Evaluatie verkiezingen TK 2023.docx

Evaluatie verkiezingen 2023 Verkiezingen voor de Tweede Kamer der Staten Generaal 22 november 2023

1

Inleiding Op woensdag 22 november 2023 waren verkiezingen voor de Tweede Kamer der Staten Generaal. In Amsterdam zijn 598.610 stempassen verzonden en heeft 71% gebruik gemaakt van hun stemrecht. De verkiezingen zijn goed verlopen. Hierbij treft u een evaluatie aan. In deze evaluatie worden de volgende onderdelen besproken: 1. Verzending stempassen 2. Communicatiemiddelen en -kanalen 3. Opkomst 4. Bevorderen opkomst 5. Stemlocaties en stembureaus 6. Toegankelijkheid 7. Stembureauleden 8. Centrale Stemopneming (CSO) 9. Voorlopige en definitieve uitslagen 10. Incidenten 11. Klachten 12. Financiën 13. Leermomenten en ontwikkelingen

1. Verzending stempassen Aan alle kiesgerechtigden zijn tijdig voor de dag van stemming stempassen verzonden waarmee de kiezer bij een stembureau zijn of haar stem kon uitbrengen. Met de stempas kunnen Amsterdammers gebruik maken van hun stemrecht. Amsterdammers hebben daarnaast de optie om:  Een vervangende stempas aan te vragen als zij hun stempas kwijt zijn of niet ontvangen hebben. Dit kan tot dinsdag 12.00 uur voor de verkiezingen. Deze deadline is wettelijk vastgelegd.  Een stempas om te ruilen voor een kiezerspas, waarmee ook buiten Amsterdam gestemd kan worden.  Een schriftelijke volmacht aan te vragen via een machtigingsformulier, waarmee een andere kiesgerechtigde voor hen kan stemmen Als er van deze opties gebruik wordt gemaakt wordt de oorspronkelijke stempas ongeldig verklaard. Voorafgaand aan de dag van de stemming wordt na sluiting van het aanvragen van een vervangende stempas, een Register Ongeldige Stempassen opgemaakt. Onderstaande tabel geeft een weergave van de aantallen stempassen/volmachten bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer in 2023. Tweede Kamer verkiezingen 2023 Verzonden stempassen Vervangende stempassen Kiezerspassen Schriftelijke volmachten

Aantallen 598.610 1.821 1.633 1.620

2

Verzending via de post Voor de verzending van stempassen zijn afspraken gemaakt met PostNL. Op de envelop staat de tekst: ‘Stempas voor de verkiezingen op 22 november. Stem! 22 november. Open deze envelop en neem mee: stempas en identiteitsbewijs.’ Kiezers met een Post.nl app op hun telefoon konden zien dat en wanneer hun stempas zou worden bezorgd. Tevens werden ze via de app doorgelinkt naar de verkiezingssite van de Gemeente Amsterdam met meer informatie over de verkiezingen. De stempassen zijn – in fasen – bezorgd op uiterlijk 4 november 2023. Door posters in de openbare ruimte (zie afbeelding hiernaast) werden mensen erop geattendeerd dat de stempassen waren verzonden. Deze waren te zien tussen 1 en 8 november 2023. Niet verzonden stempassen Elke verkiezing ontvangen we enkele signalen over stempassen die niet ontvangen zijn. We ondernemen dan zo snel mogelijk actie en onderzoeken met PostNL wat er gebeurd is. Deze keer ontvingen we ook dit soort signalen. Naast individuele signalen zijn er uit drie straten/gebieden signalen ontvangen over niet bezorgde stempassen. Deze signalen kregen we onder andere naar aanleiding van standaard analyses van de administratie van aangevraagde vervangende stempassen. Wanneer veel vervangende stempassen in één gebied worden aangevraagd, kan dit duiden op problemen met de bezorging van de stempassen.

Dit soort patronen wordt onmiddellijk onderzocht. Het betrof signalen over de volgende drie wijken/straten: Schellingwouderdijk Wat we onderzocht hebben: Post.nl heeft nader onderzoek uitgevoerd. Post.nl controleerde of de enveloppen door de sorteermachine zijn gegaan, ging het gesprek aan met de bezorger en voerde (indien nodig) controles ter plaatste uit. Al snel bleek dat er op de huisnummers tussen 157 en 420 geen stempassen waren bezorgd. Het ging om 186 kiezers. Welke actie hebben we genomen: Aan deze 186 keizers is een brief gestuurd dat er iets is misgegaan met de bezorging van de stempassen en uitgelegd hoe men eenvoudig een vervangende stempas aan kon vragen. Deze brieven zijn op 15 november bezorgd. Voor de hele Schellingwouderdijk hebben 115 kiezers een vervangende stempas aangevraagd. Conclusie: Ondanks dat niet iedereen in eerste instantie een stempas heeft ontvangen, is iedereen in staat gesteld om tijdig een vervangende stempas aan te vragen en om een stem uit te brengen. Volkerakstraat Wat we onderzocht hebben: Hoewel dit signaal kleiner was dan bij de Schellingwouderdijk heeft Post.nl onderzoek gedaan door onder andere langs de deuren te gaan. Naast de Volkerakstraat, zijn de volgende straten meegenomen in hun onderzoek: Eendachtstraat, Grevelingenstraat, Haringvlietstraat, Krammerstraat, Roompotstraat en Wielingenstraat.

Dit onderzoek liet een sterk wisselend beeld zien. Soms was er wel bezorgd en soms niet. Hier zat geen patroon in.

