IV Reclaim het centrum 19 okt 2023

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van Datum vergadering Nummer Directie Van Datum Portefeuille Agendapunt

Nummer Directie Nadif, Bentoumya en IJmker Datum van indienen Portefeuillenaam Agendapunt

Onderwerp Instemmen met het initiatiefvoorstel Reclaim het Centrum van de leden Nadif, Bentoumya en IJmker.

De gemeenteraad van Amsterdam besluit 1 In te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel 2 het college van burgemeester en wethouders te verzoeken: 1 Een overkoepelende opgave voor het gehele stadsdeel Centrum op te zetten, dat zich richt op het creëren van een lokale en democratische economie en collectieve initiatieven aanjaagt en ondersteunt; 2 Ontmoetingsplekken voor bewoners en ondernemers te creëren en te faciliteren waarbij zeggenschap van Amsterdammers centraal staat, en daarbij te onderzoeken hoe gemeentelijk vastgoed ter beschikking kan worden gesteld voor ontmoeting en hoe organisaties kunnen worden aangemoedigd hun ruimtes ter beschikking te stellen; 3 Afspraken te maken met ankerinstituties met betrekking tot lokaal inkopen, talentontwikkeling, en eerlijk werkgeverschap in de buurt; 4 De juridische mogelijkheden te onderzoeken van een Community Land Trust of andere vormen van lokaal eigenaarschap en beheer van grond; 5 Samenwerkingsverbanden tussen ondernemers, bijvoorbeeld voor coöperatieve bezorgen stadslogistiek, aan te jagen en te faciliteren, en daarbij beperkende regelgeving die men hierbij tegenkomt tegen het licht te houden; 6 Een platform te maken waar alle lokale partijen (coöperaties, ankerinstituties, bewoners etc.) elkaar kunnen vinden voor afspraken en hierin samen te werken met de verschillende Loodsen van de gemeente Amsterdam; 7 Te leren van Community

Wealth Building programma’s in andere stadsdelen en tegelijkertijd ook de geleerde lessen uit het Centrum te delen met de rest van de stad.

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 2 van 6

Wettelijke grondslag artikel 147a, lid 1 van de Gemeentewet

Initiatiefvoorstel Amsterdam bestaat binnenkort 750 jaar. Een goed moment om te kijken welk verhaal we de komende jaren voor onze stad willen schrijven. Het Centrum van Amsterdam is een plek van veel bedrijvigheid. Een plek waar wonen, werken en recreatie samenkomen. De afgelopen jaren lijken de verschillende functies die het Centrum heeft, steeds meer op gespannen voet te staan met elkaar. Met name in de binnenstad is een economie gecreëerd die zich voornamelijk richt op toerisme. Een economie waarin het vrijzinnige karakter en de rijke cultuur van onze stad worden vercommercialiseerd ten bate van winsten voor grote ondernemers. Hierdoor is ook de openbare ruimte in het Centrum de afgelopen jaren steeds meer gebruikt voor het winstbejag van grote bedrijven. Het winkelaanbod in het Centrum is eenzijdig en bestaat met name uit grote ketens, wafel- en snoepwinkels. Lokale ondernemers worden verdrongen door de monocultuur en exorbitante huurprijzen van winkelpanden. Het verdiende geld stroomt het stadscentrum uit en bewoners hebben er geen profijt van. Sterker nog, de verborgen armoede en problematiek in stadsdeel Centrum worden daardoor overschaduwd. Er is meer aan de hand dan shoppen en wafels eten; het Centrum is groter dan de Wallen.

