Jaarrapportage Schooltuinen en Natuureducatie 2024

Natuur educatie

Groeiend Het jaarrond Schooltuinprogramma 2024 & Natuureducatie schooljaar 2023 - 2024 Team Schooltuinen en Natuureducatie “Kinderen beleven en delen de natuur & groeien op in een gezonde duurzame stad.”

Jaarrond Schooltuinprogramma 2024

Schooltuinen

Op de Amsterdamse schooltuinen gaat het niet alleen om zaaien, planten en oogsten, maar ook om een brede interactie met de natuur. Door ervaringsgericht leren krijgen kinderen inzicht in ecologie, duurzaamheid en gezond eten. Leerlingen (groep 6/7) nemen door het jaar heen deel aan 25 lessen van 1,5 uur op de schooltuinen. Hierdoor beleven zij alle seizoenen. Ook scholen voor speciaal (basis) onderwijs doen mee aan het schooltuinprogramma. Het schooltuinprogramma draait op 13 locaties in Amsterdam en op 1 locatie bij het Rijksmuseum. Op deze locatie, die sinds het 100-jarige jubileum van de schooltuin in 2020 bestaat, bundelen het Rijksmuseum, de Teekenschool en de chef-kok van het Rijks sinds die tijd hun krachten. Dit jaar heeft Basisschool Oscar Carré kunnen genieten van een rijk programma waar kunst, cultuur en natuur samenkomen.

Aantal deelnemende leerlingen

Aantal deelnemende scholen*

6401

155

*Hoofdvestigingen in het (speciaal) basisonderwijs

Nieuw schooltuinlogboek In 2024 is er op de schooltuinen een pilot gedraaid met een eerste versie van het nieuwe schooltuinboek. Op basis van deze ervaring zijn wij recent tot een definitieve versie van het nieuwe schooltuinboek gekomen. Deze nieuwe versie is er nu ook in het Engels. Het nieuwe boek - met extra opdrachten, zoekkaarten en andere aanpassingen, gaan we vanaf januari 2025 gebruiken. Er is ook een boek voor het speciaal onderwijs gemaakt. Aan deze drie versies heeft de interne werkgroep Kwaliteit Onderwijs Schooltuinen hard gewerkt. Daarnaast zijn er lesbrieven ontwikkeld die fungeren als leshandleidingen voor de educatief medewerkers.

Waardering Jaarrond Schooltuinprogramma

8,3 Waardering Educatief Medewerker - pedagogisch/didactisch

8,3

%

Schooltuinen gebiedsgericht Deelname Schooltuinprogramma Gemeentebreed*:

24,5 %

25,8 %

2023

2024 75,5 %

74,2 %

De diverse samenwerkingen en activiteiten op de schooltuinen versterken gebiedsgericht werken door het vergroten van betrokkenheid en het bevorderen van buurtbinding.

Bloei & Groei

Hoewel het bereik van leerlingen ongeveer gelijk is gebleven, is er een daling van het percentage scholen dat deelneemt aan het schooltuinprogramma. Dit komt omdat het deelnamepercentage voorheen is berekend op basis van het aantal inschrijvingen in de NME-gids. Daar bleken sommige scholen dubbel in te staan. Daardoor gingen we onterecht uit van een hoger percentueel bereik dan daadwerkelijk het geval is. Sinds schooljaar 2023-2024 is deze fout gecorrigeerd. We streven naar een zo hoog mogelijke deelname van scholen aan het schooltuinprogramma en blijven in contact met alle scholen. We onderzoeken wat de reden is voor niet deelname aan het programma. Een telefonische ronde langs de scholen laat zien dat ze het te tijdrovend vinden, of dat het lerarentekort een rol speelt.

