Initiatiefvoorstel Versterking Joods Erfgoed.pdf

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van Nummer Directie Van Datum Portefeuille Agendapunt

Martens 10 februari 2022 Monumenten en Erfgoed -

Onderwerp Instemmen met het initiatiefvoorstel Versterking Joods Erfgoed van het lid Martens.

De gemeenteraad van Amsterdam besluit 1 In te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel; 2 Het college van burgemeester en wethouders te verzoeken een plan op te stellen om het Joodse erfgoed van de stad meer te belichten en te erkennen, namelijk door: 1 Het Joods Cultureel Kwartier te versterken doormiddel van het aannemen van een ‘kwartiermanager’ en het betrekken van het gebied in de ‘citymarketing’ 2 Meer aandacht en erkenning te genereren voor minder bekend Joods erfgoed, alsmede de Joodse bijdrage aan de stad Amsterdam 3 Een pilot ‘QR-Struikelstenen’ op te zetten 4 Een historical experience te organiseren op de Stopera over de Joodse historie van Vlooienburg 5 De Joodse invloed op de Amsterdamse taal en typisch Amsterdams-Joodse termen beter te belichten en te verspreiden via een publicatie 6 In gesprek te gaan met de organisatie van de jaarlijkse Open Monumentendag over het centraal stellen van Joodse monumenten, bijvoorbeeld tijdens de Open Monumentendag van 2023 – het jaar dat het Holocaust Museum en de Joodse Schouwburg (her)openen; 7 Te inventariseren of Project Stadsarchief hulp behoeft vanuit de gemeente en indien dit het geval is deze hulp te verschaffen en meer bekendheid te genereren voor het project om zo bewustwording te verbeteren

Wettelijke grondslag Artikel 147a, lid 1 van de Gemeentewet

Gemeente Amsterdam

Datun 10 februari 2022 Pagina 2 van 5

Initiatiefvoorstel ‘Aandacht en Erkenning voor Joods Mokum’ De Amsterdamse VVD wil de rijke Joodse geschiedenis en het Joods cultureel erfgoed dat onze stad kent breder belichten en daarmee het historisch besef over de belangrijke rol en bijdrage van de Joodse gemeenschap aan de ontwikkeling van Amsterdam door de eeuwen heen onder bewoners versterken. Inleiding: De term Mokum, de liefkozende naam voor Amsterdam, is van origine Jiddisch. Ondanks dat deze benaming voor onze stad grote bekendheid geniet, is de Joodse oorsprong van deze term minder bekend onder de Amsterdammers. Dit geldt ook voor het rijke, Joodse verleden van onze stad en de bijdragen die de Joodse gemeenschap door de eeuwen heen heeft geleverd aan het Amsterdam zoals wij dat vandaag de dag kennen. Zonder de Joodse gemeenschap zou Amsterdam niet de stad zijn die het nu is. De Joodse historie van Amsterdam start omstreeks het begin van de 16e eeuw, toen de Sefardische Joden die van het Iberische schiereiland werden verdreven hun toevlucht zochten in Amsterdam. Deze groep werd hiermee de eerste, grote toestroom van Joden naar de stad.

In 1639 werd de eerste synagoge, de beroemde Esnoga, gebouwd in de stad.1 Joden genoten nergens in Europa zoveel godsdienstvrijheid als in de Nederlanden.2 Amsterdam werd een belangrijk, Joods cultureel centrum en de tolerantie en vrijheid die de stad toen kende is nog altijd verweven met haar identiteit. In de eeuwen die volgden, kende de gemeenschap ook armoede. Dit kwam mede door haar uitsluiting van deelname aan de gilden. In de 18e eeuw leefde de Joden in slechte buurten zoals Vlooienburg, de buurt waar nu de Stopera gebouwd is. Rond 1860 keerde het tij door de industrialisatie en de opbloeiende handel. Veel Joodse Amsterdammers werden werkzaam in de detailhandel en de opgekomen diamantindustrie. Deze economisch goede jaren voor Amsterdam en de Joodse gemeenschap kan men nog altijd in het straatbeeld terugzien. De gebouwen waar ooit chique zaken als de Bonnetterie, Gerzon, en Hirsch aan het Leidseplein gevestigd waren, zijn voorbeelden van kleine, Joodse winkels die uitgroeide tot gerenommeerde zaken. 3 Magazijn De Bijenkorf, waar ook de Hema uit voortgevloeid is, is ook een voorbeeld van zo’n kleine, Joodse winkel. Gestart aan de Nieuwendijk en nu al decennialang prominent gevestigd aan de Dam. De Tweede Wereldoorlog (1940-1945) veranderde alles voor de Amsterdams Joodse gemeenschap, die slonk van 79.000 naar 15.000 mensen als gevolg van de gruwelen van het Naziregime.