Hoewel de armoedecijfers relatief lager zijn, vormen eenzaamheid en aansluiting met de wijk weldegelijk een probleem voor verschillende bewoners. De weekboodschappen doen of buurtgenoten ontmoeten onder het genot van een betaalbare kop koffie, zijn in het Centrum lang niet overal en voor iedereen bereikbaar. De focus op commercie in plaats van cultuur, wonen en werken zorgt voor vervreemding. Voor bewoners is de overlast dagelijkse realiteit: afvalproblemen en (geluids)overlast van dronken toeristen. Voor Amsterdammers uit andere delen van de stad is het Centrum steeds minder een plek voor cultuur en ontmoeting. Bewoners raken hierdoor niet alleen vervreemd van de stad, maar ook van elkaar. Hiermee komt de leefbaarheid onder druk te staan en raakt de identiteit van Amsterdam steeds verder op de achtergrond. Het tij moet gekeerd worden, en daar hebben we elkaar voor nodig. Met dit voorstel schrijven we daarom een verhaal waarmee het Centrum weer een plek voor de Amsterdammer wordt. Een plek van ontmoeting tussen bewoners en ruimte voor lokale ondernemers. Een verhaal waarin eigenaarschap en zeggenschap van de Amsterdammer centraal staat. Een nieuw verhaal voor het Centrum Het debat over het Centrum wordt overheerst door reactionaire en negatieve thema’s: tegen sekswerk, tegen softdrugsgebruik, tegen feesten op de wallen.

Veel van het beleid focust daarom ook op bestrijding en beperking. En dit is logisch. In de Aanpak Binnenstad en de ‘Visie bezoekerseconomie in Amsterdam 2035’ worden meerdere voorstellen gedaan om de drukte en overlast aan te pakken. GroenLinks wil daar een positief verhaal naast zetten, dat werkt als verdieping, versterking en verbreding van de activiteiten die al worden ondernomen. Een verhaal over wat we wél

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 3 van 6

willen met het Centrum, met handvatten om te bouwen aan de economie van de toekomst: democratisch, duurzaam en lokaal. Dat bouwen aan de toekomst hoeft de gemeente niet alleen te doen. De stad zit vol met gedreven mensen, bijvoorbeeld de mensen van NV Zeedijk die laten zien wat voor mooie initiatieven er ontstaan als je Amsterdammers daarvoor de ruimte geeft. Of Stadsherstel en Stadsgoed die zorgen dat karakteristieke panden niet uit het stadsbeeld van Amsterdam verdwijnen en hier een goede bestemming voor vinden die de buurt ten goede komt. Initiatieven die juist een meerwaarde hebben voor de buurt en voorbijgaan aan monocultuur. Het Centrum zit vol met dit soort gedreven mensen die ideeën hebben om hun stadsdeel te verbeteren. Zij zijn deel van een grote, groeiende beweging die bezig is onze economie te democratiseren. Op allerlei terreinen wordt geëxperimenteerd met organisatievormen waarin de burger zeggenschap en eigenaarschap heeft, denk aan cooperatieve ondernemingen, buurtinitiatieven en verenigingen. Dit soort democratische organisatievormen maken vaker sociale keuzes, hebben een duurzame invalshoek en zorgen voor meer sociale cohesie. Ze bieden de perfecte remedie tegen de verstoorde balans tussen kapitaal en burger die we in het Centrum zien. De taak van de gemeente is om deze beweging aan te jagen en te faciliteren.

Wij zien bij de bewoners en ondernemers in het Centrum veel creativiteit en daadkracht, maar het is door de beperkte ruimte enorm lastig om dingen van de grond te krijgen. Als gemeente moeten we hierbij helpen en focussen op publiek-civiele samenwerking. Tegelijkertijd moeten we in gesprek met grote instellingen die in het Centrum gevestigd zijn. Ook voor hen is een plek, maar zij moeten ingebed zijn in het lokale ecosysteem. Zo werken we samen naar een bruisend stadscentrum dat weer ten goede komt aan de bewoners en ondernemers van Amsterdam. Community Wealth Building als inspiratiebron Voor het aanjagen van de democratische economie kunnen we inspiratie halen uit Community Wealth Building (CWB). Dit is een internationaal bewezen methode om lokale, brede welvaart te creëren in wijken met een grote disbalans tussen de hoeveelheid geld die bedrijven verdienen en de waarde die bewoners hiervan terugzien. Door coöperatieve bedrijfsvormen te stimuleren, afspraken te maken met bedrijven over lokale inkoop en lokaal werkgeverschap en door grond sociaal te gebruiken helpt CWB om verstoorde economieën weer te laten werken voor de bewoners. Amsterdam gebruikt CWB op dit moment al succesvol in Zuidoost, Nieuw-West en Noord. Net als in die stadsdelen, kunnen we in het Centrum de analyse maken dat er veel geld wordt verdiend waarvan de Amsterdamse bewoners weinig profijt hebben.

