Initiatiefvoorstel van het lid Veldhuyzen getiteld 'Noem je dat vervoer openbaar'.pdf

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van Nummer Directie Van Datum Portefeuille Agendapunt

Veldhuyzen 20 januari 2022 Verkeer, Vervoer en Luchtkwaliteit -

Onderwerp Instemmen met het initiatiefvoorstel ‘Noem je dat vervoer openbaar’ van het lid Veldhuyzen

De gemeenteraad van Amsterdam besluit 1 In te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel 2 Het college van burgemeester en wethouders te verzoeken: 2.1 bij de Rijksoverheid te pleiten voor gratis openbaar vervoer; 2.2 hierbij de samenwerking te zoeken met de Metropoolregio Amsterdam; 2.3 de kosten in beeld te brengen van gratis reizen met metro, tram, sneltram en bus in de gemeente Amsterdam voor jongeren tot en met 18 jaar, zowel gedurende de hele dag, als enkel buiten de spits; 2.4 de kosten in beeld te brengen voor gratis reizen met metro, tram, sneltram en bus in de gemeente Amsterdam voor mensen met tot 150 procent van het sociaal minimum inkomen, zowel gedurende de hele dag, als enkel buiten de spits; 2.5 de uitkomsten van dit onderzoek zo snel mogelijk te delen met de raad, zodat deze kan worden meegenomen in de onderhandelingen voor een nieuw college. 3 Kennis te nemen van de bestuurlijke reactie op het initiatiefvoorstel

Wettelijke grondslag artikel 147a, lid 1 van de Gemeentewet

Initiatiefvoorstel Inleiding “Een donnie voor de bus, en dan ben ik nog maar bij de RAI,

wat als ik naar Utrecht moet, what de fuck, noem je dat vervoer openbaar?!”1 - Hang Youth

Op 29 februari 2020 maakte Luxemburg als eerste land ter wereld het openbaar vervoer volledig gratis.2 Deze ontwikkeling haalde op grote schaal het nieuws en dient als een belangrijk teken dat de maatschappij aan het veranderen is, deze verandering zou als inspiratie moeten dienen voor het circulaire en progressieve Amsterdam dat ernaar streeft zo snel mogelijk klimaatneutraal te worden. De argumenten waarmee voor openbaar vervoer gepleit kan worden zijn krachtig en verdedigbaar in het belang van mens en milieu. Gratis openbaar vervoer draagt bij aan het bestrijden van mobiliteitsarmoede, verhoogt de zelfstandigheid van de sociaal zwakkeren in de stad, maakt het gemakkelijker voor mensen om de voorzieningen te bereiken die voor hen bedoeld zijn, en het is daarmee een middel voor kansarme Amsterdammers om deel te nemen aan de maatschappij, zichzelf te ontwikkelen, en geeft ze een mogelijkheid om hun uitgaven te kunnen drukken doordat mobiliteit ook betekent dat ze kostendrukkende voorzieningen kunnen bereiken, daarnaast vermindert het de druk op de openbare ruimte en is het goed voor het klimaat en milieu. Dan is er ook nog het principiële argument voor gratis openbaar vervoer.

Want kan je - zoals de Amsterdamse, anarchistische punkband Hang Youth stelt - vervoer dat niet voor iedereen betaalbaar is eigenlijk wel openbaar noemen? In dit initiatiefvoorstel pleit Amsterdam BIJ1 voor écht openbaar vervoer, gratis dus. We roepen het College op om zich hier samen met de Metropoolregio bij de Rijksoverheid voor in te zetten. Ook roepen we het College op voor de gemeenteraadsverkiezingen te onderzoeken wat de mogelijkheden en kosten zijn van gratis openbaar vervoer voor jongeren, en mensen die tot 150 procent van het sociaal minimum inkomen verdienen, zodat een volgend College passende maatregelen kan nemen. Mobiliteit als recht, niet als privilege De mogelijkheid je te kunnen verplaatsen naar familie, vrienden, sociale voorzieningen en werk is een sociale basisbehoefte en een cruciaal middel om volwaardig deel te kunnen nemen aan de samenleving en betrokken te zijn in je stad. Toch is dit bij lange na niet voor iedereen vanzelfsprekend. "Maatschappelijke tweedelingen worden groter en uiten zich in toenemende verschillen in vervoersmogelijkheden tussen doelgroepen. De mobiliteit van kwetsbare doelgroepen schiet te kort."3 Wanneer mensen o.a. als gevolg van gebrekkige vervoersmogelijkheden en sociaal-economische factoren beperkt worden in hun deelname aan het maatschappelijk leven is er sprake van mobiliteitsarmoede.4