Amsterdam, de stad van vrijheid en tolerantie verloor 10% van haar bevolking.4 De Joodse gemeenschap vond in Amsterdam in de decennia na de oorlog langzaamaan haar plek weer terug. De plek die al eeuwenlang integraal onderdeel uitmaakte van de stad, haar historie en haar identiteit. Met deze historie in onze gedachten stellen wij voor om de eeuwenlange invloed van de Joodse gemeenschap op Amsterdam meer te belichten. Hiermee geven we meer erkenning aan de bijdrage van de Joodse gemeenschap aan het welvaren en aanzien van Amsterdam. Juist ook als de vrije stad die we koesteren. Om deze doelen te bereiken heeft onze

1 https://jck.nl/nl/longread/de-portugese-synagoge 2 https://theses.ubn.ru.nl/bitstream/handle/123456789/3097/Mosterd%2C_A.N._1.pdf?sequence=1 3 https://jck.nl/nl/longread/geschiedenis-van-de-joden-amsterdam 4 https://web.archive.org/web/20150110005315/http://www.verzetsmuseum.org/museum/nl/tweede-wereldoorlog/achtergrond/achter-

grond,jodenvervolging/isolering

Gemeente Amsterdam

Datun 10 februari 2022 Pagina 3 van 5

fractie gesprekken gevoerd met bestuurders van Joodse (culturele) instellingen en experts op het gebied van de Joodse historie van Amsterdam Voorstellen: Amsterdam kent prachtig, materieel en immaterieel, Joods erfgoed. Om Amsterdammers kennis te laten maken met dit erfgoed, aandacht te vergaren voor dit erfgoed en het behoud en de exploitatie van dit erfgoed te garanderen en te versterken, met als doel de positieve bijdragen van de Joodse gemeenschap te benadrukken, doet de Amsterdamse VVD de volgende voorstellen; - Versterking Joods Cultureel Kwartier Op steenworpafstand van de Stopera bevindt zich het Joods Cultureel Kwartier. Het Joods Historisch Museum, de Portugese Synagoge, de Hollandsche Schouwburg en het Nationaal Holocaust Museum vallen onder deze organisatie en bevinden zich in nabijheid van elkaar. Samen met het Namenmonument kan dit deel van Amsterdam gezien worden als het centrum van Joodse cultuur van de stad. Deze bundeling van culturele instellingen trekken jaarlijks vele bezoekers. De Amsterdamse VVD is van mening dat dit gebied een enorme aantrekkingskracht heeft, maar signaleert ook dat het gebied na sluitingstijd van de musea verlaten is. Hierom stelt de VVD voor om dit gebied te versterken. Hiermee dragen we bij aan de erkenning van de Joodse bijdrage. Zo dient het gebied sterker uitgelicht te worden in de ‘citymarketing’ van de stad.

De bundeling van het culturele aanbod in het Joods kwartier dient daarin als zodanig gepresenteerd te worden. Daarnaast stelt de VVD voor om een ‘kwartiermanager’ in dienst te nemen (in navolging van de straatmanager). Deze ‘kwartiermanager’ dient te bekijken hoe en welke Joods georiënteerde retail en horeca hier gevestigd kan worden. Hierdoor maakt de bezoeker bijvoorbeeld ook kennis met de Joodse keuken. Hierbij dient de veiligheid van het gebied, diens bezoekers, en ondernemers gegarandeerd te worden. Zo trekt de stad meer bezoekers naar deze belangrijke instellingen, verspreidt het verhaal van de gemeenschap zich en bevorderen we bewustwording over de Joodse historie van Amsterdam. De VVD is van mening dat de uitrol van o.a. deze communicatie samen dient te vallen met de heropening van het Holocaust Museum en de Joodse Schouwburg in 2023. - Aandacht en erkenning voor minder bekend erfgoed en de Joodse bijdrage Amsterdam kent veel minder bekend erfgoed en onderbelichte historie. Onze gezamenlijke geschiedenis, de geschiedenis van de stad, bindt ons. Veel buurten van onze stad kennen hun eigen geschiedenis, echter zijn veel bewoners niet op de hoogte hiervan. De Amsterdamse VVD stelt voor om Amsterdammers meer kennis tel laten maken met de nalatenschap van de Joodse Amsterdammers. Dit doen we op grotere schaal en op buurtniveau.

