initiatiefvoorstel Roosma cs Een lokaal verankerde economie Community Wealth Building.pdf

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Gemeenteblad

R

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van ………..

Jaar

2020

Afdeling

1

Nummer

<gemblnr>

Publicatiedatum Agendapunt

<agpnr>

Datum initiatiefvoorstel

17 december 2020

Onderwerp

Instemmen met het initiatiefvoorstel ‘Een lokaal verankerde economie: Community Wealth Building in Zuidoost’ van de leden Roosma, Blom (GroenLinks), Biemond (PvdA), Kat (D66) en Schreuder (SP) en kennisnemen van de bestuurlijke reactie Met dit initiatiefvoorstel stellen wij u voor het volgende besluit te nemen: Tekst van openbare besluiten wordt gepubliceerd

De gemeenteraad van Amsterdam

Gezien het initiatiefvoorstel van de leden Roosma, Blom, Biemond, Kat en N.T. Bakker van 17 december 2020, getiteld: ‘Een lokaal verankerde economie: Community Wealth Building in Zuidoost’, Mede gezien de bestuurlijke reactie op het initiatiefvoorstel en de behandeling in de raadscommissie voor Algemene Zaken; besluit:

I. in te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel; II. het college van burgemeester en wethouders te verzoeken: 1. Met behulp van de middelen gereserveerd in de begroting 2021 en het akkoord “Samen Sterker uit de Crisis”, een structureel programma Community Wealth Building (programma ‘meer waarde voor de wijk’) op te zetten, dat zich in richt op de lokale economie in Zuidoost, met als primaire doel de welvaart die gecreëerd wordt in het stadsdeel meer ten goede te laten komen aan de lokale gemeenschap.; 2. In beeld te (laten) brengen hoe de huidige en toekomstige geldstromen in het stadsdeel (kunnen) lopen en hoe de lokale economie functioneert.; 3. In lijn met het akkoord “Samen Sterker uit de Crisis” een incubator voor coöperaties op te starten, met als doel projecten te ondersteunen die lokale uitdagingen aanpakken en met een verdienmodel met gedeelde kennis, governance en eigenaarschap. Deze incubator met voorrang in te zetten in Zuidoost.;

1

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

4. Het percentage mensen uit Zuidoost dat in dienst is bij ankerinstituties (waaronder de gemeente zelf) te verhogen en grote bedrijven in het stadsdeel te stimuleren zodat werkzoekenden in Zuidoost veel vaker aan de slag gaan bij de bedrijven en instellingen in Zuidoost.; 5. Te onderzoeken op welke manieren er met ankerinstituties en grote bedrijven in Zuidoost afspraken te maken zijn om hun inkoop zoveel mogelijk lokaal uit te zetten en hiervoor een streefpercentage voor op te nemen. 6. Via het gemeentelijk inkoop en subsidiebeleid te waarborgen dat mensen die werkzaam zijn voor bedrijven of organisaties die gefinancierd worden uit gemeentelijke geldstromen, eerlijke arbeidsomstandigheden hebben en niet via oneerlijke contractvormen zoals payroll constructies in dienst zijn.; 7. Als onderdeel van het programma Community Wealth Building een platform op te zetten waar ankerinstituties, grote bedrijven, coöperaties en lokale ondernemingen elkaar weten te vinden en economische activiteiten kunnen ontwikkelen. Dit platform moet faciliterend zijn aan het streven naar meer lokale inkoop.; 8.

Ervoor te zorgen dat lokale ondernemers en coöperaties ook plekken in zelfbeheer hebben om hun ondernemingen duurzaam in op te zetten, door onder meer de lijst met gemeentelijk vastgoed die is opgesteld in het kader van het Project Vrije Ruimte ook open te stellen voor het aanjagen van een lokale wijkgerichte coöperatieve economie.; 9. De voortgang van het programma Community Wealth Building in Zuidoost te meten aan de hand van concrete indicatoren. III. kennis te nemen van de bestuurlijke reactie op het initiatiefvoorstel.

Wettelijke grondslag

Gemeentewet art. 147a, lid 1 Initiatiefvoorstel

Inleiding Als er één ding is wat de Covid-19 crisis duidelijk maakt is hoe de huidige economie en arbeidsmarkt mensen kwetsbaar maakt om werk en inkomen te verliezen. Mensen met lage inkomens, onzekere banen, zijn bij de minste of geringste economische tegenslag direct de dupe. Tegelijkertijd is er allerminst een tekort aan rijkdom in de wereld of in Nederland. Ook niet in Amsterdam. Deze tegenstelling is wereldwijd zichtbaar. De acht rijkste mensen op onze planeet bezitten evenveel als de 50% armsten1. En hoewel economen voorspelden dat er sprake zou zijn van een zogenoemd “trickle down” effect, waarbij iedereen van economische groei zou profiteren, zien we in de praktijk dat dit allerminst het geval is (Medium, 2008). “Heel lang was het idee dat rijkdom en groei vanzelf naar beneden zouden sijpelen. Dat zag ik niet in mijn wijk, en eigenlijk nergens”