1 https://open.spotify.com/track/2roUx4MVqG45VoHr8pf7Dn?si=a1358b3f1cb64db9 2 https://nos.nl/artikel/2325151-gratis-openbaar-vervoer-voor-iedereen-in-luxemburg 3 Early Warning rapport Ministerie Infrastructuur en Waterstaat, 2017. 4 Mobiliteitsarmoede: vaag begrip of concreet probleem? Kennisinstituut voor mobiliteitsbeleid, 2018.

Gemeente Amsterdam

Datun 20 januari 2022 Pagina 3 van 6

“the key word is ‘access’: the link between transport poverty and social exclusion is the inaccessibility of social capital, inability to access decision-making, services, and a multiple other social ‘goods” 5 Mobiliteitsarmoede raakt vooral kwetsbare groepen, mensen met een beperking, lage inkomensgroepen, mensen met een migratie-achtergrond, alleenstaande moeders, ouderen, zorgbehoevenden, enzovoort.6 Hoewel er voor sommige van deze groepen al regelingen zijn (doelgroepenvervoer voor mensen met een beperking, gratis OV voor mensen in de pensioensgerechtigde leeftijd met een beperkt inkomen) is dat voor het merendeel van de mensen die lijden onder, of het risico lopen op mobiliteitsarmoede niet het geval. Sterker nog, mensen uit lage inkomensgroepen zullen naar verwachting juist meer te maken krijgen met dit fenomeen, vooral in het kader van de inflatie van het afgelopen jaar.7 Mobiliteitsarmoede is een zelfversterkend fenomeen. Zoals Thomas Vanoutrive van de Universiteit Antwerpen stelt; mobiliteitsarmoede en sociale uitsluiting zijn een vicieuze cirkel, door een gebrek aan mobiliteit zijn groepen die hieronder lijden minder in staat om de verschillende voorzieningen in de stad te bereiken die van waarde kunnen zijn voor hun ontwikkeling, sociale leven of kans op een baan.

Dit vermindert hun participatie daarmee hun kansen in het leven.8 Uit onderzoek blijkt daarnaast dat de coronapandemie een flinke impact heeft gehad op de levenskwaliteit van kinderen en jongeren, dit gaat voor een deel gepaard met de sociale voorzieningen die de jongeren nog kunnen bereiken. Juist voor de meest kwetsbaren is het van belang dat zij de mogelijkheid behouden, of dat deze hen juist verschaft wordt om gebruik te maken van voorzieningen zoals bibliotheken, sociale initiatieven georganiseerd door stadsgenoten, en sociale activiteiten met leeftijdsgenoten of famillieleden.9 De gevolgen van (mobiliteits)armoede en sociale uitsluiting blijven generatie op generatie aanwezig, het is een structureel verlies van volwaardige deelname aan de maatschappij die zich vertaalt in armoede voor de gehele stad, zowel op papier als moreel.10 In het Verenigd Koninkrijk en ons buurland België wordt mobiliteit gezien als een basisrecht. Men bekijkt mobiliteit vanuit het perspectief van ongelijkheid en stelt dat iedereen toegang moet hebben tot vervoer. Niet alleen voorzieningen zelf, maar ook de bereikbaarheid hiervan wordt gezien als een primair sociaal goed.11 De Nederlandse oud-Staatssecretaris van Verkeer Michel van Hulten vat dit idee treffend samen: “We leggen gratis parken aan, gratis kinderspeelplaatsen, gratis

5 Lucas, K. (2012). Transport and social exclusion: Where are we now? Transport policy 20: 105-113. 6 Mobiliteitsarmoede: vaag begrip of concreet probleem? Kennisinstituut voor mobiliteitsbeleid, 2018, pagina 6. 7 https://fd.nl/economie/1422490/run-op-schuldhulp-door-hoge-inflatie 8 Mobiliteit is een privilege, Thomas Vanoutrive, 2019 (https://sociaal.net/achtergrond/mobiliteit-privilege/) 9 https://www.kinderpostzegels.nl/Uploaded_files/Zelf/peiling-impact-van-corona-op-jongeren-2021.d79915.pdf, pagina 8. 10 S. Visser (2019). Mechanismen en interventies bij intergenerationele armoede. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen 11 Mobiliteitsarmoede: vaag begrip of concreet probleem? Kennisinstituut voor mobiliteitsbeleid, 2018.