3

Welke actie hebben we genomen: Vanwege het wisselend beeld van bezorging is voor de zekerheid aan alle kiezers in deze straten een brief gestuurd. Bewoners konden, als ze geen stempas hadden ontvangen, een vervangende stempas aanvragen. Er woonden in deze straten 1.002 kiezers. In totaal hebben 55 kiezers een vervangende stempas aangevraagd. Daarvan waren 27 kiezers uit de Volkerakstraat waar 281 kiezers wonen. Conclusie: Gezien het beperkte aantal aanvragen voor een vervangende stempas lijkt het erop dat de eerste bezorging grotendeels goed is gegaan. Ondanks dat niet iedereen in eerste instantie een stempas heeft ontvangen, is iedereen in staat gesteld om tijdig een vervangende stempas aan te vragen en om een stem uit te brengen. Barbusselaan/Boeninlaan Wat we onderzocht hebben: Vlak voor het weekend voor de verkiezingen kwamen via de media berichten dat er in de Barbusselaan en Boeninlaan mogelijk geen stempassen waren bezorgd. Uit onderzoek door Post.nl blijkt niet dat er in deze twee straten geen stempassen zijn bezorgd; de stempassen zijn door de sorteermachine gescand en herkend en de bezorger geeft aan de stempassen bezorgd te hebben. Welke actie hebben we genomen: Omdat het te kort dag was (voor dinsdag 12.00 uur moest vervangende stempas worden aangevraagd), het niet duidelijk was wat er precies aan de hand was is ervoor gekozen bewoners geen brief te sturen.

Conclusie: Helaas kregen we het signaal te laat dat er in deze twee straten problemen zouden zijn met de bezorging van stempassen waardoor we geen actie hebben kunnen ondernemen. Het signaal werd niet bevestigd door onderzoek van PostNL. In de Barusselaan hebben 39 en in Boeninlaan 23 kiezers een vervangende stempas aangevraagd. De media meldde dat 1.250 Amsterdammers geen stempas hebben ontvangen. Dit is onjuist. Dit is namelijk ongeveer het aantal brieven dat verstuurd is aan kiezers in de Schellingwouderdijk en Volkerakstraat. Zoals gezegd hebben we op safe gespeeld en zijn er tijdig veel brieven gestuurd, zodat zij in de gelegenheid waren om een vervangende stempas aan te vragen en om te gaan stemmen. We hebben niet kunnen achterhalen hoeveel stempassen er precies niet bezorgd zijn. Gebied

Aantal stempassen niet bezorgd

Aantal brieven verstuurd

Schellingwouderijk Volkerakstraat Barbusselaan/Boenenlaan

186 Onbekend Onbekend

186 1.002 -

Aantal vervangende stempassen aangevraagd (en ontvangen) 115 55 62

Van de 41 ingediende klachten hebben 28 (65%) klachten betrekking op het niet ontvangen van een stempas. Deze zijn doorgegeven aan Post.nl, zij nemen deze in behandeling. Een deel van de klagers reageerde niet op het zelf niet hebben ontvangen van een stempas, maar reageerde op berichten in de media. Jonkheer/Jonkvrouw Naast de bovengenoemde straten bleek al vrij snel dat de tenaamstelling op de stempassen aan jonkheren en – vrouwen niet perfect was verlopen. De voornaam was omgezet naar de voorletters. Dus Jonkheer Johan Janssen (fictief voorbeeld) ontving een stempas met de naam J.O.H.A.N. Janssen. Deze fout is ontstaan door een fout in de software. Aan deze groep van ruim zeshonderd Jonkheren en -vrouwen is een brief verstuurd. In totaal hebben 22 kiezers verzocht om een stempas met de juiste aanhef.

4

Ongeldige stemmen Er zijn 1650 kiezers geweest die een ongeldige stem hebben uitgebracht. Soms doen mensen dat bewust, bijvoorbeeld door iets op het stembiljet te schrijven of te tekenen. We gaan nu alle ongeldige stemmen onderzoeken en kijken of er een patroon in zit waar we wat van kunnen leren en kiezers in het vervolg beter kunnen informeren. Conclusie Er zijn bijna zeshonderdduizend stempassen verstuurd. Bij een klein deel is dit misgegaan en dat is te betreuren. Het overgrote deel van de kiezers die geen stembiljet hebben ontvangen, werd hierop geattendeerd en kon tijdig een vervangende stempas aanvragen en alsnog stemmen. Bij volgende verkiezingen zal duidelijker worden vermeld dat iedereen eenvoudig een vervangende stempas aan kan vragen als men geen stempas heeft ontvangen.

2. Communicatiemiddelen en kanalen Voor de verkiezingscommunicatie zijn de volgende algemene middelen ingezet: • Op de verkiezingswebsite www.amsterdam.nl/verkiezingen was relevante informatie over de verkiezingen in Amsterdam te vinden. Op de Engelstalige site van amsterdam.nl was de benodigde procesinformatie in het Engels te vinden. Via https://stembureaus.amsterdam.nl/ kon de kiezer zien waar de stembureaus gevestigd waren, hoe druk ze waren, welke locaties rolstoeltoegankelijk waren en/ of hulpmiddelen beschikbaar hadden voor slechtzienden en slechthorenden. • De verkiezingen zijn aangekondigd met advertenties in Het Parool, De Telegraaf (Amsterdam Editie), 6 Amsterdamse huis-aanhuisbladen en het WeesperNieuws. • De 3 weken voor de verkiezingen was er een algemene campagne te zien in heel Amsterdam en Weesp om kiezers te attenderen op het moment dat de stempas en de verkiezingskrant op de mat valt en ze te wijzen op het overzicht van stemlocaties. De campagne was te zien in mupi’s (verlichte reclamezuilen) en op posters o.a. langs drukke fietsroutes (abri’s op Aoformaat). Ook hingen ze bij alle stadsloketten. • De verkiezingskrant als special van de Krant Amsterdam is weer huis-aan-huis verspreid in heel Amsterdam en Weesp. Ook mensen met een nee-nee sticker krijgen deze thuisbezorgd.