Maar, in tegenstelling tot de andere stadsdelen, is de gemeenschap in het Centrum in grote mate verdrukt en onzichtbaar gemaakt door de economische activiteit in het stadsdeel. De aanpak in het Centrum moet dus niet alleen economisch zijn, maar zich ook richten op het opbouwen en versterken van de gemeenschap. Het Centrum zal altijd een bijzondere functie vervullen voor de stad, het land en de wereld. Maar het zal in die functie juist floreren als het ook een leefbaar gebied is, waar bewoners elkaar kunnen ontmoeten, kunnen werken en kunnen ondernemen.

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 4 van 6

De eerste stappen naar een lokale economie GroenLinks stelt voor om een overkoepelende opgave op te zetten om gemeenschappelijke initiatieven in het Centrum aan te jagen. Het is hierbij logisch dat de uitvoering grotendeels bij het stadsdeel ligt, omdat hier de meeste kennis is over de dynamiek in het Centrum. De focus ligt bij dit programma op het faciliteren van ‘bottom-up’ projecten, het verbinden van mensen en het samenwerken met coöperatieven. Daardoor zullen de bezigheden in grote mate afhankelijk zijn van wat voor initiatieven en ideeën zich in het Centrum opdoen. Wij stellen echter voor dat er in ieder geval aandacht is voor de volgende aspecten: 1. Het creëren van plekken voor ontmoeting tussen bewoners en ondernemers 2. Zeggenschap voor bewoners 3. Afspraken maken met ankerinstituties 4. Het onderzoeken van de mogelijkheden voor een Community Land Trust 5. Het ondersteunen van samenwerkingsverbanden tussen lokale ondernemers 1. Plekken voor ontmoeting Omdat de gemeenschap in het Centrum zo is weggedrukt en vergeten, begint de weg naar een democratische economie met een economisch én sociaal verhaal. Bewoners en ondernemers moeten, letterlijk, de ruimte krijgen om elkaar te ontmoeten. Zo kan de sociale cohesie versterken en kunnen mensen weer verbonden zijn met hun buurt.

Die sociale cohesie is de vruchtbare grond waarop coöperaties, verenigingen en andere initiatieven kunnen groeien. Naast het versterken van sociale cohesie, kunnen deze ontmoetingsplekken ook een belangrijke plek zijn waar buurtbewoners laagdrempelig met vragen terecht kunnen. Denk aan bijvoorbeeld aan huizen van de Buurt zoals Claverhuis, Boomspijker en Wijkcentrum d’Oude Stad die een laagdrempelige plek vormen voor samenkomst, maar bijvoorbeeld ook voor zorg- en welzijnsgerelateerde vragen. Met dit voorstel willen we daarom ook dit soort initiatieven versterken en stimuleren. Wij pleiten daarom voor het creëren van meer ontmoetingsplekken in het Centrum, in samenspraak met bewoners. Dit kunnen buurthuizen zijn, maar ook plekken voor kunst of hobby’s. Het gaat hier niet alleen over gemeentelijk vastgoed, ook commercieel bezit kan hiervoor ingezet worden. Horeca en winkels zouden ook hun ruimten ter beschikking kunnen stellen. In ieder geval moeten het plekken zijn waar aandacht is voor de bewoners van het Centrum die we vaak vergeten. Mensen die in een toeristenluwe wijk in verborgen armoede leven. Ouderen die kampen met eenzaamheid. Ook deze mensen verdienen verbinding met de wijk. 2. Zeggenschap voor bewoners Een belangrijk element van dit voorstel is dat bewoners meer zeggenschap krijgen.

