Evaluatie verkiezingen EP 2024 -DEF DEF

Evaluatie verkiezingen 2024 Verkiezingen voor het Europees Parlement 6 juni 2024

1

2

Inleiding Op donderdag 6 juni 2024 waren verkiezingen voor het Europees Parlement. In Amsterdam konden 612.694 kiesgerechtigden gebruik maken van hun stemrecht. En dat heeft 46,9% (landelijk: 46,2%) gedaan. Tegelijkertijd werd het referendum gehouden over het voorgenomen raadsbesluit Hoofdgroenstructuur, die wordt in deze evaluatie buiten beschouwing gelaten. De voorbereidingen van de verkiezingen, de dag zelf en de telling zijn goed verlopen. In deze evaluatie worden de volgende onderdelen besproken: 1. Verzending stempassen 2. Reguliere communicatiemiddelen en -kanalen 3. Opkomst 4. Bevorderen opkomst 5. Stemlocaties en stembureaus 6. Toegankelijkheid 7. Stembureauleden 8. Centrale Stemopneming (CSO) 9. Voorlopige en definitieve uitslagen 10. Incidenten 11. Klachten 12. Financiën 13. Leermomenten en ontwikkelingen 1. Verzending stempassen De ruim 600.000 stempassen zijn tijdig verzonden naar alle kiesgerechtigden. Met deze passen konden de kiesgerechtigden hun stem uitbrengen. Kiesgerechtigden hebben daarnaast de optie om:  een vervangende stempas aan te vragen als zij hun stempas kwijt zijn of niet ontvangen hebben. Dit kan tot 12.00 uur op de dag voor de verkiezingen, woensdag 5 juni. Deze deadline is wettelijk vastgelegd.  een stempas om te ruilen voor een kiezerspas, waarmee ook buiten Amsterdam gestemd kan worden.

 een schriftelijke volmacht aan te vragen via een machtigingsformulier, waarmee een andere kiesgerechtigde voor hen kan stemmen. Een volmacht kan ook onderling onderhands worden geregeld. Als van één van deze drie opties gebruik wordt gemaakt, wordt de oorspronkelijke stempas ongeldig verklaard en opgenomen in het Register Ongeldige Stempassen. Dit register wordt opgemaakt voorafgaand aan de dag van de stemming, na sluiting van het aanvragen van een vervangende stempas. In onderstaande tabel een overzicht van de aantallen stempassen/volmachten bij de verkiezingen voor het Europees Parlement in 2024. Europees Parlement verkiezingen 2024 Verzonden stempassen Vervangende stempassen Kiezerspassen Schriftelijke volmachten*

Aantallen 612.694 664 1.353 817

* exclusief onderhandse volmachten.

Verzending via de post Op de envelop waarin de stempas(sen) zat, staat de tekst: ‘Stempas(sen) voor de verkiezingen op 6 juni. Stem! 6 juni. Open deze envelop en neem mee: stempas(sen) en identiteitsbewijs.’ Voor de verzending van stempassen zijn afspraken gemaakt met PostNL. Kiezers met een Post.nl app konden zien dat en wanneer hun stempas zou worden bezorgd. Via deze app werden ze

3

doorgelinkt naar de verkiezingssite van de Gemeente Amsterdam met meer informatie over de verkiezingen. De stempassen zijn – in fasen – op uiterlijk 17 mei 2024 bezorgd. Met posters in de openbare ruimte werden mensen erop geattendeerd dat de stempassen waren verzonden. Deze waren te zien tussen 15 en 22 mei jl.. Via onze corporate kanalen (amsterdam.nl/nieuws, nieuwsbrief Amsterdam, social mediakanalen gemeente Amsterdam) is hier ook nog extra aandacht aan besteed. Niet ontvangen stempassen Elke verkiezing ontvangen we signalen over stempassen die niet ontvangen zijn. Deze keer gaf slechts een enkeling aan geen stempas te hebben ontvangen. Dit waren losse signalen zonder rode draad (bv dezelfde straat). Conclusie De verzending van de stempassen is goed verlopen. 2. Reguliere communicatiemiddelen en kanalen Voor de verkiezingscommunicatie zijn de volgende algemene middelen ingezet:  Op de verkiezingswebsite www.amsterdam.nl/verkiezingen was relevante informatie over de verkiezingen in Amsterdam te vinden. Op de Engelstalige site van amsterdam.nl was de benodigde procesinformatie in het Engels te vinden. Via https://stembureaus.amsterdam.nl/ kon de kiezer zien waar de stembureaus waren, hoe druk ze waren, welke locaties rolstoeltoegankelijk waren en/ of hulpmiddelen beschikbaar hadden voor slechtzienden en slechthorenden.