1

https://cles.org.uk/the-community-wealth-building-centre-of-excellence/

2

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

aldus Ted Howard tijdens de conferentie “The Future is Public” in december 20192. Het kapitaal blijft in de bovenste regionen van de samenleving hangen; bij de 1% waar kapitaalaccumulatie plaatsvindt. Het neoliberale beleid van de afgelopen decennia heeft voor een kleine groep winnaars en een grote groep zogenaamde “verliezers” gezorgd. De huidige economie werkt voor enkelen geweldig, maar voor de meeste mensen niet. Zuidoost is een prachtig stadsdeel van Amsterdam. Een stadsdeel met een diversiteit aan mensen, die veerkrachtig en creatief zijn. Maar het is ook kwetsbaar. Relatief veel mensen hebben een onzekere positie op de arbeidsmarkt. Het stadsdeel is de afgelopen jaren en decennia vaak slecht in het nieuws geweest. Er zijn zorgen rondom armoede criminaliteit en gebrek aan het gevoel van perspectief. Daarnaast is het vertrouwen in de politiek en de overheid laag. Tegelijkertijd huisvest Zuidoost de Amsterdam Arena: dé vierkante kilometer Nederland in euro’s het meeste bijdraagt aan de nationale economie.3 Hoe kan het dat in hetzelfde gebied zoveel rijkdom vergaard wordt en tegelijkertijd zoveel armoede is? Juist nu, aan wat de vooravond lijkt van een grote economische crisis, is het van belang om de eerlijke keuzes te maken. Zeker als het gaat om onze economie en de manier waarop rijkdom (wealth) verdeeld wordt.

Dit voorstel gaat over een eerlijke, lokale en duurzame economie. Een economie die werkt voor mensen en gemeenschappen, voor kleine ondernemers, voor onze planeet, en niet slechts voor grote investeerders en grote bedrijven. Met dit voorstel introduceren wij de aanpak van Community Wealth Building. Om te beginnen in Zuidoost. Het is een nieuwe, op de mens gerichte aanpak van lokale economische ontwikkeling, waar de rijkdom die in een gebied verdiend wordt ook zoveel mogelijk terugvloeit in dat gebied zelf, bij de inwoners van dat gebied. Het doel is lokale bewoners meer te laten profiteren van de economische waardeontwikkeling en hen ook meer zeggenschap daarover te geven (CLES). De term Community Wealth Building geeft aan dat het gaat om bouwen (building), een proces, een langdurig proces waar mensen samen werken aan een nieuwe vorm van omgaan met rijkdom en de verdeling ervan. De lokale overheid moet de facilitator zijn van dit proces, en mensen en organisaties in positie brengen, om samen te kunnen bouwen aan een lokale, duurzame en democratische economie. Een economie van de gemeenschap (community). Het is geen voorstel met kant en klare oplossingen, maar een voorstel voor een duurzaam samenwerkingsproces tussen de gemeente en de verschillende mensen, initiatieven, organisaties en bedrijven in Zuidoost om samen aan deze nieuwe economie te bouwen.

Het dient als inspiratie om daarna ook in andere stadsdelen aan de slag te gaan. Na een korte schets van de context van het stadsdeel zal worden overgegaan op de oplossingen die Community Wealth Building biedt, om vervolgens weer terug te komen bij Zuidoost en op welke manier kan worden samengewerkt aan 2 3

https://de99vanamsterdam.nl/ted-howard/ https://www.zuidoost.nl/zuidoost-economische-top-nederland/

3

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

het bouwen aan een gemeenschap waar rijkdom eerlijk en duurzaam verdeeld wordt onder de bewoners van het stadsdeel. Voor dit voorstel spraken de indieners met verschillende mensen en organisaties, specifiek uit Amsterdam Zuidoost. De indieners zijn hen zeer dankbaar voor de waardevolle gesprekken en inbreng die mede tot dit voorstel hebben geleid. Bestuurlijke context Zuidoost In Amsterdam Zuidoost wonen 88.610 mensen en het is na stadsdeel Centrum het stadsdeel met de minste inwoners. De gemeente Amsterdam erkent dat Zuidoost een stadsdeel is dat meer aandacht verdient. Er zijn zorgen over de leefbaarheid en de veiligheid in het stadsdeel onder bewoners en onder het bestuur. Op dit moment is het proces in gang gezet om te komen tot een Masterprogramma Zuidoost4 waarin de problemen in Zuidoost structureel en langdurig kunnen worden aangepakt. Ook is er op 31 maart een kamerbrief gestuurd over de voortgang van het programma Leefbaarheid en Veiligheid, opgezet om een aantal wijken in Nederland te verbeteren. Zuidoost wordt hierin aangemerkt als een van de wijken waarover de staatssecretaris in gesprek gaat met de Burgemeester van Amsterdam.5 Dit vormt voor ons de aanleiding voor dit voorstel.

Zuidoost - een historische en sociaal-maatschappelijke context Om het idee van een lokaal verankerde economie in Zuidoost in praktijk te brengen, is het belangrijk om de context van het stadsdeel goed te begrijpen. Hoe is het huidige Zuidoost tot stand gekomen? Tijdens een van de gesprekken die wij voor de totstandkoming van dit voorstel hadden formuleerde iemand dit treffend: “Om dit proces goed te laten slagen is het belangrijk te weten hoe het tot nu toe [in Zuidoost] is verlopen. De huidige situatie is gebaseerd op beleid dat [in het verleden] is gemaakt. Om dat te veranderen, moet je het oude beleid en de effecten ervan doorgronden”. In Annex 1 van dit voorstel is een korte samenvatting van de geschiedenis en het beleid in Zuidoost. Onderdeel van het Masterprogramma Zuidoost is een onderzoek naar de rol van de gemeente in de ontwikkeling van Zuidoost, waarbij de fouten die de gemeente in het verleden heeft gemaakt worden erkend en benoemd. Bedrijvigheid in het stadsdeel Zuidoost huisvest de Amsterdam Arena, exact de vierkante kilometer “Nederland” die in euro’s het meeste bijdraagt aan de nationale economie, het economische gebied van Nederland waar het meeste geld wordt verdiend.