Wat in 2014 startte als een pilotproject op de Gaasperdamtuin is inmiddels uitgegroeid tot een robuuste samenwerking: de healing gardens van Bloei & Groei. Er zijn healing gardens bijgekomen op de Osdorptuin, Roostuin en dit jaar ook op de Schaap Schooltuin. De healing gardens zijn nu verspreid over heel Amsterdam. In 2025 zal de locatie Nijkamptuin in de plaats komen van de Osdorptuin.

Roos Schooltuin

Wekelijks tuinieren er kleuters van de kinderopvang Samam op de tuin. Van april t/m oktober worden er wekelijks naschoolse natuuractiviteiten verzorgd onder de naam “Kleuter in het Wild.” Afgelopen jaar werd de tuin een weekend opengesteld voor de Amsterdam City Walk.

Nijkamp Schooltuin Deelname per stadsdeel*

De tuin werkte mee aan het initiatief ‘De Wijkontdekking’ van stichting Kringwijs. Buurtbewoners worden hierbij uitgenodigd om- samen met een gids - hun eigen wijk te ontdekken.

Gaasperdam Schooltuin

Wekelijks kwamen een aantal ouderen bij elkaar onder de naam Grijs, Groen en Gelukkig. Zij volgen onder begeleiding verschillende activiteiten in de natuur. “Vaak hebben ouderen geen of slechts beperkte toegang tot de natuur terwijl dit juist een belangrijke bron van geluk kan vormen en een positieve invloed heeft op de gezondheid”. Bron: IVN

Vink Schooltuin *Hoofdvestigingen in het (speciaal) basisonderwijs

Er wordt samengewerkt met welzijnsorganisatie Dynamo. Het afgelopen jaar verzorgden zij het Kunstlab, een buitenschoolse activiteit speciaal voor kinderen uit groep 5 t/m 8. Plezier in de beeldende vakken staat hierbij centraal. Het is bedoeld voor kinderen die na schooltijd hun talenten verder willen ontwikkelen.

Duurzaamheid

Een visie op duurzaamheid

Inzichten uit onderzoek

In 2024 hebben we een visie op duurzaamheid geformuleerd. Deze visie richt zich onder meer op het verweven van ecologisch burgerschap in ons onderwijsaanbod, met een focus op duurzaam denken en handelen. Dit betekent dat we leerlingen niet alleen leren over duurzaamheid, maar ook hoe zij actief kunnen bijdragen aan een duurzame wereld. We combineren kennis, vaardigheden en houding, zodat leerlingen begrijpen hoe zij zelf kunnen bijdragen aan een duurzamere samenleving.

Een student van Wageningen University & Research (WUR) heeft een wetenschappelijke stage uitgevoerd rond ecologisch burgerschap (zie bijlage). Het onderzoek leverde waardevolle inzichten op: • Hoe schooltuin- en natuureducatielessen bijdragen aan burgerschapsdoelen. • Hoe leerlingen meer bewust kunnen worden van hun relatie met de natuur. • Deze inzichten helpen ons het onderwijs verder te verbeteren en duurzaam denken en handelen stevig te verankeren in ons aanbod.

Ambitie

Bodemvriendelijk tuinieren met kinderen

Naast ecologisch burgerschap hebben we de ambitie geformuleerd om duurzame educatieve beleidsdoelen binnen de gemeente mee te nemen in ons natuureducatie aanbod. Toekomstbestendige duurzame schooltuin lesgebouwen en het bevorderen van lokale compostproductie zijn ook onderdeel van de visie.

Duurzaamheid

Met deze visie zetten we een belangrijke stap richting duurzaam onderwijs dat leerlingen voorbereidt op een veranderende en duurzame samenleving.

Dit jaar zijn we verder gegaan met het onderzoek naar bodemvriendelijk tuinieren op de schooltuin. Er wordt op de tuinen op kleine of grotere schaal geëxperimenteerd met andere manieren van grondbewerking, zodat het bodemleven minder verstoord raakt. We gaan de effecten van verschillende bodembewerking monitoren. Iedere tuin heeft een bodemambassadeur die in het proces een belangrijke rol speelt. Ook het educatieve aspect van bodemvriendelijk tuinieren brengen we over op de kinderen. Bij iedere tuin staat een bord met uitleg over wat er op de tuin gebeurt op het gebied van bodemvriendelijk tuinieren.