Concreet betekent dat bewoners actief laten meedenken over de eerdergenoemde ontmoetingsplekken, maar ook over bijvoorbeeld het aanbod van winkels en over de activiteiten binnen de buurt. De bedrijfsinvesteringszones (BIZ) kunnen hierin een cruciale rol spelen. Binnen een BIZ worden er gezamenlijke beslissingen gemaakt over de invulling van activiteiten in de buurt, bijvoorbeeld de groenvoorziening of afvalinzameling. Een BIZ vormt een aanvulling op wat de gemeente doet, en is tegelijkertijd in samenwerking met de gemeente. Deze bedrijfsinvesteringszones versterken het lokale ondernemerschap in de buurt en werken tegelijkertijd verbindend.

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 5 van 6

Bewoners en lokale ondernemers weten waar de behoefte van de buurt ligt, daarom willen we met dit voorstel hen centraal zetten. Als een pand bijvoorbeeld leeg komt te staan, is het mooi als bewoners en lokale ondernemers kunnen meedenken over de invulling van het pand. Zij weten wat de buurt nodig heeft. Daarmee zorgen we ervoor dat de winkels die zich vestigen positief bijdragen aan de winkeldiversiteit van de buurt. Daarmee krijgen bewoners eigenaarschap over wat er gebeurt in hun buurt, en krijgt de buurt weer meerwaarde voor haar bewoners. 3. Afspraken maken met ankerinstituties Ankerinstituties zijn grote en cultuur- en kennisinstellingen die een grote invloed kunnen hebben op het lokaal verankeren van de geldstromen. Voorbeelden die in het Centrum opkomen zijn de Universiteit van Amsterdam, het Paleis op de Dam, religieuze instellingen, en ook culturele instellingen zoals Artis, Paradiso en musea. Ook op het te ontwikkelen Marineterrein zullen instellingen zijn die zich willen verbinden met de stad. Ankerinstituties zoals deze zijn gevestigd in een centraal stadsdeel vol met werelderfgoed. Het is alleen maar logisch dat zij hier niet alleen passief van profiteren, maar ook een positieve bijdrage leveren aan de gemeenschap.

De ervaring leert dat zulke ankerinstituties ervoor openstaan om in gesprek te gaan over afspraken hierover, omdat het voor hen ook positieve effecten kan hebben. In het paradigma van Community Wealth Building gaan afspraken met ankerinstituties voornamelijk over hyperlokale werkgelegenheid en inkoop. Hoewel dit soort afspraken in het Centrum zeker mogelijk zijn, zal ons Centrum altijd de functie van een economische motor in de stad en de regio vervullen, wat de nodige aanpak iets verandert. Afspraken kunnen dus ook gaan over het beschikbaar stellen van ruimtes, het exposeren van lokale kunst of het betrekken van omwonenden bij de activiteiten. De afspraken zullen afhangen van wat het instituut kan bieden en wat de wijk nodig heeft, maar het is tijd dat ze in gesprek raken. 4. Onderzoek de mogelijkheden van een Community Land Trust Het Centrum is een speelveld van grote bedrijven geworden. Vastgoed is onbetaalbaar en daarom veelal in handen van internationale bedrijven en ketens die de torenhoge huren kunnen betalen. Juist die tendens draagt bij aan het eenzijdige aanbod in het Centrum. GroenLinks wil dat vastgoed en grond weer ten goede komt aan de gemeenschap, aan de Amsterdammer. Om de zeggenschap en de democratische controle terug te leggen bij de bewoners onderzoeken we graag de mogelijkheden van een Community Land Trust (CLT).