Over het jaar 2019 was dat, om precies te zijn, 3,6 miljard euro.6 Dit geld bereikt helaas de inwoners van het stadsdeel zelf nauwelijks, maar voelt grotendeels het stadsdeel uit en belandt in de handen van aandeelhouders. Hoewel het gebied de Bijlmer de hoogste toegevoegde waarde aan Nederland bijdraagt, staat het stadsdeel op lijstjes van armoede en werkloosheid ook bovenaan. Uit de gesprekken die wij voerden blijkt dat woon- en werkfuncties in Zuidoost sterk gescheiden zijn: er zijn compleet gescheiden werelden van mensen die er alleen https://amsterdam.raadsinformatie.nl/document/8365522/1/09012f9782d05f83 https://www.omgevingsweb.nl/beleid/kamerbrief-voortgang-programma-leefbaarheid-en-veiligheid/ 6 https://www.zuidoost.nl/zuidoost-economische-top-nederland/ 4 5

4

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

werken en mensen die er alleen wonen. Armoede in het stadsdeel is vaak structureel en intergenerationeel. Het is moeilijk om uit die armoede te komen. En terwijl huidige bewoners van Zuidoost maar weinig profiteren van het geld dat in hun stadsdeel wordt verdiend, wordt gentrificatie7 ook een steeds groter probleem: er is een duidelijk risico op verdringing van de huidige bewoners van het stadsdeel. Dus niet alleen profiteren bewoners van Zuidoost niet van het geld dat er in hun stadsdeel wordt verdiend, het is ook onzeker of hun kinderen straks nog in het stadsdeel kunnen wonen. Wat Zuidoost te bieden heeft Tegelijkertijd heeft Zuidoost ontzettend veel te bieden De creativiteit en veerkracht van de bewoners heeft geleid tot uiteenlopende initiatieven en er is een groot potentieel om de bedrijvigheid in het stadsdeel een boost te geven. Deze activiteit is niet altijd zichtbaar. Dit heeft voor een deel te maken met de informele economie die een in het stadsdeel een grotere rol speelt.

Deze informele economie zorgt ervoor dat veel mensen in het stadsdeel het hoofd boven water kunnen houden en draait voor een belangrijk deel bijvoorbeeld op snorders (onofficiële taxi’s), kapperszaken aan huis, cateraars vanuit huis, bandjes, naaiateliers, kinderopvang en zorg voor ouderen.8 Ook zijn er veel informele netwerken in Zuidoost, zoals netwerken gerelateerd aan kerken en moskeeën, die een grote sociale functie vervullen en waarde toevoegen en die ook de kans zouden moeten krijgen om te professionaliseren. In juli 2019 is in opdracht van de gemeente een economische verkenning van de wijk Venserpolder uitgevoerd. Dit is een goed voorbeeld van hoe de economische mogelijkheden van een wijk in kaart gebracht kunnen worden. Om een buurteconomie te creëren is het volgens de verkenning van belang om vraag en aanbod beter op elkaar aan te laten sluiten en te kijken wat er al in de buurt aan activiteit is. Er is bijvoorbeeld veel aanbod van catering aan huis en er is tevens vraag naar catering vanuit de grote bedrijven die in het gebied een bedrijfspand hebben. Er is in Zuidoost geen gebrek aan talent, wel een gebrek aan hulpmiddelen, kennis en kansen om dit talent volledig te laten bloeien. Ook is er in Zuidoost World of Food, een foodhall waar de lekkerste streetfood uit de hele wereld onder één dak te vinden is.

Veel mensen in de informele economie willen de stap naar de formele economie wel maken, maar doen of durven dit uiteindelijk niet. Stadsdeel Zuidoost probeert mensen op weg te brengen door subsidie, advies en netwerkbijeenkomsten, of door lege winkelpanden goedkoop aan te bieden. World of Food is een ideaal voorbeeld van hoe de lokale economie gestimuleerd kan worden en hoe ondernemers geholpen kunnen worden de stap van de informele naar de formele economie te maken, met als groot nadeel dat het om een tijdelijke locatie gaat, waardoor het project alsnog een tijdelijk karakter krijgt. Een duurzame plek is van groot belang om de nodige zekerheid te bieden.