In de krant stond informatie over hoe stemmen werkt, wat te doen als men geen stempas ontvangt, hoe je iemand kunt machtigen en extra informatie over toegankelijkheid van de stembureaus. In de krant staan alle stemlocaties en de kandidatenlijst. • Alle gemeentelijke communicatiemiddelen zijn ingezet om Amsterdammers te wijzen op de verkiezingen, zoals de digitale nieuwsbrief, nieuwsberichten op Amsterdam.nl en social media. • “Amsterdam informeert” (van AT5) heeft 2 weken lang een aflevering over de verkiezingen uitgezonden. • In andere gemeenten gebruikelijk, maar deze keer nieuw in Amsterdam was een extra zending van de kandidatenlijsten een paar dagen voor de verkiezingen. Hierin stonden ook alle stemlocaties vermeld en de benodigde procesinformatie die de kiezer nodig heeft om zijn/ haar stem uit te brengen. Omdat dit de eerste keer was dat wij de kandidatenlijsten apart stuurden, leidde dit soms tot verwarring bij de kiezers. • Verspreid over de stad zijn er op 75 locaties mobiele verkiezingsborden (trotters) geplaatst waar de partijen en kandidaten zich konden presenteren. Daarnaast waren in alle stadsdelen mogelijkheden om door politieke partijen op de traditionele wildplakborden te plakken.

5



Er is een flyer ontwikkeld op het niveau van laaggeletterden waarin werd uitgelegd hoe stemmen werkt. Voor laaggeletterden wordt gebruik gemaakt van specifieke beeldtaal zoals tekeningen van mensen i.p.v. iconen omdat dat beter werkt voor deze doelgroep. Deze flyer is met de stempas meegestuurd aan alle kiesgerechtigde Amsterdammers . Op verzoek van de Raad is op de flyer een QR-code afgedrukt. Via deze code komt men op de website van Amsterdam.nl/verkiezingen terecht waar de flyer ook in 4 andere talen beschikbaar is (Engels, Turks, Spaans en Arabisch).  Er is een brief gestuurd naar zorginstellingen met het verzoek de identificatieplicht en de mogelijkheid van een schriftelijke volmacht onder de aandacht te brengen bij bewoners.  Er is een brief aan sleutelfiguren in de stad gestuurd met het verzoek om bij hun achterban aandacht te vragen voor het belang om te gaan stemmen  Via een nieuwsbrief van de gemeente Amsterdam zijn de verkiezingen bij werkgevers onder de aandacht gebracht.  Gedurende de verkiezingsdag werden via social media updates gegeven over de opkomst en via het live blog op Amsterdam.nl. Vragen die binnenkwamen via social media, WhatsApp of 14 020 zijn snel beantwoord. Voor de communicatie rond het bevorderen van de opkomst wordt naar de betreffende paragraaf verwezen. De communicatie voldeed hiermee aan de vooraf gestelde doelen.

Bij de volgende verkiezing zal nog duidelijk worden gecommuniceerd dat de stempassen zijn verstuurd.

3. Opkomst1

Opkomstpercentage Tweede Kamerverkiezingen Amsterdam Nederland 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 1990

1995

2000

2005 Amsterdam

2010

2015

2020

2025

Nederland

Voorgaande grafiek laat zien dat het opkomstpercentage in Amsterdam al jarenlang de landelijke trend volgt, zij het op een lager niveau. De grafiek laat ook zien dat Amsterdam met een opkomstpercentage van 71%, het in november relatief minder goed doet dan landelijk. Een 1 https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/uitslag-provinciale-statenverkiezingen-2023

6

specifieke verklaring is nog niet voorhanden. Landelijke ontwikkelingen als verminderd vertrouwen in de overheid spelen hier ongetwijfeld een rol. Met de extra middelen voor opkomstbevordering in 2024 en 2025 proberen we het opkomstpercentage in Amsterdam te bevorderen en richting het landelijk gemiddelde op te krikken. Amsterdam doet het wat beter in vergelijking met andere grote steden als Den Haag (69%) en Rotterdam (64%), maar minder goed dan Utrecht (80%).