Gemeente Amsterdam

Datun 20 januari 2022 Pagina 4 van 6

scholen, noem maar op. Maar om er te komen, moet je betalen. Dat is gek.”12 Door vervoer toegankelijker te maken voor alle Amsterdammers, worden belangrijke voorzieningen bereikbaar, zijn Amsterdammers minder afhankelijk van hulp en worden ze gesterkt in hun autonomie. Een voorbeeld is de verwachte komst van OBA NEXT, de nieuwe bibliotheek op de Zuidas waarvoor een enorm scala aan voorzieningen bedoeld om kansengelijkheid te bevorderen op de planning staat.13 Dit terwijl op deze locatie de laagste concentratie kansarme Amsterdammers in de omgeving woont. De hoogste percentages van kansarme Amsterdammers bevinden zich in ZuidOost, Nieuw-West en Noord, juist voor deze groepen moet het mogelijk zijn om gebruik te maken van deze waardevolle voorziening waarvoor ruim 40 miljoen wordt uitgetrokken door de gemeente.14 Mobiliteit en ruimte De publieke ruimte in Amsterdam staat onder enorme druk, die alleen maar toeneemt. Zoals in de Agenda Autoluw staat:"Elk jaar komen er meer inwoners, bezoekers, woningen en arbeidsplaatsen bij in Amsterdam. De stad groeit tot 2032 door naar ruim één miljoen inwoners."15 Terwijl de stad steeds drukker wordt, hebben bewoners - zo blijkt uit onder andere de stadsdeelgesprekken juist behoefte aan meer ruimte en groen.16 Het college is zich hiervan bewust en wil daarom op het gebied van vervoer "scherpe keuzes" maken.

Het college heeft de ambitie Amsterdam autoluw te maken, en benoemt in het Actieplan Schone Lucht als "stip op de horizon" dat alle voertuigen in Amsterdam in 2030 in het gebruik autovrij zijn.17 In de Agenda Autoluw schrijft het College: "In een autoluwe stad is het openbaar vervoer de meest voor de hand liggende vervoerwijze voor veel reizen over de (middel)lange afstand. In een inclusieve stad als Amsterdam draagt het openbaar vervoer ertoe bij dat iedereen kan blijven meedoen." Maar de logische vervolgstap, écht openbaar, gratis, vervoer durft dit college nog niet te maken. De maatregel OV financieel aantrekkelijk maken beperkt zich tot gratis openbaar vervoer voor kinderen, op woensdag en het weekend, en goedkopere "combi-tickets" voor publiekstrekkers. Mobiliteit in tijden van klimaatcrisis en oprakende grondstoffen Eeuwen van kapitalisme en kolonialisme hebben de wereld naar de rand van de afgrond gebracht. Een miljoen plant- en diersoorten worden met uitsterven bedreigd.18 Volgens het KNMI bereiken we de rampzalige 1,5 graad verhitting van de Aarde mogelijk al over 9 jaar.19 We hebben nog maar enkele jaren om onze maatschappij radicaal om te gooien en de ineenstorting van ecosystemen en 12 Michel van Hulten in Spraakmakers, 2018, https://www.nporadio1.nl/nieuws/binnenland/7bbc9071-b228-4d3c-9a1d-7efb5b057c0c/gratis-ov-ja-nee.