7

Het proces van opwaardering van een woongebied waardoor de vastgoedprijzen stijgen en oorspronkelijke bewoners verdrongen worden 8 https://www.trouw.nl/nieuws/amsterdam-zuidoost-springplank-voor-nieuwkomers~b107650d/

5

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

Er zijn nog veel meer kansen om de mensen, kennis, creativiteit en organisaties die er al zijn, aan elkaar te koppelen binnen een structuur die werkt voor mensen en kleine ondernemers. En er moet collectief eigenaarschap komen van de diensten die er in het stadsdeel al zijn. Ook het initiatief van de Bijlmerbox, ontstaan tijdens de coronacrisis, blijkt een succesvolle formule: een box met producten van verschillende ondernemers uit Zuidoost. Bloei en Groei is een van de organisaties die een maatschappelijke impact maakt door het creëren van vruchtbare grond voor vrouwen die zichzelf, hun omgeving en de buurt willen versterken. Maar ook Prospect Eleven speelt sinds kort in op een enorme behoefte. Het is een gebouw dat een jaar lang fungeert als broedplaats voor jonge ondernemers, creatievelingen en stadsmakers. In de korte tijd van hun bestaan drukken ze reeds hun stempel in de buurt en in de groei van deelnemers. Tegen de klippen op drukt de creatieve sector uit Zuidoost al decennialang z'n stempel in heel Nederland. Met serieuze investeringen kan hier nog veel meer moois uit ontstaan. Het zijn bij uitstek dit soort initiatieven die het verdienen om verder gestimuleerd te worden, vanwege de maatschappelijke en economische impact die zij in de buurt kunnen hebben.

Community Wealth Building De manier waarop de huidige economie is ingericht zorgt voor een klein groepje “winnaars” en een grote groep “verliezers” en zorgt ervoor dat rijkdom maar bij een select groepje beklijft. In Amsterdam Zuidoost is dit goed terug te zien. Er zijn echter manieren waarmee steden ervoor kunnen zorgen dat een groter deel van de samenleving gaat mee profiteren van deze rijkdom. In verschillende steden in de wereld heeft een programma van Community Wealth Building tot mooie resultaten geleid die hebben bijgedragen aan een verandering in de verdeling van rijkdom. Steden als Cleveland in de VS en Preston in het Verenigd Koninkrijk laten zien dat met een programma van Community Wealth Building je bepaalde grote bedrijven kan verleiden om een groter deel van het geld dat er wordt verdiend en uitgegeven in het gebied zelf vast te houden. Een belangrijke speler in deze reorganisatie zijn zogenaamde ankerinstituties; dit zijn grote organisaties in de publieke of sociale sector die een groot belang hebben bij en een binding hebben met het gebied waar ze gevestigd zijn. In het geval van Zuidoost zijn ankerinstituties bijvoorbeeld de Johan Cruyff Arena, de gemeente zelf, de hogescholen, het AMC-ziekenhuis en andere zorginstellingen die hier gevestigd zijn. Zij kunnen een belangrijke rol spelen in het lokaal verankeren van de economische activiteit die zij voortbrengen.

Naast deze ankerinstituties, kunnen er ook afspraken gemaakt worden met (grotere) commerciële bedrijven die binding hebben met het stadsdeel. In Zuidoost zijn dit bijvoorbeeld bedrijven als de Amsterdam Arena en ING. Community Wealth Building geeft handvatten hoe een lokale gemeenschap een andere economie kan opbouwen.9 Het idee van gedeeld eigenaarschap staat centraal in deze lokale economie. Er zijn vijf basisprincipes die ten grondslag liggen aan het programma 9

https://de99vanamsterdam.nl/ted-howard/

6

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

van Community Wealth Building, zoals we dat ook in de Verenigde Staten (Cleveland) en het Verenigd Koninkrijk (Preston) kennen.10 Basisprincipe 1: “Gedeeld eigenaarschap van de economie” Lokale bedrijven, zeker in de vorm van coöperaties en community organisaties, zijn meer geneigd om lokale mensen aan te nemen en hun inkoop lokaal te doen. Community Wealth Building staat ook voor democratisch eigenaarschap van bedrijven: Door ervoor te zorgen dat werknemers mede-eigenaar zijn van en in coöperaties, en door de overheid een grotere rol te laten spelen met behulp van meer “insourcing” door lokale overheden (dingen weer zelf doen) en de ontwikkeling van bedrijven in overheidshanden die diensten leveren aan de lokale gemeenschap. Onderzoek toont aan dat coöperatieve ondernemingen socialer, duurzamer, rechtvaardiger én ook productiever zijn.11 Dit betekent dat er ontwikkeling en groei moet plaatsvinden van lokale (kleine) ondernemers, community organisaties12, coöperaties13 en gemeentelijk eigenaarschap. Dit kan bijvoorbeeld in de vorm van een incubator voor coöperaties op te richten. Door het ontwikkelen en uitbreiden van deze modellen van eigenaarschap van bedrijven zorgen we ervoor dat geld in de lokale economie terugvloeit in plaats van dat die als winst naar anonieme aandeelhouders gaan.

Basisprincipe 2: “Financiële middelen die lokaal werken” Er is geld nodig om ervoor te zorgen dat de bovengenoemde organisaties kunnen opbloeien. Dit geld is er al. Echter hebben investeerders, banken en bedrijven de laatste jaren hun geld in grote nationale en internationale bedrijven en vastgoed gestoken. De verbinding tussen de kredietverstrekkers en de gemeenschappen verslechtert en moet verbeterd worden. Dit kan bijvoorbeeld door banken uit te dagen om lokaal economische ontwikkeling mogelijk te maken, via steun voor lokale kredietunies en het geven van leningen aan groepen in de lokale gemeenschap waarmee mensen de stap van de informele naar de formele economie zouden kunnen maken. In de vorm van een lokale bank of een circulair investeringsfonds, waar grotere bedrijven en/of ankerinstituties aan bijdragen en het geld naast eventuele startleningen gebruikt kan worden voor trainingen en ondersteuning bij het vormen van een onderneming of coöperatie of wat gaat naar onderwijs voor jongeren in een gebied. Te denken valt ook aan een ondernemers (kansen)huis. Basisprincipe 3: “Eerlijk werkgeverschap en een rechtvaardige arbeidsmarkt” Het derde basisprincipe is te zorgen voor een rechtvaardige arbeidsmarkt. Op dit moment zien we dat zelfs mensen met een baan niet kunnen rondkomen: ook Amsterdam kent steeds meer werkende minima.