4. Bevorderen opkomst Bij deze landelijke verkiezingen konden Amsterdammers op elk stembureau in Amsterdam stemmen, waaronder drie stembureaus op speciale locaties, zoals het Anne Frank Huis (1.921 stemmers), het Van Gogh Museum (2.207) en de Westermoskee (958). In de Tolhuistuin zijn twee activiteiten georganiseerd om jongeren uit Amsterdam Noord te betrekken bij de Tweede Kamerverkiezingen. Allereerst was er een educatieprogramma op middelbare scholen in Amsterdam genaamd ‘Stemmen voor de Toekomst’. Hierbij werd een lespakket aangeboden aan scholen waarmee leerlingen het gesprek over de verkiezingen met hun omgeving aangingen. De uitkomsten van de gesprekken werden op briefjes geschreven en opgehangen op de verkiezingsdag in het stemlokaal van de Tolhuistuin. Het tweede initiatief heette ‘Stemlokaal van de Toekomst’. Dit hield in dat op 17 november, de scholieren hun wensen, dromen en zorgen voor de toekomst konden tonen in de expositieruimte van de Tolhuistuin. Deze wensen werden getoond aan de bezoekers van de Tolhuistuin. Er deden ongeveer 10 klassen mee aan het educatieprogramma. In de Tolhuistuin hebben 1.921 mensen gestemd. Op verzoek van NEMO is hier een stembureau geopend. NEMO had die dag en avond speciale bijeenkomsten voor onderwijzers. Hier hebben 312 mensen gestemd. Ook hebben we bijgedragen aan de jongerenkieswijzer.2 Deze is (landelijk) 200.000 maal ingevuld.

Om jongeren (18-25 jaar) te motiveren om te gaan stemmen was er de campagne ´Stem voor je Toekomst´. Onderdeel van deze campagne was een kaart van de burgemeester aan alle eerstekeer-stemmers om jongeren te wijzen op het belang van hun kiesrecht. Naast deze kaart waren de campagne-uitingen van de Amsterdamse kunstenaar Sasa Ostoja te zien op mupi’s, posters en digitale schermen door de stad en op scholen, horeca, winkelcentra, metrostations, trams en op de evenementenhal AFAS Live. Daarnaast waren er uitingen op de radio, Spotify en op social media. Enkele getallen: o 135 mupi’s (zie afbeelding) o 260 digitale mupi’s o 200 Abri’s op A0-formaat langs fietspaden en voetpaden nabij jongerenlocaties o Posters op 54 scholen en 82 sportclubs o 62 digitale schermen op 28 metrostations o 155 digitale schermen in alle GVB-trams o 20 digitale schermen in winkelcentra o 10 Basic Fit locaties (digitale schermen)

2 Jongeren Kieswijzer | Home

7

In de jongerencampagne is er extra aandacht geschonken aan jongeren uit de stadsdelen NieuwWest, Zuidoost en Noord omdat we weten dat jongeren uit deze stadsdelen minder geneigd zijn om te stemmen. Er zijn voor deze drie stadsdelen aparte posters ontwikkeld (zie afbeelding) en in Noord hebben we op de zaterdag voor de verkiezingen deelgenomen aan een informatiemarkt voor de jeugd in Noord (de Banne). In Zuidoost stonden er afbeeldingen op de (grote digitale schermen van) AFAS en de Amsterdamse Poort. We hebben laten onderzoeken of deze extra inspanningen voor jongeren effect hebben. Uit de effectenmeting3 blijkt dat: o 67%, die niet al positief waren, is na het zien van de campagne positiever over stemmen (in maart was dit 54%). o 74%, die niet sowieso al gingen stemmen, wordt aangezet om in de toekomst zelf te gaan stemmen (in maart was dit 71%). o Vooral jongeren uit Zuidoost zijn door de campagne positiever over stemmen. Vooral jongeren uit Noord zijn aangezet om in de toekomst zelf te gaan stemmen. o In Zuidoost is het kennisniveau over wanneer (78% vs. 57%) en waarvoor de verkiezingen waren (91% vs 69%) hoger onder de jongeren die de campagne gezien hebben, dan onder de jongeren die de campagne niet gezien hebben. o Houding t.o.v.

stemmen is vaker (zeer) positief (47% vs.33%) en minder vaak neutraal (18% vs 35%) bij jongeren die de campagne gezien hebben vergeleken met jongeren die de campagne niet gezien hebben. o In Zuidoost is de houding t.o.v. stemmen veel vaker zeer positief (38% vs 8%) en in NieuwWest veel vaker positief (32% vs 16%) onder jongeren die de campagne gezien hebben vergeleken met jongeren die de campagne niet gezien hebben. o Van de groep die de campagne gezien hebben zijn meer jongeren gaan stemmen dan van de groep jongeren die de campagne niet gezien hebben (84% vs. 70%). o Van de groep die de campagne gezien hebben zijn in Nieuw-West (85% vs. 65%) en Zuidoost (68% vs. 48%) veel meer jongeren gaan stemmen dan van de groep jongeren die de campagne niet gezien hebben. o Deze campagne(uiting), die nu voor de tweede keer is gebruikt, wordt steeds vaker herkend. o Jongeren vinden de wijze van stemmen (niet digitaal en op afstand) ouderwets. Ook zouden ze graag een presentje na het stemmen waarderen. o Onder jongeren is vaak niet duidelijk waarvoor ze stemmen. In Zuidoost kwam naar voren dat de datum van de verkiezing niet bekend (genoeg) was. o Het rapportcijfer is met een 7.0 nagenoeg gelijk aan vorige twee keer (Noord hoger met 7,4). o Offline uitingen doen het goed en socials steeds minder.

Gezien de korte voorbereidingstijd van deze ingelaste verkiezingen, zijn we tevreden over de extra aandacht die we hebben geschonken aan de doelgroepen jongeren (en dan met name in de 3 N = 1.091 en meting is uitgevoerd door Kerkvliet Research & Insights.