13 https://www.oba.nl/nieuws/oba-next--een-openbare-innovatieve-leer--en-ontwikkelplek-voor-h.html 14 https://statistiek.amsterdam.nl/interactief/dashboard-armoede, Zuid heeft de laagste concentratie armoede van de stad, in tegenstelling tot Nieuw West, Zuid-Oost en Noord. 15 Amsterdam maakt ruimte, agenda Amsterdam autoluw, 2019. 16 Amsterdam maakt ruimte, agenda Amsterdam autoluw, 2019. 17 Actieplan schone lucht, 2019. 18 https://www.eoswetenschap.eu/natuur-milieu/1-miljoen-soorten-met-uitsterven-bedreigd 19 https://nos.nl/collectie/13871/artikel/2371217-knmi-1-5-graad-opwarming-mogelijk-al-over-negen-jaar-bereikt

Gemeente Amsterdam

Datun 20 januari 2022 Pagina 5 van 6

de ergste scenario's van klimaatontwrichting tegen te gaan. Als we niet al te laat zijn. Daarom riep Amsterdam in 2019, op initiatief van BIJ1, als eerste stad in Nederland de klimaatnoodtoestand uit. Mobiliteit is in Nederland verantwoordelijk voor ongeveer 30 megaton CO-2 equivalent.20 Dat is zo'n 20 procent van de totale uitstoot.21 Openbaar vervoer stoot tijdens het gebruik, aanzienlijk minder uit dan privéauto's.22 Elektrische auto's vormen momenteel geen goed alternatief, de accu’s worden gemaakt door middel van het omstreden kobalt, de kobalt industrie ligt al jaren onder vuur voor de mensonterende omstandigheden en de vele doden die vallen onder Congolezen, waaronder jonge kinderen die illegaal in de mijnen moeten werken. In een aflevering van KRO-NCRV stelt Twan Huys: “Congolese kinderen graven voor een paar dollar per dag levensgevaarlijke tunnels op zoek naar kobalt. Die tunnels storten vaak in waarbij kinderen zwaar gewond raken.

Sommigen graven hun eigen graf.’’ Volgens Twan Huys is dat het probleem van kobalt: Het is een hele schimmige wereld die vol zit met corruptie en illegale praktijken.’’23 Hoewel de uitstoot van gebruik lager is, zijn er bij de productie dus grote problemen, en juist Amsterdam moet als mensenrechtenstad het voortouw nemen in het bieden van een menswaardiger alternatief waar ook daadwerkelijk alle Amsterdammers baat bij hebben.24 Bovendien worden bij de bouw van elektrische auto's grote hoeveelheden CO2 uitgestoten.25 Tot slot is er nog lang niet voldoende groene stroom om het volledige wagenpark op electriciteit te laten rijden. Als alle 8,7 miljoen auto's in Nederland op electriciteit zouden rijden, kost dat evenveel stroom als alle Nederlandse huishoudens samen op dit moment gebruiken.26 Ondanks het voorgaande betaalt de overheid een flinke subsidie voor de aanschaf van elektrische auto’s, geld dat naar de rijkere segmenten van de samenleving gaat; zij kunnen het zich immers al veroorloven om een elektrische auto aan te schaffen, terwijl de rekening voor deze subsidie betaald wordt door de gehele samenleving, dus ook door de mensen die minder kunnen missen en problemen met mobiliteit, of zelfs vervoersarmoede ervaren.27 Deze verdeling versterkt de kloof tussen arm en rijk, en moet anders. We moeten af van privévervoer en toe naar gemeenschappelijk vervoer.

Voor reizen over (midden)lange afstanden in de stad is openbaar vervoer de keuze van de toekomst. In plaats van subsidies voor elektrische auto’s, zou ingezet moeten worden op het vergroten van het bereik en de toegankelijkheid van het openbaar vervoer.28

20 https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/verkeer-en-vervoer/uitstoot-en-brandstofverbruik/uitstoot-vervoer-over-land 21 https://www.energieinnederland.nl/wp-content/uploads/2020/02/EBN-INFOGRAPHIC-2020-Final.pdf 22 https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/openbaar-vervoer/duurzaam-openbaar-vervoer 23 https://kro-ncrv.nl/kinderen-in-congo-wagen-hun-leven-voor-een-tesla-accu 24 https://www.somo.nl/nl/elektrische-auto-hausse-pakt-slecht-uit-voor-mens-en-milieu/ 25 https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/energie-en-milieu-innovaties/2-elektrisch-rijden/informatie-over-elektrisch-rijden/milieu-en-elektrisch-rijden 26 https://www.nu.nl/auto/6152200/alle-autos-elektrisch-ons-elektriciteitsnet-staat-nog-voor-een-flinke-klus.html#:~:text=%22Als%20iedereen%20elektrisch%20gaat%20rijden,huishoudens%20samen%20per%20jaar%20verbruiken. 27 https://www.neste.nl/over-neste/journeytozerostories/archief/3593-vervoer/de-bestrijding-van-vervoersarmoede-hoe-de-samenleving-desociale-mobiliteit-kan-vergroten 28 https://www.anwb.nl/auto/elektrisch-rijden/subsidie-elektrische-autos, dit jaar trekt het Rijk bijna 30 miljoen euro uit voor de subsidies voor elektrisch rijden.