Daarnaast zijn flexibel werken en flexibele contractvormen steeds meer de norm, wat leidt tot onzekerheid voor werknemers. De kansen op een baan moeten vergroot worden, maar ook de arbeidsomstandigheden moeten verbeterd worden. Werknemers zouden altijd een living wage betaald moeten krijgen (zie ook het coalitieakkoord ‘Een nieuwe lente, een

https://cles.org.uk/what-is-community-wealth-building/the-principles-of-community-wealth-building/ https://www.vn.nl/preston-herrijzenis/ 12 Non profit organisaties met als doel verbetering van de gemeenschap. 13 In een coöperatie zijn werknemers ook eigenaar van het bedrijf. 10 11

7

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

nieuw geluid’14). Daarnaast kunnen werkgevers gestimuleerd worden om mensen aan te nemen uit gebieden waar werkloosheid relatief hoger ligt; bijvoorbeeld in een bepaalde wijk in de stad. Inclusieve werkomstandigheden zijn hierbij van groot belang. Bij eerlijk werkgeverschap horen ook ontwikkelingsmogelijkheden: het gaat om banen met perspectief, maar ook banen op verschillende niveaus (en niet alleen de laagstbetaalde banen, met weinig ontwikkelmogelijkheden). De ankerinstituties spelen hierin een grote rol, door mensen aan te nemen en zo bij te dragen aan de lokale economie en het vooruitzicht en inkomen van bewoners uit het gebied waar deze instituties zijn gevestigd.15 Basisprincipe 4: “Progressieve inkoop van goederen en diensten” Bij inkoop en aanbestedingen is prijs vaak de bepalende factor, maar ankerinstituties kunnen via hun inkoop bijdrage aan de lokale waardeontwikkeling. Ankerinstituties (zoals politie, ziekenhuizen en woningbouwverenigingen, en in sommige definities ook commerciële bedrijven) zijn verbonden aan een bepaald gebied door hun missie, geschiedenis, fysieke activa en/of lokale relaties. Om Community Wealth Building te laten slagen moeten ankerinstituties hun aanbesteding en inkoop (meer) lokaal uitzetten. Daarnaast moeten in de gunningscriteria zaken als duurzaamheid, goede arbeidsvoorwaarden en social return voorwaardelijk worden gemaakt.

Op deze manier blijft het geld in de stad of wijk en vindt de aanbesteding of inkoop plaats bij partijen die werkelijk het beste voor hebben voor de gemeenschap en milieu. Basisprincipe 5: “Sociaal gebruik van grond en bezit” Grond is vaak in handen van een klein groepje mensen of bedrijven. Speculatie met grond en vastgoed zorgt voor stijgende huizen- en vastgoedprijzen en stijgende huren, waardoor belangrijke onderdelen van de lokale economie ontoegankelijk worden. Meer zeggenschap en democratische controle van de gemeenschap over de grond en bepaald vastgoed, maakt het mogelijk om geld in de lokale economie vast te houden. In Amsterdam is er al sprake van publiek eigenaarschap van bepaalde grond in de vorm van erfpacht. Dit biedt de mogelijkheid om via bestemmingsplannen te sturen op de economische activiteit in een gebied. Het ondersteunen van initiatieven die wooncoörporaties willen opzetten, georganiseerd rondom de principes van commoning, zijn ook een mogelijkheid om lokale economische activiteit in het gebied vast te houden. Community Wealth Building in Amsterdam Zuidoost Uit onze gesprekken met mensen en organisaties uit Zuidoost blijkt dat de grote verschillen in rijkdom en armoede worden gezien als een gevolg van de gescheiden leefwerelden, van gebrek netwerken, economische middelen en kansen op werk en ondernemerschap.

Tegelijkertijd werd duidelijk hoeveel talent er al aanwezig is in het stadsdeel: er is enorm veel sociaal en cultureel kapitaal. Dit talent en deze krachten moeten gezien en gefaciliteerd worden, door enerzijds ruimte te maken en anderzijds kansen te bieden en initiatieven te faciliteren. Rolmodellen spelen hierbij ook een P. 55 van het coalitieakkoord: ‘Wij willen dat Amsterdam een gemeente wordt waar goed werkgeverschap de norm is en het living wage (120% van minimumloon) uitgangspunt is. We gebruiken hiervoor onze relaties met werkgevers in Amsterdam en maken waar mogelijk afspraken om dit te realiseren’. 15 Er zijn verschillende voorbeelden in andere steden in de wereld waarin vooral lokale overheden, de zorgsector en het hoger onderwijs hierbij zo een rol hebben vervuld. 14