8

stadsdelen Nieuw West, Noord en Zuidoost. Verkiezingen zijn uiteraard anoniem. Dat maakt het meten van de inspanningen moeilijk. Om die reden is een effectenmeting uitgevoerd voor de jongerencampagne. Deze laat zien dat de inspanningen leiden tot positieve resultaten. De stembureaus met een speciaal tintje hebben het goed gedaan. De extra inspanningen in de Tolhuistuin en met de jongerenkieswijzer zijn ook positief. Opkomstbevordering is een zaak van de lange adem. In de volgende paragraaf (5) besteden we aandacht aan het faciliteren van dak- en thuislozen om te stemmen. Dit is met 1.149 stemmen succesvol te noemen.

5. Stemlocaties en stembureaus Voor de verkiezingen van 22 november jl. zijn stemlocaties en stembureaus ingericht. Als er veel kiezers worden verwacht, realiseren we meer stembureaus op één locatie. Om de stembureaus zo goed mogelijk over de stad te verdelen hebben we voor het eerst gebruik gemaakt van een datamodel. Met dit model hebben we geprobeerd om voor elke kiesgerechtigde binnen vijfhonderd meter een stembureau te hebben. Dat lukt niet overal. Vooral in de uithoeken/randen van de stad is dat lastig. Hier zijn niet altijd geschikte gebouwen aanwezig die als stemlocatie kunnen dienen. Ook merkten we dat niet alle mogelijke locaties enthousiast zijn om als stembureau te fungeren. Zo zijn verpleeg- en verzorgingstehuizen sinds de coronapandemie terughoudend en waren sommige locaties op deze korte termijn niet beschikbaar omdat ze andere activiteiten gepland hadden, zoals bijvoorbeeld het Concertgebouw. De hiernavolgende tabel geeft een overzicht van het totaal aantal ingezette locaties, stembureaus, stembureauleden en tellers.

Locaties Stembureaus

22 november 2023 (Tweede Kamer) 373 496

15 maart 2023 (PS en WS) 344 409

17 maart 2021* (Tweede Kamer) 369 476

* In 2021 was sprake van COVID-19. Daardoor zijn deze cijfers moeilijk te vergelijken.

Bij afgelopen Tweede Kamer verkiezingen waren er aanzienlijk meer stembureaus dan in maart bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten en de Waterschappen. Hierdoor waren nergens problemen met de doorstroom. Op sommige stembureaus was het drukker. Gemiddeld hebben per stembureau 853 mensen gestemd. Tussen de 496 stembureaus zat één bijzonder stembureau (met afwijkende openingstijden): het Anne Frank Huis. Hier hebben 1.921 mensen gestemd. Na het stemmen mochten de kiezers gratis het museum bezoeken. Voor andere bezoekers was het museum gesloten. Gezien de situatie in Israël/Gaza is deze locatie extra in de gaten gehouden. Er hebben zich geen incidenten voorgedaan. Andere speciale locaties waren het Van Goghmuseum (2.217 stemmers) en de Westermoskee (958). Gedurende de hele dag waren op alle stembureau voldoende stembiljetten aanwezig. Lerend van de situatie in maart, waarbij op een aantal stembureaus tijdelijk geen stembiljetten waren, hebben we gezorgd voor een zeer ruime startvoorraad stembiljetten en het logistieke proces verbeterd. Bij de verkiezingen van november 2023 is extra aandacht besteed aan dak- en thuislozen. Er zijn meerdere opvanglocaties bekeken om als stembureau te dienen. Vaak zijn deze locaties slecht

9

toegankelijk. Uiteindelijk hebben we een stembureau geopend op de Plantage Muidergracht. Hier hebben 1.149 mensen gestemd. Het is aannemelijk dat een deel van deze mensen anders niet had gestemd. Voor de volgende verkiezingen wordt onderzocht of we dit soort stemlocaties met aandacht voor dak- en thuislozen kunnen uitbreiden. Samenvattend: het blijft lastig om voor alle Amsterdammers een stembureau binnen 500 meter beschikbaar te hebben. Er waren veel stembureaus met voldoende stembiljetten, waardoor er geen lange wachtrijen met stemmers ontstonden. Ook het nieuwe stembureau met aandacht voor dak- en thuislozen is een succes geworden.

6. Toegankelijkheid We willen stemmen voor iedereen mogelijk maken. Voor de toegankelijkheid van stemlocaties wordt onderscheid gemaakt in A-locaties (zelfstandig toegankelijk), B-locaties (met hulp toegankelijk) en C-locaties (niet toegankelijk). In onderstaande tabel zijn de stembureaus onderverdeeld in deze indeling.

22 november 2023 15 maart 2023

A-locaties 378 (76%) 315 (77%)

B-locaties 97 (20%) 78 (19%)

C-locaties 21 (4%) 16 (4%)

Via https://stembureaus.amsterdam.nl/ en in de Verkiezingskrant kon de kiezer zien waar de stembureaus waren, hoe druk ze waren, welke locaties rolstoeltoegankelijk waren en/ of hulpmiddelen beschikbaar hadden voor slechtzienden en slechthorenden. Niet ieder stembureau in Amsterdam is voor een ieder toegankelijk. En dat is ook niet haalbaar. De stad kent fysieke beperkingen en de eisen die het ministerie aan de constructie voor toegankelijkheid stelt zijn streng. Zo moet er bijvoorbeeld een bepaalde hoek zijn in de helling naar het stembureau. Dat zou betekenen dat we bij een stembureau op de Albert Cuypstraat twee kramen zouden moeten verwijderen. Soms spelen andere belangen mee. Denk aan het realiseren van locaties voor dak- en thuislozen. Veel van deze locaties zijn moeilijk toegankelijk. Uiteindelijk is gekozen voor een locatie met twee treden voor de ingang. Voornoemde minder toegankelijke locaties zijn uitzonderingen. Met bijna 500 stembureaus is er vrijwel altijd een toegankelijk stembureau in de buurt. In 2019 is geëxperimenteerd met één stemmal met audio-ondersteuning (soundbox) voor blinden en slechtzienden. In 2023 was deze voorziening op alle acht de stadsloketten aanwezig. Ook waren op acht locaties stemmallen (en soundboxen) aanwezig. In beginsel zijn dat de Stadsloketten.