 De verkiezingen zijn aangekondigd met advertenties in Het Parool, De Telegraaf (Amsterdam Editie), 6 Amsterdamse huis-aan-huisbladen en het WeesperNieuws.  De 3 weken voor de verkiezingen was er een algemene campagne in heel Amsterdam en Weesp om kiezers te attenderen op het moment dat de stempas(sen) en de verkiezingskrant op de mat zou vallen en te wijzen op het overzicht van stemlocaties. De campagne was te zien in mupi’s (verlichte reclamezuilen) en op posters o.a. langs drukke fietsroutes (Ao-formaat). Ook hingen ze in alle Stadsloketten.  De verkiezingskrant, als special van de Krant Amsterdam, is weer huis-aan-huis verspreid in heel Amsterdam en Weesp. Ook mensen met een nee-nee sticker krijgen deze verkiezingskrant. In de krant stond informatie over hoe stemmen werkt, wat te doen als je geen stempas hebt ontvangen, hoe je iemand kunt machtigen en extra informatie over toegankelijkheid van de stembureaus. Ook stond in de krant informatie en uitleg over het Europees Parlement. In de krant stonden alle stemlocaties en de kandidatenlijst. Aan de achterzijde van deze krant zat de Referendumkrant.  Alle gemeentelijke communicatiemiddelen zijn ingezet om Amsterdammers te wijzen op de verkiezingen, zoals de digitale nieuwsbrief, nieuwsberichten op Amsterdam.nl en social media.

 “Amsterdam informeert” (van AT5) heeft 2 weken lang een aflevering over de verkiezingen uitgezonden.  Verspreid over de stad zijn op 75 locaties mobiele verkiezingsborden (trotters) geplaatst waar de partijen en kandidaten zich konden presenteren. De trotters waren zowel in het Nederlands als in het Engels. Daarnaast waren in de stadsdelen mogelijkheden voor politieke partijen om op de traditionele wildplakborden te plakken.  Er is een flyer ontwikkeld op het niveau van laaggeletterden waarin werd uitgelegd hoe stemmen werkt. Voor laaggeletterden wordt gebruik gemaakt van specifieke beeldtaal, zoals tekeningen van mensen i.p.v. iconen omdat dat beter werkt voor deze doelgroep. Deze flyer is met de stempas meegestuurd aan alle kiesgerechtigden. Op verzoek van de raad is op de flyer een QR-code afgedrukt. Deze code leidt door naar de website van Amsterdam.nl/verkiezingen

4

  

waar de flyer ook in acht andere talen beschikbaar is (Engels, Turks, Spaans, Arabisch, Duits, Frans, Italiaans en Pools). Er is een brief gestuurd naar zorginstellingen met het verzoek de identificatieplicht en de mogelijkheid van een schriftelijke volmacht onder de aandacht te brengen bij bewoners. Er is een brief aan sleutelfiguren in de stad gestuurd met het verzoek om bij hun achterban aandacht te vragen voor het belang om te gaan stemmen. Op de verkiezingsdag werden via social media updates gegeven over de opkomst en via de live blog op Amsterdam.nl. Vragen die binnenkwamen via social media, WhatsApp of 14 020 zijn snel beantwoord.

Resultaten onderzoek nav de algemene campagne (onder ruim 1.000 Amsterdammers).  Van de inwoners van Gemeente Amsterdam (incl. Weesp), o herinnert spontaan 61% de afgelopen weken informatie gezien of gehoord te hebben vanuit Gemeente Amsterdam over stemmen (zonder tonen visuals). o herkent geholpen 76% (een deel van) de getoonde campagne-uitingen.  Ruim 8 op de 10 Amsterdammers die de campagne herkent, herinnert zich de envelop met stempassen en flyer. Op de voet gevolgd door de uitingen in de openbare ruimte. Bijna 4 op de 10 Amsterdammers herkent de verkiezingskrant en 3 op de 10 de website en/of App.  De campagne communiceert met name sterk wanneer je kon stemmen en dat je voor de Europees Parlementsverkiezingen kon stemmen.  De campagne krijgt een cijfer 7. En 85% geeft een voldoende, waarvan 11% een 9 of 10.  Amsterdammers vinden vooral dat de campagne duidelijk en informatief is. Daarnaast vindt ruim 7 op de 10 de campagne opvallend en aansprekend. 65% vindt dat de campagne motiveert om te gaan stemmen. 4 op de 10 vindt de campagne creatief/ origineel. Een kwart van de Amsterdammers vindt de campagne te druk en ook een kwart wijzend/ dwingend.  Bijna 1 op de 5 Amsterdammers is positiever over stemmen na het zien van de campagne (78% is hetzelfde gebleven, 3% negatiever).

