoekers gemiddeld 1,8 gram cannabis tegenover 2,5 gram in Tilburg.

37

Het Amsterdamse coffeeshopbeleid is onder meer gericht op spreiding van coffeeshops. Door verplaatsingen te monitoren wil de gemeente onder meer inzicht krijgen in wijzigingen in bezoekersstromen. 38 D. J. Korf, J. Doekhie, M. Wouters (2011). Amsterdamse coffeeshops en hun bezoekers. Rozenberg Publishers, Amsterdam. 39 R. Mennes, J. van der Molen, I. Schoonbeek, B. Bieleman (2019). Onderzoek coffeeshops Eindhoven. Een verkenning van het Eindhovense coffeeshoplandschap na opschorting van het Ingezetenencriterium. Breuer&Intraval, Groningen, (in druk). 40 R. Nijkamp, B. Bieleman (2012). Coffeeshopbezoek Rotterdam voorjaar 2012. St. INTRAVAL, GroningenRotterdam. 41 R. Mennes, J. van der Molen, B. Bieleman (2019). Shops in zicht. Een inventarisatie voor het Tilburgse coffeeshopbeleid. 42 R. Mennes, I. Schoonbeek, B. Bieleman (2018). Dealen met overlast. Een veldstudie naar (drugs)overlast in het centrum van Nijmegen. Breuer&Intraval, Groningen. 43 Breuer&Intraval (2019). Factsheet Tellingen Coffeeshopbezoekers Roermond. Eerste update: resultaten tot en met april 2019. Groningen, (in druk).

21

De markt voor coffeeshops in de gemeente Amsterdam: 2020 en 2025

Tabel 2.5

Koopfrequentie cannabis in Amsterdamse coffeeshops in de gemeente, agglomeratie en Metropoolregio Amsterdam

Amsterdam Agglomeratie (excl. Amsterdam) Metropoolregio Amsterdam (excl. agglomeratie) Totaal Metropoolregio Amsterdam

Aantal inwoners dat in Amsterdamse coffeeshops cannabis koopt 57.300

Gemiddelde koopfrequentie per maand

Koopfrequenties per maand

14,5

830.850

7.100

9,3

66.030

1.800

5,7

10.260

66.200

13,7

907.140

2.8 Cannabisvraag 2025 Veronderstelling 5 De Amsterdamse en regionale koopkrachtbinding en de frequentie waarmee klanten van Amsterdamse coffeeshops cannabis kopen blijven constant.

Toelichting De sterke regionale positie van Amsterdam zal de komende jaren niet veranderen en zal naar verwachting niet zwakker worden. Het beleid van de gemeente Amsterdam is er op gericht die sterke economische positie te behouden en waar mogelijk te versterken. Dat geldt ook voor de detailhandelsmarkt. We veronderstellen dat de regionale oriëntatie op Amsterdam niet verminderd en dat de vraag van klanten van coffeeshops afkomstig uit de regio een constante is.

Ontwikkeling prevalentie cannabisgebruik Veronderstelling 6 De prevalentie van cannabisgebruik is in Amsterdam en de Metropoolregio Amsterdam in 2025 niet significant hoger of lager dan in 2020.

Toelichting Voor het bepalen van de vraag naar cannabis in 2025 zijn twee variabelen van belang: de groei van de bevolking en de trend in het gebruik van cannabis. - Groei bevolking In 2025 zal de bevolkingsomvang van Amsterdam naar verwachting zijn gegroeid met 6,2%44 en zal, ook al is er sprake van een gelijkblijvende prevalentie van cannabisgebruik, de vraag naar cannabis groter zijn. Ook de bevolking in de omgeving van Amsterdam zal toenemen, zij het in mindere mate dan in Amsterdam. Als gevolg van de groeiende bevolkingsomvang zal ook de vraag uit de regio enigszins groter worden. We hebben voor alle gemeenten in de Metropool Regio Amsterdam de bevolkingsgroei berekend voor 2025 44

Provincie Noord-Holland (2019). Bevolkingsprognose Noord-Holland 2029-2040. Bevolking, huishoudens en woningbehoefte. Provincie Noord-Holland, sector Onderzoek & Informatie, Haarlem.

Breuer&Intraval

22

op basis van bevolkingsprognoses die zijn opgesteld door de provincie Noord-Holland.45 Gemiddeld groeit de bevolking in de Metropoolregio Amsterdam (excl. Amsterdam) met 3,8%, met name in de grotere gemeenten Almere (8,2%), Lelystad (7,2%) en de regio Kennemerland met onder meer de gemeente Haarlem (6,0%). In de gemeenten in de regio Waterland (0,8%) en Amstelland (2,8%) is de groei lager. - Trends in cannabisgebruik Vanaf 2015 tot 2018 zijn vergelijkbare gegevens beschikbaar over het gebruik van cannabis in de algemene bevolking in de leeftijdsgroep van 18 jaar en ouder, de standaard voor kerncijfers over middelengebruik.46 Het laatste-jaar- en het laatste-maand-gebruik van cannabis verschilt sinds 2015 slechts tienden van procentpunten en deze verschillen zijn niet statistisch significant.47 Wel hebben in 2018 voor het eerst significant meer mensen ervaring met het gebruik van cannabis (ooit-gebruik: 23,7%). Ook het percentage dagelijkse of bijna dagelijkse cannabisgebruikers is in 2018 (1,6%) voor het eerst significant gestegen (1,2% in 2015 en 2016, 1,0% in 2017). Omdat het een eenmalige stijging is, kunnen we nog niet spreken van een trend. We nemen aan dat het cannabisgebruik in 2025 in Amsterdam en de Metropoolregio niet zal zijn toe- of afgenomen.

Kopen van cannabis Veronderstelling 7 De in 2015 ruim 70.500 cannabisgebruikers in de Metropoolregio Amsterdam kopen maandelijks gemiddeld 13,7 keer cannabis in een coffeeshop in de gemeente Amsterdam, waarmee het aantal koopfrequenties op 964.970 komt.

Toelichting We hebben de toename van de bevolking op dezelfde wijze als in de voorgaande paragrafen doorgerekend naar het aantal bewoners dat in Amsterdamse coffeeshops in 2025 cannabis zal kopen (tabel 2.6). Deze populatie hebben we vermenigvuldigd met de gemiddelde koopfrequentie. Zo komen we op een maandelijks aantal van 964.970 koopmomenten van cannabis in Amsterdamse coffeeshops in 2025. Tabel 2.6

Koopfrequentie cannabis in Amsterdamse coffeeshops in de gemeente, agglomeratie en Metropoolregio Amsterdam in 2025