In Oost hebben we deze keer gebruik gemaakt van de naastgelegen sporthal Wethouder Verheij omdat het Stadsloket te klein is voor de te verwachten aanloop. Op deze locatie waren gebarentaalkundigen aanwezig. In West hebben we gebruik gemaakt van “De Boeg” omdat deze locatie vertrouwder is voor slechtzienden en het stembureau in het Stadsloket West minder goed te vinden is voor slechtzienden. Voor doven en slechthorenden was er een speciale locatie ingericht in het Dovencentrum aan de Stadhouderskade. Hier waren gebarentolken aanwezig. Naast stemmallen voor slechtzienden en blinden en het Dovencentrum waren op drie stembureaus ervaringsdeskundigen aanwezig. Dit zijn slechthorende mensen die extra hebben gelet op mensen die hulp kunnen gebruiken. Daarnaast was er voor het eerst een filmpje waarin

10

slechtzienden/blinden, slechthorenden/doven en mensen met een licht verstandelijke beperking aandacht vragen voor hun bijzondere situatie op een stembureau. Dit filmpje is aangeboden tijdens de training voor stembureaumedewerkers en ruim drieduizend keer bekeken. We hebben hier goede reacties op ontvangen. Op alle kieslocaties was extra aandacht voor mensen met een zogenoemde Sunflower-ketting.4 Door het dragen van deze ketting maken mensen met een onzichtbare handicap of beperking zich kenbaar en kan hen extra hulp worden geboden. Op acht locaties hebben mensen met een licht verstandelijke beperking geholpen. Deze mensen zijn klanten van Clientbelang Amsterdam en Prisma. Een week voor de verkiezingen hebben zij extra voorlichting gekregen. Een (groot) aantal van deze mensen werd, op de cursus en de verkiezingsdag, vergezeld door een begeleider. In het verleden werden deze mensen via de Stichting Prokkel geworven. Ook in de verkiezingskrant is extra aandacht besteed aan toegankelijkheid. Teksten zijn vooraf aan belangenbehartigers ter beschikking gesteld en opgenomen in hun (gesproken) nieuwsbrieven. Ook is een (laagdrempelige) verkiezingskrant van Stichting Prodemos (huis voor democratie en rechtsstaat) gekocht en via de Stadsloketten verspreid. Daarnaast is er bij Prodemos een verkiezingskrant voor mensen met een licht verstandelijke beperking ingekocht.

Deze is via Cliëntenbelang Amsterdam verspreid. Alle hiervoor beschreven maatregelen zijn vooraf besproken met belangenorganisaties. Zij hebben laten weten tevreden te zijn. Samenvattend zijn we tevreden over de toegankelijkheid. Hoewel deze ingelaste verkiezingen niet voorzien waren, is het percentage A-locaties is vrijwel gelijk gebleven. Ook zijn we zijn erg content met de goede relatie met de belangenorganisaties.

7. Stembureauleden Onderstaande tabel geeft een overzicht van het totaal aantal ingezette stembureauleden en tellers. Het is lastig deze twee jaren met elkaar te vergelijken omdat in 2021 COVID-21 heerste omdat er toen meer stembureauleden aanwezig moesten zijn, er per post en op meerdere dagen kon worden gestemd. 22 november 2023 17 maart 2021 Stembureauleden 2.510 2.375 Tellers 1.644 746 Met 496 stembureaus hadden we veel stembureauleden nodig. Uiteindelijk is gelukt deze te werven. Alle ingezette stembureauleden hebben met goed gevolg (een 7,5 of hoger) een elearning afgerond. De voorzitters en plaatsvervangend voorzitters hebben hiervoor een 8,5 of hoger behaald en daarnaast een klassieke training gevolgd. Voor het tellen van de stemmen en het opmaken van het proces-verbaal was een speciale instructiefilm ontwikkeld. Na de verkiezingen in maart was er veel landelijke aandacht voor het langdurige telproces en de belasting voor de stembureauleden omdat het tellen op de avond van de verkiezingen veel langer 4 Een symbool voor niet-zichtbare handicaps (hdsunflower.com)

11

duurde dan gepland. Dit was ook in Amsterdam het geval en daarom hebben we een aantal maatregelen genomen om de stembureauleden minder te belasten en te zorgen dat ze sneller naar huis konden:  We hebben ruim 1.000 meer tellers ingezet dan bij de verkiezingen van maart jl.  Er werd op de stembureaus alleen geteld op partij (in maart op partij én lijsttrekker) en telverschillen hoefden niet geanalyseerd te worden.  Nadat de voorzitter en een lid hebben het proces-verbaal bij een stadsloket ingeleverd konden zij naar huis gaan. De plaatsvervangend voorzitter en een ander lid bleven op het stembureau totdat de stembussen waren opgehaald door een gespecialiseerde vervoerder. Hierdoor was de helft van de leden aanzienlijk eerder naar huis dan bij de verkiezingen daarvoor. Kortom: het grote aantal stembureaus is voorzien van voldoende gekwalificeerde stembureauleden en tellers en door een aantal wijzigingen konden de leden gemiddeld vroeger naar huis.