8

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

belangrijke rol, met name voor jongeren. Het programma Community Wealth Building kan hier invulling aan geven en heeft zich bewezen in andere steden. De fracties van GroenLinks, PvdA, D66 en de SP doen daarom verschillende voorstellen om de vijf basisprincipes van Community Wealth Building op een Amsterdamse wijze in Zuidoost in de praktijk te brengen. Voorstellen: 1. Een structureel programma voor Community Wealth Building in Zuidoost: Richt met behulp van de middelen die gereserveerd zijn in de begroting 2021 en het akkoord “Samen Sterker uit de Crisis” een structureel programma Community Wealth Building in (programma ‘meer waarde voor de wijk’), dat zich in richt op de lokale economie in Zuidoost. Dit programma heeft als doel om samen met de inwoners, organisaties en ondernemingen van het stadsdeel de principes van Community Wealth Building op een Amsterdamse wijze in de praktijk te brengen. Dit houdt onder andere in dat de welvaart die gecreëerd wordt meer ten goede komt aan de lokale gemeenschap en ankerinstituties en grote bedrijven in Zuidoost (veel) meer gaan inkopen bij lokale ondernemers in het gebied. Hierbij wordt de voorkeur gegeven aan coöperatieve organisaties, commons en andere op de buurtgemeenschap gerichte initiatieven die niet (primair) gericht zijn op winst. 2.

Onderzoek naar lokale geldstromen: Onderzoek hoe de huidige geldstromen in het stadsdeel lopen en de lokale economie functioneert. En onderzoek ook hoe toekomstige geldstromen kunnen gaan lopen om de lokale economie te versterken in dienst van de bewoners van Zuidoost; 3. Incubator voor coöperaties: Start - in lijn met het akkoord “Samen Sterker uit de Crisis” - een incubator voor coöperaties. Het doel van deze incubator is om lokale projecten en activiteiten te ondersteunen, die lokale uitdagingen (zoals op het gebied van energiearmoede, ongelijkheid in het onderwijs of lokale voedselvoorziening) aanpakken met een verdienmodel met gedeelde kennis, governance en eigenaarschap. Er worden voorwaarden gesteld aan de toekomstige coöperaties zoals dat het primaire doel niet is om winst te maken, winsten het stadsdeel niet uit kunnen vloeien, de coöperaties onderling kennis, technologie en andere bronnen met elkaar delen en er een coöperatieve manier van eigenaarschap is. De incubator voor coöperaties kan ingezet worden als een stadsbreed programma, maar richt zich in eerste instantie op de gebieden waar het meest behoefte is aan economische ontwikkeling, waaronder met name Zuidoost. Deze incubator zelf moet ook ontstaan uit een participatief proces. 4.

Meer mensen in dienst bij “ankerinstituties”: Zorg dat er meer mensen uit Zuidoost in dienst komen bij de lokale ankerinstituties (waaronder de gemeente zelf, het AMC en grote commerciële bedrijven). Doe dit door meer afspraken te maken en met behulp van instrumenten als Social Return. Sluit hierbij aan bij het eerder uitgewerkte Banenplan Zuidoost en onderzoek op welke manier de Amsterdam Economic Board hieraan kan bijdragen. Neem een ambitieus maar realistisch streefpercentage en/ of aantal banen op; 5. Meer lokale inkoop door “ankerinstituties”: Onderzoek op welke manieren ankerinstituties en grote bedrijven in Zuidoost te verleiden of te stimuleren zijn 9

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

6.

7.

8.

9.

R

om hun inkoop meer lokaal uit te zetten bij (kleine) ondernemers en coöperaties in Zuidoost. Treedt hierover in contact met deze instituties en bedrijven: zoals het AMC, EMA, Stadsdeel Zuidoost zelf, Johan Cruyff Arena, etc. Stel ook hiervoor een realistisch maar ambitieus streefpercentage vast, voor de eigen organisatie en leg deze waar mogelijk vast in convenanten met de andere ankerinstituties (inclusief de grote bedrijven). Eerlijk werk: Waarborg via het gemeentelijk inkoop en subsidiebeleid dat mensen die werkzaam zijn voor bedrijven of organisaties die gefinancierd worden uit gemeentelijke geldstromen, eerlijke arbeidsomstandigheden hebben en niet via oneerlijke contractvormen zoals payroll constructies in dienst zijn; Platform voor lokale bedrijvigheid: Zet als onderdeel van het programma Community Wealth Building een platform op waar ankerinstituties, grote bedrijven, coöperaties en lokale ondernemingen elkaar weten te vinden en zo economische activiteiten kunnen ontwikkelen. Dit platform moet faciliterend zijn aan het streven naar meer lokale inkoop; Plekken in zelfbeheer voor lokale ondernemers: Zorg ervoor dat lokale ondernemers en coöperaties plekken in zelfbeheer kunnen krijgen om hun ondernemingen duurzaam in op te zetten.

Dit kan onder meer gedaan worden door de lijst met gemeentelijk vastgoed die is opgesteld in het kader van het Project Vrije Ruimte ook open te stellen voor het aanjagen van een lokale wijkgerichte coöperatieve economie; Voortgang meten: Meet de voortgang van het programma Community Wealth Building in Zuidoost aan de hand van concrete indicatoren waaronder het aantal coöperaties die via de incubator gestart zijn, het vaststellen van percentages voor inkoop door ankerinstituties en door aanbestedingen van de gemeente zelf en een aantal indicatoren uit de Brede Welzijnsindex over te nemen waarbij naar meer dan enkel economische cijfers wordt gekeken. Rapporteer over de voortgang aan de gemeenteraad in januari 2022.

