Initiatiefvoorstel d.d. 23 april 2021 van het lid Rooderkerk (D66) getiteld Gezonde schoollunches in Amsterdam

Initiatiefvoorstel voor de raadsvergadering van Datum vergadering Nummer Directie Van Datum Portefeuille Agendapunt

Nummer Directie Achterna(a)m(en) van indiener(s) Datum van indienen Portefeuillenaam Agendapunt

Onderwerp Instemmen met het initiatiefvoorstel gezonde schoollunches in Amsterdam van raadslid Rooderkerk (D66).

De gemeenteraad van Amsterdam besluit 1 In te stemmen met genoemd initiatiefvoorstel 2 het college van burgemeester en wethouders te verzoeken: 1. Gratis gezonde schoollunches aan te bieden voor alle leerlingen op 10 op-scholen in Nieuw-West, Zuidoost en Noord. Hiertoe te onderzoeken welk budget nodig is en welke post binnen de begroting of subsidie daarvoor in aanmerking komt. Dit uiterlijk voor de voorjaarsnota voor te leggen aan de raad 2. Scholen te ondersteunen om bij de gezonde schoollunches ouders te betrekken. Daarbij aandacht te besteden aan ontbijten, zodat dat kinderen de schooldag niet zonder ontbijt beginnen. 3. Een convenant af te sluiten met als doel gezonde schoollunches op alle scholen (po en vo) in Amsterdam. En hiertoe: - Met scholen een plan te maken om gezonde schoolkantines in te richten waarbij doel is te stoppen met verkoop van ongezond eten en drinken (eten dat valt buiten de Schijf van Vijf) op school - Samenwerking te intensiveren met stadslandbouwinitiatieven - Afspraken te maken met aanbieders van schoollunches, cateraars en (online) supermarkten -Bij scholen het belang te benadrukken van voldoende lange pauzes voor de lunch en om te spelen

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 2 van 7

4. Bij het inrichten van groene schoolpleinen aandacht te hebben voor eetbaar groen in combinatie met educatie 5. Op alle schoolpleinen te zorgen voor ruimte toegang tot schoon drinkwaterpunten 6. Voedseleducatie te stimuleren op alle scholen en als gemeente ondersteuning te bieden aan scholen bij educatie voor kinderen en ouders. 7. De mogelijkheden te onderzoeken voor het verdere zonering van fastfood ketens tot 250 meter nabij scholen en in lagere inkomensgebieden.

Wettelijke grondslag artikel 147a, lid 1 van de Gemeentewet

Initiatiefvoorstel

Overgewicht is een pandemie die in tijden van corona bijna wordt vergeten. De coronacrisis laat wel het belang zien van gezonde voeding en leefstijl. Overgewicht zorgt voor extra gezondheidsrisico’s. Door de maatregelen en het sluiten van scholen en sportclubs zijn kinderen volgens onderzoek van de Nederlandse ziekenhuizen echter ongezonder gaan eten en minder gaan bewegen1. Daarom pleiten wij ervoor om gratis schoollunches aan te beiden op scholen en daar te starten waar de problemen het grootst zijn. Op scholentour in Amsterdam Zuidoost vertelden veel van de kinderen dat zij zonder ontbijt of lunch naar school gaan. In de pauze moeten ze het doen met een zak chips. Kinderen hebben energie uit voeding nodig om goed te kunnen leren, bewegen en spelen. Ongezonde voeding heeft effect op zowel de leerprestaties als de gezondheid. In Amsterdam is één op de vijf kinderen te zwaar, meer dan het landelijke gemiddelde2. Het voedingspatroon van kinderen bevat teveel suiker, vet en zout en onvoldoende groente en fruit. Deze voeding gerelateerde problemen doen zich bovendien vaker voor bij kinderen uit gezinnen met een lagere sociaal economische positie. Dit vergroot de kansenongelijkheid in de samenleving en het onderwijs.

1 https://www.mumc.nl/actueel/nieuws/leefstijl-van-kinderen-beinvloed-door-corona-maatregelen 2 https://jongerenopgezondgewicht.nl/nieuws/overgewicht-bij-amsterdamse-kinderen-met-10-gedaald#:~:text=Amsterdamse%20Aan-

pak%20Gezond%20Gewicht,-Amsterdam%20loopt%20voorop&text=E%C3%A9n%20op%20de%20vijf%20kinderen,landelijk%20gemiddelde%20van%2013%25).