8. Centrale stemopneming (CSO) Begin 2023 is de wetgeving veranderd en zijn de eisen aan de kwaliteit van de uitslag en transparantie van het proces aanzienlijk aangescherpt. Gemeenten moeten een Gemeentelijk Stembureau instellen dat hierop toeziet. Dit betekent onder andere dat er hertellingen moeten worden uitgevoerd. Een tweede eis is dat de (controlerende) werkzaamheden van dit Gemeentelijk Stembureau in alle openbaarheid plaatsvinden. De hertellingen en controles maken het noodzakelijk om uit te wijken naar een grote ruimte. In maart 2023 heeft de Gemeente Amsterdam, in navolging van de G4-gemeenten, voor het eerst een CSO georganiseerd. De ervaringen van maart zijn bij de organisatie van het tweede CSO in november meegenomen. Gedurende één week is één hal in de RAI afgehuurd. De maandag voor de verkiezingen begonnen we met de inrichting en voorbereiding en de zaterdag na de verkiezingen is de RAI weer opgeleverd. In de RAI waren de twee dagen na de verkiezingen ruim 450 mensen per dag aan het werk. Pers en publiek zijn ook in de RAI langs geweest. Het organiseren van een CSO geeft meer rust omdat op de bijna 500 stembureaus niet meer op kandidaat hoeft te worden geteld. Op de dag na de verkiezingen begint een uitgeruste ploeg aan de telling. Daarvoor gelden diverse protocollen; de aangescherpte wettelijke controles zorgen voor een ingewikkeld proces.

Hiermee wordt de kwaliteit van de uitslag verder verhoogd. Het organiseren van de CSO is goed verlopen en ging beter dan de vorige (eerste) keer. Het blijft echter een tijdrovend proces dat verder verbeterd kan worden. Tegelijkertijd zijn we afhankelijk van de landelijke wetgeving. Een eenvoudiger en kleiner stembiljet zou het proces aanzienlijk versnellen.

9. Voorlopige en definitieve uitslagen Voorlopige uitslagen Na de sluiting van de stemming op woensdag 22 november jl. tellen de stembureaus de stembiljetten.

12

 

Om ca. 1:00 uur op donderdagochtend hebben we een eerste voorlopige uitslag bekend gemaakt op grond van 85% van de getelde uitgebrachte stemmen. Donderdag en vrijdag is er continu geteld en herteld in de RAI. Nadat de resultaten van de telling tijdens de CSO op zaterdagochtend om 1:30 uur bekend waren, is, op grond hiervan, op zaterdagochtend de (voorlopige) uitslag gecommuniceerd. Ook deze is voorlopig omdat deze pas definitief wordt vastgesteld door het Centraal Stembureau (i.c. Kiesraad).

Definitieve uitslagen De (voorlopige) uitslag van de Tweede Kamer is, conform de Kieswet, op maandag 27 november door het (Amsterdamse) Hoofdstembureau beoordeeld en akkoord bevonden. Daarna is het overgedragen aan het Centrale stembureau (Kiesraad) in Den Haag. Op de maandag na de verkiezingen werden ook de proces-verbalen met alle uitslagen van alle stembureaus via internet openbaar gemaakt. De Kiesraad heeft allerlei controles uitgevoerd. Op 28 en 29 november heeft de Kiesraad aanvullende vragen gesteld. Deze kwamen voort uit controles door de Kiesraad en door ingediende klachten. Deze konden redelijk eenvoudig worden beantwoord. De klachten gingen vaak over dat men een bepaalde stem in een bepaald stembureau had uitgebracht en deze niet kon terugvinden. Dit kwam meestal voor als er sprake was van meerdere stembureaus op één locatie. De stem van de klager kon dan worden teruggevonden op het ‘andere’ stembureau. In een openbare zitting heeft de Kiesraad op vrijdag 1 december jl. de uitslag bekendgemaakt en vervolgens aangeboden aan de Tweede Kamer. Ook deze heeft controles uitgevoerd en op zaterdagochtend in een bijzondere zitting de uitslag besproken en een (andere) gemeente opdracht gegeven tot hertelling. Voor Amsterdam was op dat moment de uitslag definitief. Hiermee is de stemmentelling goed verlopen.

10. Incidenten Er zijn geen incidenten geweest.

11. Klachten Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer zijn 41 klachten ontvangen. Bij de behandeling hiervan bleken 7 gegrond: - 28 klachten gingen over het niet ontvangen van een stempas. Zie hiervoor onder het kopje “Verzending stempassen”. - 7 klachten gingen over de procedures rond het stemmen. Hiervan waren twee gegrond: één over het afstemmen van inzetbaarheid van een vrijwilliger en één over de mailwisseling. - 2 klachten gingen over de telefonische bereikbaarheid. Beiden zijn gegrond verklaard en hadden betrekking op de bereikbaarheid van Bureau Verkiezingen. - 2 klachten gingen over de locaties van de stembureaus. Eén ging over een buitenlandse vlag die op een stemlocatie hing en is gegrond verklaard . De andere ging er om dat er een bepaald deel van Amsterdam-Noord (Terrasdorp) de stembureaus verder weg waren. Dat

13

-

is correct. Er is in die wijk met een aantal potentiële stemlocaties contact gezocht en geen daarvan reageerde positief. 2 klachten gingen over behandeling van stemmers. Beiden zijn gegrond verklaard. In één geval is een slechtziende stemmer niet optimaal behandeld en in het andere geval liet de locatiebeheerder van een stembureau een hulphond niet toe.