Educatieve borders

In 2024 is door een student van de Hogeschool van Amsterdam onderzoek gedaan naar hoe de borders op onze tuinen educatiever en duurzamer ingericht kunnen worden.

Natuureducatie voor groep 1 t/m 8 schooljaar 2023 - 2024

Nme-gids Amsterdam

Leerkrachten kunnen kiezen uit begeleidende natuurlessen, doe-het-zelflessen, projecten, les en -veldwerkmaterialen uit de nmegids.nl/amsterdam. Alle scholen ontvingen in 2024 een brochure met daarin per bouw verschillende leerlijnen en een overzicht aan te boeken natuurlessen (zie bijlage).

Natuurmediatheek

Basisscholen konden in 2024 opnieuw gebruik maken van de transportservice van de Natuurhub (voorheen ANMEC). Dankzij de gemeente Amsterdam hebben Amsterdamse basisscholen een gratis lidmaatschap én kunnen zij kosteloos gebruik maken van de transportservice. Dit was wederom een groot succes; in het schooljaar 2023-2024 hebben in totaal 131 basisscholen en één schooltuin gebruik gemaakt van het aanbod.

Aantal deelnemende leerlingen voor natuureducatie

19.843 Aantal deelnemende scholen*

Aantal aanbod items geleend

Aantal scholen

1193 131

183 Deelname scholen natuureducatie per stadsdeel*

Waardering Boerderijeducatie

9,2 Waardering Buitenlessen

8,6 Waardering Natuurpaden van de schooltuinen

8,4

*Hoofdvestigingen in het (speciaal) basisonderwijs

Natuureducatie in samenwerking met meer dan 30 partners (overzicht locaties zie bijlage)

Netwerkbijeenkomsten voor Natuureducatiepartners

In 2024 hebben we twee inspirerende netwerkbijeenkomsten georganiseerd voor al onze NME-partners die natuureducatie in Amsterdam verzorgen. Deze bijeenkomsten zijn gericht op ontmoeting, kennisuitwisseling en inspiratie. Zo versterken we de samenwerking en de kwaliteit van natuureducatie in Amsterdam. De eerste bijeenkomst vond plaats op 27 maart bij natuurspeelplaats Het Woeste Westen. Het programma omvatte lezingen over pedagogiek en didactiek tijdens de natuureducatie. De tweede bijeenkomst vond plaats op 12 november bij Wijkboerderij Wachterlied en KIEM Lokaal in Bos en Lommer. In deze groene oase in de stad werden workshops en presentaties verzorgd over ecoplacemaking, ecosociaal werk en de lesmethodiek van De Vreedzame Wijk.

Inspiratiedag schooltuinen

op 16 oktober ginden we de stad in om bij uiteenlopende groene collega’s en projecten te kijken, te leren en inspiratie op te doen. We gingen onder meer naar de Hemelse tuinen in Jeugdland; het project van Afval naar oogst in een buurttuin en naar de Ruige tuin van Anna om onder andere naar het opstarten van een voedselbos te kijken.

Kwaliteit

We zijn bezig om een kwaliteitskader te maken voor de nieuwe Aanbesteding Natuureducatie. Hierin kijken we aan welke kwaliteitseisen de lessen straks moeten voldoen. De voorbereiding voor de aanbesteding is in volle gang. We zijn bezig om andere afdelingen binnen de gemeente hier ook bij te betrekken zodat we een gezamenlijk educatieplan kunnen gaan vormgeven.