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 3 van 7

Daarom dient de fractie van D66 een initiatiefvoorstel in voor gezonde schoollunches in Amsterdam. Door kinderen gezond te laten lunchen, bevorderen we de gezondheid en geven we elke leerling de kans om de aandacht bij de les te houden. Nationaal Preventieakkoord Het in 2018 gesloten Nationale Preventieakkoord “Naar een gezonder Nederland” biedt een goede aanleiding om dit doel te verwezenlijken. In het akkoord is opgenomen dat in 2020 minimaal 950 scholen hun leerlingen en personeel gezonde voeding aanbieden in de kantine. Daarmee moet 50% van alle schoolkantines gezond zijn. Aanvullend is er voor kinderen in het onderwijs en de kinderopvang extra aandacht voor gezonde voeding. Binnen de Gezonde School wordt het onderwijs laagdrempelig de kans geboden om in te zetten op bijvoorbeeld kooklessen, moestuinen of het bezoeken van lokale boerderijen. Dit moet bijdragen aan een gezonder eetpatroon (en meer sporten en bewegen) bij kinderen in het onderwijs. Aanpak Gezond Gewicht Amsterdam loopt voorop in de strijd tegen overgewicht met de Aanpak Gezond Gewicht. Het doel van de aanpak is dat alle Amsterdamse kinderen op gezond gewicht zijn in 2033. De aanpak van wethouder Kukenheim werpt haar vruchten af en won zelfs de EU-Health award van 2019. Helaas zien we nu dat in sommige buurten (waaronder de Bijlmer) de overgewicht cijfers weer licht stijgen.

Daarnaast kent Amsterdam sinds 2019 een nieuwe Voedselstrategie. Met deze strategie wordt erkend dat er iets grondig mis is met het huidige voedsel systeem. Zo wordt gepleit voor lagere vlees en snackconsumptie onder de Amsterdammers. Om ongezonde voeding bij kinderen tegen te gaan, kan wat de fractie van D66 betreft de gezonde schoollunch echter niet ontbreken. Gezonde schoollunches Basisschool leerlingen spenderen gemiddeld 6.5 uur per dag op school . Door de relatief lange dagen die zij op school verblijven maakt de school bij uitstek de plek om kinderen van gezonde voeding te voorzien. Volgens onderzoeken van onder meer de GGD (”Gezond, lekker en gezellig lunchen op school”) kunnen scholen kinderen al op jonge leeftijd leren over gezonde voeding door het verstrekken van gezonde schoollunches. Uit onderzoek van de gezondheidsraad dat reeds in 2006 is gedaan, blijkt dat voorlichting een minimaal effect heeft. Het verstrekken van schoollunches heeft daarentegen langdurige positieve effecten op de eetgewoontes van leerlingen. En volgens recent onderzoek in 2019 van de Universiteit van Maastricht naar de “Gezonde basisschool van de toekomst” op Maastrichtse scholen, leiden gratis schoollunches op de korte termijn tot een afname van het aantal kinderen met overgewicht3.

3 https://www.degezondebasisschoolvandetoekomst.nl/

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 4 van 7

Scholen ondersteunen In andere Europese landen worden al decennia lang lunches op school verzorgt. In Frankrijk hebben scholen zelfs elk een eigen chef in dienst en bemoeit een diëtist zich met de voedingswaardes van de aangeboden lunches. Kinderen in Frankijk leren al vroeg dat de lunch een belangrijke maaltijd is en dat hiervoor inzet en tijd voor moet worden vrijgemaakt 4. In Nederland ontbreekt deze infrastructuur. Daarom is het van belang dat de gemeente scholen ondersteunt (administratief, tijd en financieel) om gezonde schoollunches voor kinderen mogelijk te maken. Zo komt dit niet terecht op het bordje van de schoolleider en kan de leraar zich bezig blijven houden met lesgeven. In het initiatiefvoorstel is opgenomen dat daarbij de samenwerking gezocht wordt met cateraars en (online) supermarkten. Voorstel D66 stelt het college voor om: 1. Gratis gezonde schoollunches aan te bieden voor alle leerlingen op 10 op-scholen in Nieuw-West, Zuidoost en Noord. Hiertoe te onderzoeken welk budget nodig is en welke post binnen de begroting of subsidie daarvoor in aanmerking komt. Dit uiterlijk voor de voorjaarsnota voor te leggen aan de raad. Een succesvolle pilot van Wageningen University & Research en de Vrije Universiteit Amsterdam met schoollunches op basisscholen in onder meer Amsterdam, laat zien dat een schoollunch al voor 1,79 Euro kan worden aangeboden5.