Zo zijn het gebouw van de Bijenkorf, Tuschinski, en het Hirsch-gebouw op Leidseplein fraaie en bekende gebouwen.5 Echter is haar Joodse oorsprong tamelijk onbekend. De invloed, die historische figuren wiens namen bekendheid genieten zoals, Abraham Wertheim, Samuel Sarphati en Monne de Miranda, hebben gehad op bijvoorbeeld het onderwijs, woningbouw en werkgelegenheid van de stad is groots doch onderbelicht. Wat de VVD betreft dient de gemeente het voortouw te nemen in de verspreiding van kennis over het Joodse erfgoed van de stad. Ook als het gaat om kleinere gebouwen en objecten. De Diamantbuurt in de Pijp is hier een prachtig voorbeeld van. De VVD wil dat het college in gesprek met de Joodse gemeenschap en buurtbewoners, om zo te kijken wat de mogelijkheden zijn om dit erfgoed uit te lichten. Hierbij dient opnieuw de veiligheid van de buurt, de gebouwen en

5 https://amsterdamopdekaart.nl/t/11/Joods_erfgoed

Gemeente Amsterdam

Datun 10 februari 2022 Pagina 4 van 5

objecten centraal te staan in de uitvoer van de opgestelde plannen. Middels dit voorstel benadrukken we de intense verwevenheid van de Joodse gemeenschap en haar erfgoed, met de stad, de buurten en de Amsterdamse identiteit. Hierbij dient de naoorlogse en hedendaagse bijdrage van de Joodse gemeenschap te worden meegenomen. Hiermee tonen we dat de Joodse bijdrage aan de stad niet enkel tot het verleden behoort, maar nog altijd intrinsiek onderdeel uitmaakt van Amsterdam. - Pilot ‘QR-Stolpersteine’ Wanneer men over straat loopt in Amsterdam ziet men dat er regelmatig kleine, goudkleurige stenen in de stoep zijn verwerkt. Op elk van deze messing steentjes (ook wel “Stolpersteine” of “struikelstenen”) staat de naam van één slachtoffer van de Tweede Wereldoorlog. Onder zijn of haar naam staan het geboortejaar, plaats en datum van arrestatie door of namens het Naziregime (wanneer van toepassing), en de plaats en datum waar het slachtoffer werd vermoord of is overleden.6 Deze stenen geven weer wat voor impact de oorlog en de Jodenvervolging hebben gehad op Amsterdam en haar Joodse inwoners. De VVD wil deze historie dichter bij de Amsterdammer en bezoekers van de stad brengen. Hierom stelt onze fractie een pilot voor waarbij QR-codes aangebracht worden in de omgeving van een aantal ‘Struikelstenen’. Wanneer men deze code scant rolt daar de persoonlijke historie uit van deze mensen.

Hierbij leggen we de focus op het leven vóór de oorlog om zo inzage te geven in de levens van deze Amsterdammers. Hierbij zoomen we niet alleen in op de zwartste bladzijde van de Joodse historie, maar ook het ‘gewone Joodse leven in Amsterdam’ van voor de oorlog. - De Stopera: ‘Gebouwd op Joods Amsterdam’ De Stopera kent een Joodse historie. De grond waarop het stadhuis gebouwd is werd vroeger veelal door de Joodse gemeenschap bewoond. Vlooienburg7, zoals het aangelegde eiland heet, maakte namelijk sinds 1619 deel uit van de zogeheten Jodenbuurt. Het verhaal van dit eiland en diens bewoners is tamelijk onbekend. De Amsterdamse VVD is van mening dat de Amsterdamse politiek het voortouw dient te nemen in het vergroten van de bekendheid van deze geschiedenis. Hiertoe stelt de VVD voor dat het college in gesprek moet gaan met het Joods Cultureel Kwartier om te onderzoeken of de tentoonstelling ’de buurt binnenstebuiten, Waterlooplein’8 - mogelijk in aangepaste vorm - de Stopera kan worden tentoongesteld. In deze tentoonstelling wordt de geschiedenis van deze Joodse buurt als een complete historische ervaring verteld. Deze ervaring is gericht op het ‘herleven’ van hoe het was om door de eeuwen heen op Vlooienburg te wonen. Hiermee versterken we het besef en kennis over hoe de Joodse inwoners van Amsterdam voor de oorlog leefde.