Stukken

Meegestuurd Ter inzage gelegd

n.v.t. De leden van de gemeenteraad van Amsterdam

F. Roosma S.R.H. Blom H.J. Biemond H. Kat D. Schreuders

10

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

11

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

Annex 1. Zuidoost - een historische en sociaal-maatschappelijke context Het huidige stadsdeel is ontstaan vanuit een meer, dat aan het dorpje Bijlmer lag, dat werd drooggelegd. Het dorpje Bijlmer lag toen aan het zandpad dat van Amsterdam naar Weesp liep. Hoewel het voorheen gebruikelijk was dat een stad langzaam en zonder groot plan werd uitgebreid, werd voor stadsdeel Zuidoost een algemeen plan opgesteld over de uitbreiding van Amsterdam en dit werd in 1965 gepresenteerd en “Grondslagen voor de Zuidoostelijke stadsuitbreiding” heette. Het plan bestreek een lange periode. Om tegemoet te komen aan de behoefte van meer woningen en meer groen werd er veel hoogbouw gebouwd. Onder andere hierdoor en door het tekort aan voorzieningen zoals, winkels, het OV en goede wegen ontstond (onbedoeld) suburbanisatie omdat de beoogde bewoners van de Bijlmer de voorkeur gaven aan koopwoningen die in de overloop steden van Amsterdam werden gebouwd. Intussen werd er steeds meer bezuinigd op de originele plannen en pleegde woningcorporaties weinig onderhoud. Dit leidde uiteindelijk tot problemen in de leefbaarheid van de wijk, onder andere door verloedering. Tegelijkertijd vond er in de jaren 70 een migratiestroom plaats vanuit Suriname, vanwege de onafhankelijkheid van het land in 1975.

Duizenden Surinamers werden, na aankomst in Nederland, gehuisvest in overvolle, onhygiënische en brandgevaarlijke pensions. Daarnaast maakte “de Gemeente Amsterdam in de jaren ’70 in de toewijzing van woningen binnen de Amsterdamse bevolking onderscheid op basis van afkomst door leegkomende woningen in een groot aantal wijken bewust niet toe te wijzen aan etnische minderheden. Het ‘spreidingsbeleid’ van de gemeente hierachter was erop gericht per portiek in Amsterdamse straten niet meer dan één gezin van een ‘etnische minderheid’ te laten wonen. In de praktijk zorgde het trouwens eerder voor concentraties dan voor de gewenste ‘spreiding’”.16 De grote leegstand in de Bijlmer moedigde Surinamers aan over te gaan tot kraakacties, protesten en verzet tegen het toewijzingsbeleid.

Uiteindelijk viel de komst van Surinamers, naar de Bijlmer, niet meer tegen te houden.17 De Bijlmer, zoals een groot deel van Zuidoost genoemd wordt, heeft in de eerste vijftig jaar van zijn bestaan met grote problemen geworsteld: torenhoge ambities en de bijbehorende teleurstelling, grootschalige leegstand, heroïneverslaving, verloedering en criminaliteit, negatieve beeldvorming, sloop van duizenden woningen en als dieptepunt een vliegtuig dat op een noodlottige zondagavond in 1992 neerstortte op de wijk.18 Door leegstand van soms een kwart van alle flatwoningen, en bijbehorende verloedering, liep de schuld van de enige woningcorporatie in de Bijlmer jaarlijks met https://www.theblackarchives.nl/tba-blog/zwartboek-segregatie-in-amsterdam-en-de-rol-van-discriminerendspreidingsbeleid-door-de-gemeente-in-de-jaren-70 17 https://decorrespondent.nl/7450/niet-voor-surinamers-amsterdam-sloot-complete-wijken-voor-niet-wittenederlanders/284181211050-00d1b095 18 https://www.parool.nl/nieuws/zuidoost-staat-aan-de-vooravond-van-een-nieuw-begin~b026015c/ 16

12

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

miljoenen op. De bouw werd gedreven door idealen, de sloop door geld. In de jaren 90 begon een enorme operatie om het stadsdeel te vernieuwen, met name door de sloop van meer dan de helft van de flats, de renovatie van het overige deel en het planten van laagbouwwijken. Het stadsdeel heeft een metamorfose ondergaan en de klachten in de buurt zijn veranderd van klachten over overlast van drugsverslaafden naar klachten over dat het ontbreekt aan horeca en levendigheid. De leegstand is gereduceerd tot nul en in onderzoeken geven bewoners hun woonomgeving een ruime voldoende. Echter zijn de sociale problemen door de vernieuwing niet opgelost.19 Er is de afgelopen 25 jaar enorm geïnvesteerd in stenen, maar impactvolle sociale investeringen die blijven evenwel achterwege. Relatie tussen de overheid en de bewoners van Zuidoost Zuidoost is het stadsdeel waar de opkomst tijdens verkiezingen het laagst is in Amsterdam.2021 De stadsdeelorganisatie heeft kenmerken van een verwaarloosde organisatie. Stedelijk beleid is onvoldoende cultuursensitief en met het wegvallen van de macht van stadsdelen is er weinig voor in de plaats gekomen wat de kloof tussen de politiek, overheid en bewoners heeft gedicht. Daarnaast heeft de gemeente Amsterdam, vanwege de centralisatie, een dominante sturingsfilosofie die op generieke thema’s is ingedeeld en minder op gebieden in de stad.