Recent zijn door staatssecretaris Blokhuis verschillende scenario’s doorgerekend voor het aanbieden van schoollunches.6 Door samen te werken met cateraars en (online) supermarkten voor grootschalige inkoop kunnen de kosten dalen. Hoewel het vragen van een ouderbijdrage volgens onderzoek kansrijk is vormt dit geen onderdeel van dit voorstel, aangezien de pilot zich richt op scholen met veel ouders met een lagere sociaaleconomische status. Van belang voor het opzetten van een succesvolle pilot met schoollunches door de gemeente is dat scholen hierbij worden ontzien (administratief, tijd en financieel). Dit initiatiefvoorstel moet ervoor zorgen dat kinderen en hun ouders weer in contact worden gebracht met de oorsprong van hun voedsel en enthousiast worden gemaakt voor gezond eten, zodat de gezonde keuze de normale keuze wordt. In het kader van duurzaamheid kan de optie onderzocht worden om vegetarische schoollunches aan te bieden. Door leerlingen hier al op een jonge leeftijd kennis mee te laten maken

4 https://www.imdb.com/title/tt4897822/ 5 https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2020-0161.pdf 6 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/03/30/kamerbrief-over-gezonde-schoollunch-en- beweegaanbod

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 5 van 7

kan hen dit wellicht ook op latere leeftijd inspireren minder vlees of andere dierlijke producten te eten. Ook het gezamenlijk en lokaal inkopen van de schoollunches moet bijdragen aan duurzaamheid. Cateraars verspillen over het algemeen minder eten dan consumenten thuis en het centraal en lokaal inkopen van maaltijden is op die manier een goede strategie om voedselverspilling te verminderen en de voedselketen te verkorten. Gezondere voeding leidt naast een betere gezondheid ook tot voordelen voor de scholen zelf. Het is immers bewezen dat leerlingen met een gezonde leefstijl zich beter kunnen concentreren. De bewezen verbetering van de gezondheid van kinderen door schoollunches en beweging zal zich later ook voor de maatschappij gaan uitbetalen. De schoollunches zullen tegelijkertijd armoede bestrijden onder kinderen die uit geldgebrek zonder gezonde lunch naar school gaan. De initiële kosten van de pilot zullen zich daarom later gaan terugbetalen in betere schoolprestaties en een gezondere bevolking7. 2. Scholen te ondersteunen om bij de gezonde schoollunches ouders te betrekken. Daarbij aandacht te besteden aan ontbijten, zodat dat kinderen de schooldag niet zonder ontbijt beginnen. De voorlichting over gezonde voeding stopt niet bij kinderen. Het is essentieel om ouders hierbij te betrekken. Ouders bepalen immers voor een groot gedeelte het eetpatroon van kinderen.

Slechte eetgewoontes die kinderen van jongs af aan meekrijgen zijn vaak lastig af te leren op latere leeftijd. Door ouders te betrekken bij het aanbieden van gezonde schoollunches, kunnen niet alleen de kinderen maar ouders op termijn gezondere eetgewoontes aanleren. 3. Een convenant af te sluiten met als doel gezonde schoollunches op alle scholen (po en vo) in Amsterdam. En hiertoe: - Met scholen een plan te maken om gezonde schoolkantines in te richten waarbij doel is te stoppen met verkoop van ongezond eten en drinken (eten dat valt buiten de Schijf van Vijf) op school - Samenwerking te intensiveren met stadslandbouwinitiatieven - Afspraken te maken met aanbieders van schoollunches, cateraars en (online) supermarkten - Bij scholen het belang te benadrukken van voldoende lange pauzes voor de lunch en om te spelen De gemeente kan een aanjagersrol op zich nemen door een gezonde schoollunches convenant af te sluiten met alle scholen in het primair en voortgezet onderwijs. Naast het primair

7 https://www.ntvg.nl/artikelen/de-effecten-en-kosten-van-de-gezonde-basisschool-van-de-toekomst

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 6 van 7

onderwijs zijn er ook kansen op het voortgezet onderwijs om de eetpatronen van leerlingen te verbeteren. Zo kunnen middelbare scholen plannen maken om de schoolkantines gezonder in te richten verder mogen ongezonde suikerhoudende drankjes mogen niet meer worden verkocht. In de Voedselstrategie van wethouder Ivens wordt terecht verwezen naar de complexe en vervuilende voedsel structuur. Mensen zouden vaker lokale producten moeten kunnen produceren en consumeren. Scholen zouden hier alvast een goede stap in kunnen zetten door meer te gaan samenwerken met stadslandbouwinitiatieven. Tevens is het verstandig om de samenwerking te gaan zoeken met supermarkten. Supermarkten hebben tijdens de coronacrisis fors meer winst geboekt. Alleen al Ahold (moederbedrijf Albert Heijn) boekte 40% meer winst 8. Supermarktketens hebben daarnaast een ijzersterkte marktpositie (en dus goede inkoopprijzen) waardoor zij een ideale partner zouden zijn bij het aanbieden van schoollunches. Bij het aanbieden van een school lunch is het van belang dat leerlingen voldoende tijd hebben om zowel te lunchen als buiten te spelen en te bewegen, daarom pleit dit initiatiefvoorstel dan ook voor voldoende lange pauzes. 4.