Boerderijeducatie

Op dit moment zijn bij boerderijeducatie Amsterdam alleen zuivelboerderijen aangesloten. Op de boerderij steken de leerlingen hun handen uit de mouwen! Op het land, in de stal en bij de dieren komen voeding, natuurbeheer, weidevogels, slootwaterbeheer, kringloop en milieu in samenhang bij elkaar. Ze kunnen terecht bij de Geitenboerderij Ridammerhoeve in het Amsterdamse Bos, de stadshoeve in Zunderdorpergouw, Familie Willig in Katwoude, de Slothoeve in Muiden en boerderij Hartstocht in Abcoude. We zetten de komende jaren meer in op educatie bij stadslandbouwinitiatieven. “Super enthousiaste boerin en boer die het niveau en de leerbehoeften van de kinderen uitstekend kunnen inschatten. De kinderen vonden het fantastisch.”

Team Schooltuinen & Natuureducatie

64 medewerkers 14 medewerkers met participatiebanen 9 re-intergratie kandidaten 9 stagiaires: WO, HBO en MBO 63 vrijwilligers Professionele leergemeenschap

Het opleidingsplan pedagogisch handelen bevat verschillende thema’s, zoals klassenmanagement, didactiek op de tuin, preventie van probleemgedrag en reflectie. Intervisie maakt hier ook deel vanuit. We worden hier begeleid door het Advies- en Begeleidings Centrum voor het onderwijs. Daarnaast volgen hoveniers vaste trainingen zoals bosmaaien en kettingzagen en BHV. De educatief medewerkers volgen EHBO trainingen. Een aantal hoveniers nam deel aan een zeisworkshop. De zeis kan ingezet worden voor ecologisch beheer van onder andere slootranden en ruigten. Verder besteden we aandacht aan thema’s zoals biodiversiteit en gezonde bodem binnen het onderwijsprogramma. Ook hebben medewerkers deelgenomen aan een ergonomie training. De WIJ-dag, een dag van en voor medewerkers was in 2024 een succes.

Reorganisatie

Na intern onderzoek naar werkplezier, sociale veiligheid, effectiviteit en gewenste sturing is besloten om te reorganiseren. Bestaande werkprocessen zijn onder de loep genomen en er is een start gemaakt om de verschillende functies op inhoud verder te ontwikkelen. Er staat ons een structuur voor ogen die meer ruimte biedt aan de volgende wensen: • • •

Aansturing met beslismandaten lager in de organisatie en een kleinere span of control. Duidelijk onderscheid in en clustering van primaire en ondersteunende werksoorten. Werkvormen die ruimte bieden voor meer samenwerking, kennisdeling en doorontwikkeling.

De training Multucultureel vakmanschap en Intercultureel communiceren werd gegeven door de BEHR-groep. De BEHR-professionals namen ons mee in hoe effectief en consistent om te gaan met diversiteit op en buiten de werkvloer. Bewustwording stond centraal in deze training.

Dit traject loopt door tot in het eerste kwartaal van 2025.

Er is een bijzondere editie van het hovenier opleidingstraject gestart in de tuin van het Rijksmuseum én in het openbaar groen van de stad. In het kader van 750 jaar Amsterdam werken het Rijksmuseum, de gemeente Amsterdam en Yuverta samen om de nieuwste kennis over het vak aan te bieden. Vanuit ons team neemt een hovenier deel.

Met elkaar hebben we nagedacht over het gedrag - de omgang met elkaar - binnen onze organisatie. Dit heeft geleid tot een gedragskompas (zie bijlage). In 2025 geven we hier verdere uitvoering aan. Hiermee geven we uitvoering aan een aanbeveling uit de bestuursopdracht Inclusie en Diversiteit 2025