 De campagne zet bijna 3 op de 10 Amsterdammers aan om in de toekomst zelf te gaan stemmen (69% hetzelfde gebleven, 3% juist niet).  Het kennisniveau over dat er recent verkiezingen waren, wat je moet meenemen, waar je kon stemmen en dat er voor het referendum gestemd kon worden is hoger onder Amsterdammers die de campagne gezien hebben vergeleken met Amsterdammers die de campagne niet gezien hebben.  De houding t.o.v. stemmen is vaker zeer positief en minder vaak neutraal bij Amsterdammers die de campagne gezien hebben vergeleken met Amsterdammers die de campagne niet gezien hebben.  Van de groep die de campagne hebben gezien, zijn veel meer Amsterdammers gaan stemmen dan van de groep Amsterdammers die de campagne niet gezien hebben. Conclusie De communicatie over het de verkiezingen van het Europees Parlement verliep goed en volgens planning en de algemene campagne wordt positief ontvangen en zet aan tot stemmen.

5

3. Opkomst1

Afgelopen verkiezingen scoorde Amsterdam net iets hoger dan het landelijk gemiddelde. In grotere gemeenten was de opkomst als volgt: Den Haag (40,5%), Rotterdam (33,9%) en Utrecht (56,3%). De opkomst op de dag zelf wordt realtime gemeten. Dit is de som van mensen die hun stempas op alle stembureaus tijdens dat uur hebben ingeleverd. Het schema hierna laat zien dat er gedurende de hele dag ongeveer eenzelfde opkomst is, maar dat de laatste vier uur het drukst zijn.

* de dag begint om half acht; en dus met een half (eerste) uur. Alle andere diagrammen zijn één volledig uur. De mensen die om 21:00 nog in de rij staan mogen hun stem uitbrengen. Vandaar nog stemmers na 21:00.

Tijdens de Landelijke verkiezingen van november 2023 is voor het eerst de opkomst gemeten onder jongeren van 18 tot en met 25 (zie Bijlage 1). Dit is herhaald bij de verkiezingen in juni 2024 (idem). Uit deze vergelijking blijkt dat de opkomst van jongeren per stadsdeel verschilt. De tweede meting bevestigt de eerste. Het is mogelijk dat jongeren in andere stadsdelen gaan stemmen dan ze wonen en dat de cijfers per stadsdeel niet representatief zijn. Daarom is ook gekeken naar het stemmen binnen een stadsdeel, zie tabel hierna.

1 https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/uitslag-provinciale-statenverkiezingen-2023

6

Uit de tabel blijkt dat stemmers redelijk honkvast zijn. Vooral in de stadsdelen/-gebieden aan de randen van de stad (Weesp, Noord, Zuidoost) stemmen negen op de tien kiezers in hun eigen stadsdeel. Dit betekent dat de opkomst per stadsdeel een representatief beeld geeft: in bepaalde stadsdelen gaan minder Amsterdammers naar de stembus. Ook is gekeken naar de opbouw van de Amsterdammers die hebben gestemd. Hieruit blijkt dat niet alleen de groep oudere Amsterdammers (>67 jaar), maar ook de groep in de leeftijd tussen 26 – 35 jaar het gemiddeld opkrikt.

4. Bevorderen opkomst

Bij deze verkiezingen konden inwoners van Amsterdam en Weesp op elk stembureau in Amsterdam en Weesp stemmen, waaronder een aantal speciale stembureaus:

7

           

Op het GVB-plein voor de metro’s, nabij: Amsterdam CS (902 stemmers) Anne-Frank Huis: gratis entree voor stemmers (740 stemmers) Levend Paarden Museum: gratis entree voor stemmers (876 stemmers) Van Gogh Museum: foto maken in een phonebooth (386 stemmers) Tent op de markt op Plein 40-45 (463 stemmers) Tolhuistuin: stemmen tussen 0:00 – 2:00 en normale tijden (1.397 stemmers) Skatecafe: allerlei speciale activiteiten (706 stemmers) Melkweg: stemmen en dansen (558 stemmers) Sexyland: allerlei speciale activiteiten (219 stemmers) Stembureau Beeldend Gesproken, bemenst door dove Amsterdammers (754 stemmers) Mbo College West, met hulp van CJP (699 stemmers) Visio Onderwijs Amsterdam, stembureau voor blinden en slechtzienden (160 stemmers)