Bij het inrichten van groene schoolpleinen aandacht te hebben voor eetbaar groen in combinatie met educatie Amsterdam heeft kent al een subsidieregeling om schoolpleinen te (her)inrichten, dit programma heet De Amsterdamse Impuls Schoolpleinen (AIS). Naast de subsidie ondersteunt de gemeente ook met het geven van adviezen 9. Elke aanvrager van krijgt een zogenaamde ‘procesregisseur’ aangewezen die de school begeleidt met het (her)inrichten van het schoolplein. Dit initiatiefvoorstel erkent de successen die hier tot nu toe mee zijn geboekt maar pleit er daarnaast voor dat er ook aandacht komt voor eetbaar groen in combinatie met educatie. Dit plan past ook bij de nieuwe Voedselstrategie omdat bij dergelijke moestuin projecten de voedselketen wordt verkort. Door educatie wordt de betrokkenheid van kinderen vergroot, bijvoorbeeld door lessen over het planten, plukken en oogsten van het voedsel. 5. Op alle schoolpleinen te zorgen voor ruime toegang tot schoon drinkwaterpunten Suikerhoudende dranken zijn een van de grootste boosdoeners van overgewicht. Door het hoge suikergehalte drinken kinderen ongemerkt honderden extra calorieën per dag mee. Tegelijkertijd drukt de productie van de frisdrank en alle extra verpakkingen onnodig veel op het milieu.

Tegelijkertijd kent Nederland ongeveer het beste drinkwater ter wereld en toch koopt de gemiddelde Nederlander voor bijna 90 liter aan frisdrank per jaar. Om echt de frisdrankverkoop omlaag te brengen moet er flink worden geïnvesteerd in meer tap water punten.

8 https://www.distrifood.nl/formules/nieuws/2020/05/ahold-delhaize-voert-winst-fors-op-101134367 9 https://www.amsterdam.nl/sociaaldomein/onderwijs-leerplicht/duurzame-scholen/amsterdamse-impuls-schoolpleinen/

Gemeente Amsterdam

Datun Pagina 7 van 7

Amsterdam is al op de goede weg en heeft al op veel plekken als in parken en sportvelden watertappunten geplaatst en dit beleid zou verder moeten worden uitgebreid naar de schoolpleinen. 6. Voedselonderwijs (zoals kooklessen) te stimuleren op alle scholen en als gemeente ondersteuning te bieden aan scholen bij educatie over gezonde voeding voor kinderen en ouders. Door voedselonderwijs leren kinderen op jonge leeftijd om duurzame en gezonde voedingskeuzen te maken. Daarbij wordt de impact van voedselonderwijs vergroot door kennis te combineren met vaardigheden, zoals kooklessen, samen eten, proeven of groente verbouwen. Er zijn goede programma’s en aanbieders voor voedselonderwijs, maar vaak ontbreekt het aan structurele inbedding in het onderwijsprogramma. Belangrijk is daarom dat voedselonderwijs in samenwerking met het onderwijs en leraren wordt vormgegeven. De gemeente kan scholen daarbij ondersteunen en het geven van voedselonderwijs door externe professionals mogelijk maken. 7.

De mogelijkheden te onderzoeken voor een verdere zonering van fastfood ketens tot 250 meter nabij scholen en in lagere inkomensgebieden.

Als laatste gaan schoollunches de strijd aan met de steeds ongezonder wordende buitenomgeving om en rond scholen. Fastfoodketens zijn in de afgelopen jaren sterk in opmars en daarbij zeer aantrekkelijk voor scholieren. Uit Amerikaans onderzoek blijkt echter ook dat ongezonde fastfood ketens zich vaak vestigen in gebieden met lagere inkomens 10. De vaak relatief goedkope en snel vullende fastfood maaltijden vormen een directe concurrentie voor gezondere maar duurdere opties. Voor leerlingen met een kleiner budget is hiermee de keus snel gemaakt. Dit initiatiefvoorstel pleit er dan ook voor een strengere zonering van fastfood ketens te onderzoeken, waarin het moeilijker wordt gemaakt voor hen om zich in de buurten van scholen (in met name wijken met lagere inkomens) te vestigen. Daarbij gratis schoollunches en gezonde schoolkantines extra belangrijk, om de concurrentie op de goedkope fastfood aan te gaan en te zorgen dat kinderen betere voedingskeuzes kunnen maken.

10 https://theconversation.com/fast-food-is-comforting-but-in-low-income-areas-it-crowds-out-fresher-options-136227