Gedragskompas

Duurzame gebouwen Missie

In 2024 hebben we met het hele team een nieuwe missie opgesteld. • • •

•

• •

•

Al meer dan 100 jaar biedt Schooltuinen en Natuureducatie Amsterdam een natuurlijke leeromgeving waar beleving en inspiratie voorop staan. We richten ons vooral op de schoolgaande jeugd. Op schooltuinen, andere natuurlocaties, in parken en bij scholen bieden wij via ons digitale platform natuureducatie aan. Zelf doen, nieuwsgierigheid, plezier en de ontwikkeling van kind staan centraal. Door natuurervaringen op te doen gaan kinderen verantwoordelijk om met hun leefomgeving, gaan zij gezonder eten, voelen zij zich beter, bewegen zij meer en zijn ze betrokken bij hun “moeder aarde”. Hiermee willen we ecologisch burgerschap bevorderen. We werken actief aan natuurgerichte buurtinitiatieven en betrekken vrijwilligers. We bewegen mee met maatschappelijke thema’s. Ons team bestaat uit trotse en bevlogen medewerkers. We creëren ruimte voor persoonlijke groei en welzijn. Eigenaarschap en initiatief zijn welkom. Open communicatie en feedback geven en ontvangen zijn vanzelfsprekend. We blijven leren en delen onze kennis met elkaar. Door verbinding met onze natuur, creëren wij bewustwording voor de natuur bij de mensen van onze stad.

In de vervangingsopgave van onze lesgebouwen streven we de komende jaren naar duurzame, toekomstbestendige gebouwen. Hiervoor is een blauwdruk duurzame lesgebouwen ontwikkeld. We zetten in op klimaatadaptatie door bijvoorbeeld groene daken en infiltratie in de boden door regenwater te gebruiken.

Nieuw lesgebouw Ridderbos Schooltuin

Halverwege 2024 was het dan zover: de officiële opening van het nieuwe lesgebouw op de Ridderbos Schooltuin. Deze schooltuin, opgericht in 1956, is de oudste buiten de Ring. Sindsdien hebben vele Amsterdamse leerlingen hier getuinierd. Het oude lesgebouw, dat bijna 70 jaar in gebruik was, verkeerde in matige staat en voldeed niet meer aan de eisen van deze tijd. Daarom is het vervangen door een duurzaam en toekomstbestendig gebouw. Hierbij is gebruik gemaakt van duurzaam en onderhoudsvrij hout aan de gevel, van groene daken en van zonnepanelen

Strandeiland

In 2024 is gestart met de opbouw van het lesgebouw van de nieuwe schooltuin op IJburg-Strandeiland. Dit gebouw gaat Schooltuinen delen met Sport en Bos. Vanwege het gebiedsgericht werken ligt de focus op het betrekken van de scholen in Oost bij deze schooltuin.

Blijdestijn Schooltuin

In 2024 is gestart met de voorbereiding van de nieuwbouw van het lesgebouw en de personeelsruimte op de Blijdestijn Schooltuin en de naastgelegen kinderboerderij. Deze nieuwbouw is onderdeel van de herinrichting van het Rembrandtpark.

Bijlagen Schooltuin (14x) Broekhuijsen

Natuurtuin

Schaap

Park/bos(je)

Roos

Kinderboerderij

Ridderbos Nijkamp

Stads boerderij

Stadsboerderij

Boerderij educatie

Stads boerderij

Natuur mediatheek

Blijdestijn

Osdorp

Toorop

Rijksmuseum

Vink

Kalff

Natuureducatie locaties in Amsterdam

Wagner

Aemstel

Gaasperdam

Uit de brochure Ecologisch Burgerschap

Zorgen voor de aarde Leerlingen zijn een jaar lang verantwoordelijk voor hun eigen tuintje. Zo leren ze zorgen voor de aarde in het klein.

Verbinden met je omgeving Op de schooltuinen komen leerlingen in contact met de natuur in hun eigen omgeving. Hierdoor bouwen ze een band op met natuur: beleven is erom gaan geven!

Respect voor de natuur Vriendelijk, dankbaar en respectvol omgaan met alle medebewoners van je tuintje, hoe klein ook: dat staat centraal in het schooltuinprogramma.