Gemeente Amsterdam

Datun 20 januari 2022 Pagina 6 van 6

Gratis openbaar vervoer in andere steden De afgelopen decennia is er in verschillende Nederlandse gemeenten geëxperimenteerd met deels gratis openbaar vervoer. Zo konden 65ers in Nijmegen van 2007 tot 2011 gratis reizen in de daluren. In Tilburg bestaan sinds 1990 vormen van goedkoop en gratis reizen. Zo kunnen mensen met een TOP-ticket tijdens koopavond en de weekenden voor 50 cent van de randen van de stad naar het centrum en terug. In 2007 maakte Tilburg het OV een jaar lang gratis voor 55+ers. Het gebruik van het OV nam in die groep toe van 7 procent tot 23 procent Ook nu nog is er in verschillende gemeenten (deels) gratis openbaar vervoer. In Den Haag kunnen mensen met een laag inkomen en vermogen vanaf de AOW-leeftijd bij de lokale vervoerders gratis reizen in de daluren. In Rotterdam kunnen alle ouderen een gratis OV-abonnement krijgen op bijna alle lijnen. Ook is in Rotterdam onlangs een pilot van start gegaan waarbij gedurende een jaar het OV gratis is voor kinderen van 4 tot 12 jaar, ook om de toegankelijkheid van de stad te verhogen voor gezinnen en jongeren alvast bekend te maken met manieren om de stad te ontdekken via het openbaar vervoer.29 In Eindhoven kan iedereen met een inkomen tot 120 procent van het sociaal minimum gratis met het OV reizen. In Amsterdam bestaan er ook al, zeer beperkte, vormen van gratis openbaar vervoer.

Zo kunnen kinderen tot 12 jaar net als in Rotterdam gratis met het OV. Dit geldt echter alleen voor de woensdagmiddag en de weekenden, waardoor kinderen die verder van school wonen en hiervoor gebruik moeten maken van het openbaar vervoer buiten de boot vallen, net als middelbare scholieren. Mensen met een lager inkomen kunnen in Amsterdam pas vanaf de pensioengerechtigde leeftijd aanspraak maken op gratis openbaar vervoer. Voorstel Mobiliteit is een basisrecht. Bovendien draagt gratis openbaar vervoer bij aan het bestrijden van mobliteitsarmoede, de druk op de openbare ruimte en de klimaatcrisis. De vele voorzieningen in de stad moeten toegankelijk zijn voor alle Amsterdammers, daar heeft de gehele samenleving baat bij, en juist hierom moet niet enkel in voorzieningen, maar ook in mobiliteit geïnvesteerd worden. Daarom zet BIJ1 zich in voor gratis openbaar vervoer. Het liefst in heel Nederland, maar voordat we daar zijn, in ieder geval voor de groepen die het extra hard nodig hebben in Amsterdam. De Raad verzoekt het College van Burgemeester en Wethouders: 1. bij de Rijksoverheid te pleiten voor gratis openbaar vervoer; 2. hierbij de samenwerking te zoeken met de Metropoolregio Amsterdam; 3.

de kosten in beeld te brengen van gratis reizen met metro, tram, sneltram en bus in de gemeente Amsterdam voor jongeren tot en met 18 jaar, zowel gedurende de hele dag, als enkel buiten de spits;

29 https://www.binnenlandsbestuur.nl/ruimte-en-milieu/nieuws/kinderen-in-rotterdam-gratis-met-ov.19112142.lynkx

Gemeente Amsterdam

Datun 20 januari 2022 Pagina 7 van 6

4. de kosten in beeld te brengen voor gratis reizen met metro, tram, sneltram en bus in de gemeente Amsterdam voor mensen met tot 150 procent van het sociaal minimum inkomen, zowel gedurende de hele dag, als enkel buiten de spits; 5. de uitkomsten van dit onderzoek zo snel mogelijk te delen met de raad, zodat deze kan worden meegenomen in de onderhandelingen voor een nieuw college.