Verder draagt het hoge verloop van ambtelijk personeel en “een carrousel van projecten en het gebrek aan aansluiting op de sociale dynamiek van de samenleving” bij aan teleurstelling in de overheid.22 De werkwijze van de gemeente wordt gekenmerkt door de neiging om de regie in eigen hand te houden. Dit staat de vorming van samenwerking met maatschappelijke partners op basis van gelijkwaardigheid in de weg. Actieve bewoners die sleutelposities vervullen in de wijk vinden moeilijk gehoor door gebrek aan cultuursensitiviteit vanuit de gemeente. Daarnaast zorgt het gebrek aan democratisering in beleid ertoe dat lokale experts en rolmodellen amper een voet tussen de deur krijgen en het gevoel hebben niet serieus genomen te worden. Behalve als er sprake is van incidenten en er tijdelijk brandjes geblust moeten worden. Duurzaam is deze werkwijze echter niet, wat bijdraagt aan het gevoel van carrousels aan projecten van korte duur.23 Dit kwam ook naar voren uit de gesprekken die wij in juni 2020 voerden met verschillende mensen en organisaties in Zuidoost over dit voorstel. De verbinding maken en het zoeken naar oplossingen voor bepaalde problemen of kansen wordt vaak van buitenaf gezocht, in plaats van de verbinding van binnenuit te maken. Onderwijs, werk en inkomen

https://www.groene.nl/artikel/hoe-een-zwarte-wijk-nog-zwarter-werd https://www.parool.nl/nieuws/stemrecht-de-bijlmer-heeft-er-weinig-mee~b545bf3a/ 21 OIS Gemeente Amsterdam, 2020 22 https://amsterdam.raadsinformatie.nl/vergadering/673654#ai_5125269 23 https://amsterdam.raadsinformatie.nl/vergadering/673654#ai_5125269 19 20

13

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

De hoge werkloosheid en armoede in Zuidoost hangt samen met andere problematiek, op het gebied van leefbaarheid, veiligheid en gezondheid. En het hangt natuurlijk ook samen met institutioneel racisme op allerlei leefgebieden. Armoede werkt ook weer door op andere uitkomsten. Zoals hoe goed kinderen het op school doen. Dit hangt ook af van of de benodigde spullen voorhanden zijn (fiets, laptop). Scholen in Zuidoost ervaren ook zwaardere gevolgen van het lerarentekort dat heel Nederland teistert. Het extreem hoge percentage laaggeletterdheid (37%) maakt communicatie en participatie met bewoners een extra zware opgave.24 De afgelopen periode hebben er wereldwijd protesten tegen institutioneel racisme en anti-zwart geweld plaatsgevonden naar aanleiding van de gruwelijke moord op de Amerikaan George Floyd. Na een overweldigende opkomst van de demonstratie op de Dam, kwamen er in het Mandelapark in Zuidoost in juni 2020 meer dan 11.000 mensen samen. Racisme dat plaatsvindt op vele plekken: in het onderwijs, op de arbeidsmarkt, door de politie, op de woningmarkt, door de belastingdienst. En dat haar doorwerking kent in de cijfers zoals we die in het stuk hiervoor beschreven hebben.

In de gesprekken die wij voerden met mensen in het kader van dit voorstel werd dat ook als een van de redenen genoemd waarom de mensen in Zuidoost niet of nauwelijks profiteren van de rijkdom die er in het stadsdeel is. Veiligheid Een ander cijfer dat het nieuws vooral de zomer van 2019 beheerste is het cijfer over geweldsincidenten en veiligheid. De meeste misdrijven waar zowel jongeren (12-24 jaar) als volwassenen verdachte zijn worden gepleegd in het centrum van Amsterdam, maar na de Wallen worden er in de Bijlmer in stadsdeel Zuidoost ook relatief veel misdrijven gepleegd.25 In Zuidoost zijn er relatief veel jeugdige verdachten vergeleken bij andere stadsdelen.26 Ook in 2019 was Amsterdam Zuidoost het vaakst toneel van ernstige gewelddadige incidenten. Conflicten in de internationale drugshandel zijn daar waarschijnlijk vaak de grootste oorzaak van.27 De link tussen jeugdwerkloosheid, armoede en criminaliteitscijfer is makkelijk gemaakt. Sommige mensen zien de criminaliteit als enige optie om voldoende inkomen te genereren. Het gevoel dat de lokale en landelijke overheid de inwoners van het stadsdeel links heeft laten liggen helpt hier ook niet bij.28 Dit is ook terug te zien in lage opkomst bij verkiezingen, het vertrouwen in de overheid is laag.

https://amsterdam.raadsinformatie.nl/vergadering/673654#ai_5125269 Criminaliteitsbeeld 2018 gemeente Amsterdam, p.9 en p.17 26 Criminaliteitsbeeld 2018 gemeente Amsterdam, p.13 27 https://www.parool.nl/nieuws/weer-veel-jonge-doden-door-geweld-in-2019~baac07c4/ 28 https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/liquidaties-en-geweldsincidenten-in-amsterdam-zuidoost-debijlmer-buigt-niet-voor-criminelen~b94ad582/ 24 25

14

Jaar Afdeling Nummer Datum

2020 1 <gemblnr>

Gemeente Amsterdam Gemeenteraad Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van

R

15