Daarnaast geven we inkijk in hoe dit dagelijkse leven eruitzag. Deze tentoonstelling dient gratis toegankelijk te zijn en in zijn geheel door het college gefinancierd te worden. De Amsterdamse VVD is van mening dat deze tentoonstelling onderdeel dient uit te maken van de viering van Amsterdam 750 jaar. Hiermee benadrukken we centrale rol die de Joodse gemeenschap in de historie van de stad heeft gespeeld, en nog altijd speelt. - Amsterdams en het Joodse lexicon Het Amsterdams staat bol van woorden die uit het Jiddisch komen. Gabber, mesjogge, kapsones, gozer, penoze, smeris, het zijn allemaal woorden die we toewijzen aan de Joodse invloeden op

6 https://stichting-stolpersteine.nl/wat-zijn-stolpersteine-1/ 7 https://www.amsterdam.nl/nieuws/achtergrond/verdwenen-woonwijk-waterlooplein/

8 https://jck.nl/nl/tentoonstelling/waterlooplein

Gemeente Amsterdam

Datun 10 februari 2022 Pagina 5 van 5

onze taal. De volledige lijst is nog tientallen woorden langer.9 Veel van deze woorden zijn typisch Amsterdams, echter is het feit dat ze Jiddisch van herkomst zijn onbekend. De VVD is van mening dat taal een verbindende factor is voor mensen en ingezet kan worden ter bevordering van begrip, tolerantie en sociale cohesie. Indien Amsterdammers weten en herkennen dat een deel van hun vocabulaire voortkomt uit het Jiddisch, zullen zij zich bewuster zijn van de invloed die het Jodendom op de stad heeft gehad. Hiertoe stelt de Amsterdamse VVD voor om kennis over het ‘Amsterdams’ en zijn Joodse invloeden te verspreiden. De VVD is van mening dat een publicatie vanuit de gemeente hierin kan voorzien. Deze publicatie dient in samenspraak met de verschillende vertegenwoordigers van de gemeenschap te worden vormgegeven. Vervolgens dient deze publicatie gepresenteerd te worden op een bijzonder moment. Hierbij denkt de VVD aan de heropening van het Holocaust Museum of bij de viering van Amsterdam 750 jaar in 2024. - Monumentendag 2023 Elk jaar vindt er in september de Open Monumentendag plaats. Naast het (meestal gratis toegankelijk) openstellen van gebouwen worden er ook vele activiteiten omheen georganiseerd, zoals wandelingen, fietstochten, boottochten en lezingen.

Gemeente Amsterdam is medeorganisator, doormiddel van het verstrekken van subsidie (jaarlijks 0,2 miljoen), van de Open Monumentendag in Amsterdam.10 De VVD wil dat de gemeente in overleg treedt met de organisatoren van de Open Monumentendag in Amsterdam om te kijken welke mogelijkheden er zijn om tijdens de Open Monumentendag van 2023 Joods erfgoed centraal te stellen. In dit jaar opent namelijk de Hollandse Schouwburg zijn deuren weer. Ook staat de opening van het Holocaust Museum gepland voor 2023. Hierdoor zetten we Joods erfgoed in 2023 centraal en zorgen we ervoor dat meer mensen in aanraking komen met de Joodse bijdrage aan de stad. - Project Stadsarchief versterken Momenteel is het Stadsarchief van Amsterdam bezig met een project van wereldformaat. 3.5 kilometer aan bewaard gebleven archiefmateriaal wordt momenteel plank voor plank gedigitaliseerd. Dit project maakt gebruik van de nieuwste innovaties op het gebied van digitalisering en het ‘lezen’ van oud bronmateriaal. De historische kennis die opgedaan kan worden door dit project is gigantisch en geeft inzage in de geschiedenis van onze stad en diens inwoners, zo ook die van de Joodse gemeenschap. De VVD is groot voorstander van dit project en stelt daarom voor om dit project meer bekendheid te geven. Hierdoor kunnen gewone Amsterdammers straks de historie van hun stadsdeel, buurt, straat en zelfs huis uitzoeken.

Omdat deze kennis kan bijdragen aan bewustwording rondom de Joodse geschiedenis van de stad stelt de VVD voor om te inventariseren of er meer subsidie nodig is voor dit project, en of er hulp geboden dient te worden bij het werven van vrijwilligers. Indien dit het geval is moet de gemeente een extra steentje bijdragen.

9 https://historiek.net/top-50-jiddische-woorden-in-het-nederlands/60629/ 10 https://www.amsterdam.nl/toerisme-vrije-tijd/evenementen/open-monumentendag-amsterdam/