Ecologisch Burgerschap op de Schooltuin Leren over natuur

Duurzaam Doen

De schooltuin is de perfecte plek om leerlingen kennis te laten maken met de wereld van planten, dieren, insecten en de bodem. Terwijl ze de seizoenen zien veranderen leren ze dat alles in het ecosysteem met elkaar verbonden is, inclusief henzelf!

Recyclen, composteren, oogsten zonder verspilling en meer: het gebeurt allemaal op de schooltuin! Zo ontdekken leerlingen spelenderwijs hoe ze bij kunnen dragen aan een duurzame toekomst.

Met hoofd, hart en handen

Gedragskompas We hebben oog voor elkaar en elkaars talenten

Wij leren en delen met elkaar • • •

Ik benut de kansen om mijzelf te ontwikkelen. Ik vraag om expertise wanneer nodig en bied deze ook zelf aan. Ik leer van successen en misstappen.

Wij geven en ontvangen opbouwende feedback • • •

Ik communiceer transparant. Ik vraag naar ieders wensen en ik deel mijn behoefte. Ik erken ieders mening en zorg ervoor dat iedereen gehoord wordt.

O

Wij behandelen elkaar zoals wij zelf ook behandeld willen worden • • •

Ik benader elke situatie met een constructieve houding. Ik luister met aandacht naar de inzichten van anderen. Ik deel mijn mening, ik geef mijn grens aan en erken die van anderen.

Wij creëren samen een sociaal veilige werkomgeving

Wijdoor crren samen een sociaal veilige werkomgeopen en eerlijk met elkaar te communiceren ving door open en eerlijk met elkaar te • Ik bied hulp communiceren. aan wanneer ik zie dat een

collega dit nodig heeft. 1. •Ik bied hulp aan wanneer ik zie dat een collega Ik omarm verandering en zoek actief naar dit nodig heeft manieren om mijzelf en mijn werk te 2. Ik omarm verandering en zoek actief naar verbeteren. manieren om mijzelf en mijn werk te verbeteren • Ik neem het initiatief om afspraken na te 2. Ik neem het iniatief om afspraken na te komen komen en volg de voortgang nauwgezet op.

en volg de voortang nauwgezet op

E

Educatie & Leren

• • •

Ik ben een voorbeeld voor de ander. Ik sta open voor nieuwe ideeën en werk stimulerend voor anderen. Ik vier samen successen om de teamgeest te versterken.

Wij nemen onze verantwoordelijkheid en dragen verantwoording over onze resultaten

I

• • •

Inspireren

Ik durf initiatief te nemen, ook als het niet mijn taak is. Ik ben mij bewust van mijn doen en laten en ik reflecteer hierop. Ik kom mijn afspraken en taken na.

E

Open staan

Eigenaarschap

Wij komen regelmatig samen om ideeën en inspiratie te delen en onze samenwerking te versterken •

R

•

N

Respect

Ik deel mijn passie, kunde en kennis, zowel binnen als buiten de organisatie. Ik zoek waar mogelijk actief samenwerking op om mijn doel te bereiken.

Netwerken

G

Gemeenschappelijk

D

Duurzaam Doen

Wij behandelen onze omgeving met respect en zorg voor natuur, mens en dier • • •

Ik werk toe naar compleet bodemvriendelijk regeneratief tuinieren. Ik ga duurzaam om met materialen en grondstoffen. Ik streef naar complete biologische inkoop van producten en biologisch inheems plant- en zaaigoed.

Publiciteit en flyers Een prachtig artikel van de Roos Schooltuin in het Parool van zaterdag 19 oktober.

Jeugdjournaal 24 mei

“Misschien zie jij ze ook vaak over de stoep kruipen: naaktslakken. Of ben je zelfs per ongeluk op zo’n slijmerige beestje gaan staan. De laatste weken lijken ze overal op te duiken. Ook in een schooltuin in Amsterdam glibberen ze overal rond.” @Kalff Schooltuin

@schooltuinennatuureducatie

Brochure voor leerkrachten

Ecologgisch tuinieren NME-gids Amsterdam