Een Community Land Trust kan afhankelijk van de context net anders zijn, maar bestaat uit de basisprincipes van zelforganisatie, gedeeld eigenaarschap en beheer van vastgoed. Het idee van Community Land Trust is dat de gemeenschap betaalbare woningen en buurtfaciliteiten creëert en beheert die de lokale gemeenschap ten goede komen. Het eigendom en het beheer van bijvoorbeeld grond en woningen is dan in handen van de CLT organisatie. De gemeenschap doet dit via een gedeelde organisatie, zonder winstoogmerk, waarin het algemeen belang van bewoners en de buurt worden verenigd om zo tot duurzaam en sociaal gebruik van grond en bezit te komen.1 In de H-buurt in Amsterdam is de eerste CLT van Nederland actief. Deze CLT streeft naar betaalbaarheid voor huidige, maar ook voor toekomstige bewoners, dit willen ze bijvoorbeeld realiseren

1 https://www.clt.amsterdam/betaalbaar-en-inclusief-leven-door-het-clt-model

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 6 van 6

door speculatie tegen te gaan. Door bewoners zeggenschap te geven over de buurtfaciliteiten en hen bij projecten nauw, in bijvoorbeeld de uitwerking, te betrekken wil de organisatie verbondenheid en zelfredzaamheid stimuleren. Een belangrijk component hierbij is dat alles zoveel mogelijk circulair gebeurt.2 Het stimuleren van sociaal gebruik van grond en bezit is in lijn met de ideeën van Community Wealth Building. Door deze principes toe te passen kunnen de belangen van bewoners binnen een buurt weer centraal komen te staan en het speelveld van grote internationale bedrijven verkleind worden. Daarmee komt er meer ruimte voor lokale ondernemers die juist meerwaarde voor de buurt hebben. Graag onderzoeken we daarom de mogelijkheden voor een Community Land Trust of andere vormen van lokaal eigenaarschap in het Centrum. 5. Ondersteun samenwerkingsverbanden tussen lokale ondernemers Het Centrum heeft al opvallend veel actieve bizzen, wat getuigt van het geweldige potentieel in het Centrum. Een paar in het oog springende voorbeelden zijn de Secret Village, the Knowledge Mile en de Nieuwmarkt. De Green Village is een project in de Reguliersdwarsstraat, waar ondernemers de straat samen tot een groene oase hebben gemaakt. The Knowledge Mile werkt samen met de gemeente aan de duurzame straat van de toekomst.

De biz Nieuwmarkt zorgde ervoor dat de Nieuwmarkt nu acht plasticvrije terrassen kent. De gemeenschappelijke noemer van deze voorbeelden is duurzaamheid en samenwerking. Er zijn nog talloze manieren waarop ondernemers kunnen samenwerken om tot een fijne, leefbare stad te komen. Denk aan coöperatieve oplossingen voor de stadslogistiek, zoals het collectief inzamelen van bedrijfsafval. Of aan een gezamenlijke bezorgdienst, die zowel bij kan dragen aan duurzaamheid als verminderen van verkeersbewegingen. In de Haarlemmerbuurt is hier al mee geëxperimenteerd en dit zou kunnen worden uitgebreid. Maar lokale ondernemers hebben niet altijd de tijd en het geld om zelf dit soort initiatieven op te zetten. Daarom ligt er een rol voor de gemeente om te verbinden, te sturen en te ondersteunen. Dit was ook een belangrijke les uit het project Koplopersgroep Duurzame Ondernemerscollectieven: samenwerken is nuttig voor iedereen, maar ondersteuning vanuit de gemeente is essentieel. Het zou ook kunnen dat er regelgeving in de weg zit van verbetering. We moeten ook bereid zijn om dit soort regels tegen het licht te houden. De weg naar de democratische economie van de toekomst vraagt ook om de overheid van de toekomst.

2 https://www.clt.amsterdam/betaalbaar-en-inclusief-leven-door-het-clt-model/de-principes-van-clt-in-de-bijlmer