FvD Discussienota burgerberaad

Discussienota: “Herstel de parlementaire democratie; zet in op burgerparticipatie” Samenvatting. Scheiding der machten is de kern van de democratische rechtsstaat * ‘Urgenda’ ondermijnt het parlementaire begrotingsrecht * Tweede Kamer verzaakt door niks te doen om haar begrotingsbevoegdheid te herstellen * Amsterdam heeft een kardinaal belang bij het goed functioneren van de parlementaire democratie * Herstel van de begrotingsmacht is daartoe onontbeerlijk * Teneinde de constitutionele impasse te doorbreken is het instellen van een burgerberaad een goed idee * Amsterdam bij uitstek geschikt hier vorm aan te geven. INHOUD I. II. III. IV. V.

Aanleiding. Voornaamste overwegingen. Amsterdams belang De Urgenda-uitspraak deugt niet Oorlog in Oekraïne kan dwingen tot andere prioriteiten – beleidsvrijheid Amsterdam is optimaal gepositioneerd voor een burgerberaad

I. Aanleiding. Voornaamste overwegingen. 1. Met deze discussienota initiëert de fractie van Forum voor Democratie een debat in de raadscommissie Algemene Zaken over de wenselijkheid van het instellen van een burgerberaad. Onderwerp van het burgerberaad is het disfunctioneren van onze parlementaire democratie, nu Nederland door de Urgenda-uitspraak van de Hoge Raad (2019) in een constitutionele crisis is beland. 2. Door het materieel uitschakelen van het parlementaire begrotingsrecht, althans voor zover het de (zeer hoge) uitgaven voor klimaat en energietransitie betreft, is ons land verworden tot een rechtersstaat1. 3. In het oog springen de reusachtige financiële gevolgen. Op bevel van de Hoge Raad zal Nederland, koste wat het kost, een ‘energietransitie’ moeten doormaken die naar verwachting in orde van grootte 700 miljard euro (de Volkskrant ) tot ten minste 1.000 miljard euro (FVD ) gaat kosten. 4. De astronomische bedragen die met die energietransitie gemoeid zijn zullen niet kunnen worden besteed ter leniging van maatschappelijke noden van een dwingend karakter, zoals reparatie van de koopkracht (vanwege inflatie en gestegen energieprijzen), en de klassieke staatstaken, zoals onderwijs, politie en zorg. 1

in de politieke theorie ook wel dikastocratie genoemd.

1

5. Materieel betekent de Urgenda-uitspraak dat voortaan (naar het zich laat aanzien tot 2050!) de uitgaven voor ‘de energietransitie’ grotendeels zijn uitgesloten van politieke besluitvorming, zodat eventueel opdoemende nieuwe politieke prioriteiten niet aan die (in juridisch opzicht: hoogste) prioriteit voor transitie-uitgaven kunnen afdoen. Door zulke uitgaven een bijzondere status te geven is een heroverweging c.q. herschikking van prioriteiten niet meer mogelijk. Het in volle omvang maken van politieke afwegingen over de inzet van schaarse overheidsmiddelen, is door de Hoge Raad illusior gemaakt. 6. ‘Urgenda’ veroorzaakt een budgettaire verstarring c.q. een gebrek aan bestuurlijke wendbaarheid bij de centrale overheid. Volgens Forum mag worden verwacht dat dit op langere termijn het disfunctioneren van de centrale overheid verder in de hand zal werken. Immers, uit oogpunt van deugdelijk bestuur is budgettaire wendbaarheid essentieel. 7. In kringen van staatsrechtgeleerden is het Urgenda-arrest uitvoerig besproken. De kritiek was niet mals. Verwezen zij naar het wat mij betreft ‘definitieve’ artikel, de auteur is Prof. Dr. Besselink, in Tijdschrift voor constitutioneel recht. Zie de bij de voordracht meegezonden stukken. 8.

Na aanvankelijke consternatie heeft de Tweede Kamer, houder – namens het volk! – van het begrotingsrecht, er geen noemenswaardig debat aan gewijd, laat staan gezocht naar manieren om de funeste uitspraak ongedaan te maken. Dat de vertegenwoordiging van het Nederlandse volk gewoon blijft stilzitten is ongehoord. Het begrotingsrecht is immers ook een opdracht van de bevolking aan haar vertegenwoordigers. 9. In politiek-juridische zin is het de bevolking aan wie de begrotingsmacht werd ontnomen. 10. Mogelijk meent men in Den Haag: de Hoge Raad heeft beslist, dan houdt het op – Roma locuta; causa finita est. Echter, op principiële en praktische gronden kan zowel de Staat als één of meer bezorgde burgers ervoor kiezen de klimaatprocedure van voren af aan opnieuw aanhangig te maken. En wel bij een andere rechtbank en met de bijstand van betere advocaten. Het beginsel van stare decisis (hetgeen inhoudt dat lagere rechters verplicht zijn de hoogste rechter te volgen) geldt in het Nederlandse privaatrecht niet. 11. Tot het organiseren van een landelijk burgerberaad had het parlement ook kunnen besluiten, maar het is er niet van gekomen – kennelijk zien parlement en regering dat als deliberatieve concurrentie, of gewoon Belgische nieuwlichterij. Amsterdams belang. 12.