We nemen de lessen die we hebben geleerd van al deze klachten mee bij de volgende verkiezingen. Klachten die in beginsel ongegrond zijn, maar wel waardevol als signaal, hebben betrekking op de lange dagen die mensen op de stembureaus moeten maken. Hierover is vaker (informeel) geklaagd.

12. Financiën De (out of pocket) kosten van de verkiezingen van de Tweede Kamer bedroegen € 4,7 miljoen (die van maart € 4,3 miljoen) en kent de volgende hoofdposten:  € 1 miljoen bemensen van de stembureaus.  € 0,86 miljoen Facilitaire en logistieke zaken kosten  € 0,6 miljoen drukwerk.  € 0,7 miljoen centrale stemopneming in de Rai (€ 0,3 miljoen minder dan in maart 2023). De vaste kosten het team Verkiezingen komt hier nog bovenop. De totale uitgaven zijn binnen het beschikbare budget gebleven.

13. Leermomenten en ontwikkelingen Uit deze evaluatie volgt een aantal leerpunten, daarnaast zijn er ontwikkelingen die wellicht in de toekomst invloed hebben op het proces rondom het organiseren van verkiezingen. Leerpunten In deze evaluatie worden een aantal verbeteringen genoemd. De grote aanpassingen waar we volgende verkiezingen vooral op inzetten zijn:  Bezorging stempassen Bij de volgende verkiezingen zal nog beter worden gecommuniceerd dat de stempassen zijn verzonden en hoe iedereen eenvoudig een vervangende stempas aan kan vragen als men geen stempas heeft ontvangen.  Opkomstbevordering De jongerencampagne is positief en continueren we. Daarbij merken we dat boodschappen in de fysieke ruimte het beter doen dan op socials. Beetje bij beetje gaan we de goede kant op, maar we hebben nog een lange weg te gaan. We moeten met Amsterdammers in gesprek komen en hen voorlichten. Het is daarom jammer dat de verkiezingen elkaar zo snel opvolgen. Zoals aangegeven in het plan van aanpak is opkomstbevordering een continue proces. Het plan van aanpak wordt na elke verkiezingen aangepast naar aanleiding van de geleerde lessen en nieuwe inzichten en gedeeld met de raad.  Ongeldige stempassen We gaan de ongeldige stemmen onderzoeken.

Indien we hiervan kunnen leren door bijvoorbeeld de stemmer nog beter te informeren dan zullen we dat meenemen in de instructies van de stembureauleden en in de communicatie naar de stemmer.

14

Landelijke ontwikkelingen  Wijziging wetgeving Het aanpassen van de wetgeving per 1 januari 2023 heeft twee grote gevolgen gehad voor de organisatie van de verkiezingen op het gebied van het tellen van de stemmen en de openbaarheid/toegankelijkheid daarvan. Er wordt nu daags na de verkiezingen in een centrale openbare ruimte geteld en de controles zijn aangescherpt. Na de verkiezingen in maart 2023 is het de tweede keer dat de verkiezingen volgens deze regels worden uitgevoerd. Het is goed verlopen en we worden er handiger in. De aanzienlijk lagere kosten voor het centraal tellen zijn daar een voorbeeld van. De ervaringen met de uitvoerige controles die moeten worden uitgevoerd zijn in G4-verband besproken en met de Kiesraad gedeeld. Zo zijn er voorstellen gedaan om de proces-verbalen aan te passen.  Toekomstige aanpassing stemproces? De omvang van het huidige stembiljet is tijdrovend (uitvouwen kost tijd) en duur (meer papier en meer logistieke ruimte). Als grootste gemeente hebben we voordeel bij een kleiner stembiljet. De Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) is voorstander van een handzamer stembiljet.5 De VNG steunt dit voorstel.6 Nederlanders in het buitenland hebben al met dit biljet gestemd. Op 20 december jl.

heeft de NVVB opgeroepen om het experiment met de nieuwe stembiljetten uit te breiden om zo een definitieve invoering te bespoedigen.7 De NVVB vraagt om meer te experimenteren met dit stembiljet in juni 2024 (verkiezingen EP) en om bij een geslaagd experiment sneller op te schalen in 2026 (verkiezingen gemeenteraad). De nieuwe stembiljetten maken machinaal tellen in de toekomst mogelijk. Door deze oproepen komt een kleiner stembiljet steeds meer in het vizier van de Kiesraad.8 Zij staan positief tegenover een kleiner biljet. De verwachting is dat dit kleinere landelijk biljet pas over vier verkiezingen wordt ingevoerd. Het ministerie van Binnenlandse Zaken wil eerst bij alle verkiezingen een proef (op kleinere schaal) hebben uitgevoerd. Overigens is de NVVB ook voorstander van het afschaffen van de voorlopige uitslag.9

5 Verkiezingen — Thema's — Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (nvvb.nl) 6 Verbeteringen in verkiezingsproces laten op zich wachten | VNG

7 Oproep: breid experiment met nieuw stembiljet uit — Nieuws — Nederlandse Vereniging voor

Burgerzaken (nvvb.nl) 8 Kiesraad adviseert positief over experiment met kleinere stembiljetten | Nieuwsbericht | Kiesraad.nl 9 Verkiezingen — Thema's — Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (nvvb.nl)

15