Amsterdammers en hun stadsbestuur hebben een actueel, rechtstreeks en zeer zwaarwegend belang bij het goed functioneren van de parlementaire democratie in Nederland. Niets minder dan de politieke democratie is hier in het geding. De democratie behoort ons allen toe. Dit schept voor Amsterdammers en Amsterdamse gezagsdragers (raad en college) de verplichting als rechtgeaarde democraten al het nodige te doen om het begrotingsrecht van het parlement te herstellen: – no taxation without representation – wie 2

vertegenwoordigt de Hoge Raad nu eigenlijk? – de power of the purse moet terug naar het parlement, waar deze thuishoort! III. De Urgenda-uitspraak deugt niet 13. het oordeel van de Hoge Raad is gebaseerd op bepalingen van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), in het bijzonder artikel 2 (recht op leven) en artikel 8 (recht op privéleven) 14. Volgens de rechtspraak van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) is een verdragsstaat op grond van deze bepalingen verplicht om passende maatregelen te treffen, indien een ‘real and immediate risk’ voor het leven of het welzijn van personen bestaat en de Staat daarvan op de hoogte was of had moeten zijn. 15. Het rechtsoordeel van de Hoge Raad neerkomt op een ontoelaatbare en gekunstelde uitleg van bepalingen van het EVRM, nu in de jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens is uitgemaakt dat het moet gaan om een directe en actuele bedreiging van de veiligheid van mensen door overheidsfalen (klassieke voorbeelden uit de EVRMjurisprudentie zijn: een stuwdamdoorbraak als gevolg van achterstallig onderhoud, of ontploffingen op een vuilstort door methaanvorming in de bodem). IV. Oorlog in Oekraïne – beleidsvrijheid om prioriteiten te wijzigen 16.

De in het arrest van de Hoge Raad ‘gestolde juridische wijsheid uit 2019’ door de oorlog in Oekraïne volkomen achterhaald – voor 2023 en daaropvolgende jaren moet rekening worden gehouden met een nog nooit vertoond verlies aan koopkracht ten opzichte van het precorona-jaar 2019 – van september 2021 tot september 2022 was de inflatie 17% - in 2023 stijgt het prijspeil verder door het doorsijpelen van hogere energielasten in de prijzen van vrijwel alle goederen en diensten. 17. Het kan niet zo zijn dat ‘Urgenda’ aan koopkrachtreparatie c.q. het stellen van nieuwe prioriteiten in de weg staat. V. Amsterdam is optimaal gepositioneerd voor een burgerberaad. 18. Een burgerberaad is een groep mensen die samenkomen om zich te buigen over ingewikkelde vraagstukken van groot maatschappelijk belang. Het burgerberaad, ook wel burgerforum of burgerpanel genoemd, kan bestaan uit een aantal inwoners van de stad, zeg 150 m/v, die door middel van een loting wordt samengesteld. Doordat het beraad door loting wordt samengesteld, zal het de samenleving demografisch tot op grote hoogten weerspiegelen. Opgeroepen burgers zullen doorgaans niet over specifieke expertise beschikken terzake het onderwerp dat voorwerp van beraadslaging is, maar aan de hand van goede informatievoorziening over diverse opvattingen en benaderingswijzen kunnen de leden overleggen om tot een afgewogen vergelijk te komen. 19.

Niets belet de stad Amsterdam om zo’n burgerberaad over een onderwerp van eminent belang op te tuigen. Amsterdam is hiertoe van alle gemeenten in Nederland wellicht het 3

beste gepositioneerd. De stad heeft twee grote universiteiten, talloze kennisinstituten, een zeer divers bedrijfsleven. Het kan niet anders dan dat dit doorsijpelt in de samenstelling van een burgerberaad. Dit alles zal de kwaliteit van de beraadslagingen en de kwaliteit van de motivering van het uit te brengen advies aan de gemeenteraad sterk bevorderen.

4