Bij de verdeling van de stembureaus gaan we uit van het criterium om binnen een afstand van 500 meter een stembureau te hebben en houden we rekening met de te verwachte drukte. Daarnaast, en vooral in het kader van opkomstbevordering, proberen we de ‘stembussen bij de stemmer te krijgen’ (bv. GVB-plein, Plein 40-45), om stembureaus interessanter te maken (bv. Skatecafe, Beeldend Gesproken) en gebruik te maken van bepaalde sociale hubs (bv Maha). Verkiezingen in juni hebben het voordeel dat het doorgaans beter weer is dan in maart, wanneer de meeste verkiezingen worden gehouden. Hierdoor konden we een stembureau (tent) op het GVB-plein en op Plein 40-45 realiseren. Vooral het stembureau op het GVB-plein was tijdens de spits druk. Al deze ervaringen gebruiken we om ook bij volgende verkiezingen meer stembussen bij de kiezers te krijgen. We proberen op meer manieren stembureaus aantrekkelijk te maken. Een markant gebouw als het Concertgebouw heeft altijd een hoge opkomst. Deze keer hadden we een stembureau dat werd bemenst door dove Amsterdammers (bij Beeldend Gesproken). In Sexyland en Skatecafe waren speciale activiteiten. En in de Tolhuistuin waren in de avond voor de verkiezingen allerlei politiek informatieve activiteiten en kon men al middernacht stemmen. Dit leverde leuke oudjaarsavondachtige taferelen met aftellen tot 00.00 uur op.

In het Levend Paardenmuseum en Anne Frank Huis kon iedereen, na te hebben gestemd, gratis naar het museum. We zullen komende jaren aandacht blijven besteden aan het aantrekkelijker maken van stemlocaties. In onze stad zijn vele sociale hubs, zoals bepaalde buurthuizen, maar ook modieuze winkels als Maha en Bonne Suits. Maha deed voor het eerst mee als stembureau (771 stemmers). Bonne Suits deed voor de tweede keer mee (589 stemmers). Doorgaans hebben deze sociale hubs een eigen netwerk dat voor de gemeente moeilijker te bereiken is. De komende jaren gaan we dit verder uitbreiden. De MBO-denktank heeft meegeholpen bij het zoeken naar mogelijkheden om jongeren naar de stembus te krijgen. Het brengen van de stembus naar de stemmer en gratis toegang tot musea zijn twee van de vier ideeën die de MBO-denktank heeft geopperd. Een derde idee is het oefenen met stemmen. De vierde is het meer betrekken van (lokale) politici bij voorlichting aan jongeren. Daarnaast hebben we de volgende opkomst bevorderende maatregelen genomen: o Van 6 mei tot 6 juni jl. reed er een speciale verkiezingstram door Amsterdam. De tram was bestickerd in de stijl van onze algemene campagne (rood potlood) en riep Amsterdammers op om op 6 juni te gaan stemmen.

o Promoteams zijn in de twee weken voor de verkiezingen de stad in gegaan om Amsterdammers te wijzen op de verkiezingen en uitleg te geven over het stemproces. Met

8

o

o

o

een mobiel stemhokje stonden zij in enkele MBO-scholen en in winkelcentra in Noord, Zuidoost en Nieuw-West. Aan alle scholen in Amsterdam zijn oefenstembiljetten aangeboden. Naast scholen, hebben ook sociale instellingen hier gebruik van gebruikt, zoals Combiwel en Pantar. Het oefenstembiljet was exact hetzelfde als het echte stembiljet; behalve dat het geel van kleur was, om misverstanden te voorkomen. We hebben ruim vijfduizend oefenstembiljetten verstrekt. In aanloop naar de inburgeringsceremonie worden nieuwe Nederlanders geschoold door opleiders van verschillende instellingen. Steeds meer opleiders organiseren een rondleiding door het stadhuis. De nieuwe Nederlanders worden dan rondgeleid, kunnen (vaak) een politicus spreken en oefenen met stemmen. Tijdens de inburgeringsceremonie zelf wordt ook meer informatie en tekst gedeeld over het belang om te gaan stemmen. Jaarlijks worden hierdoor ongeveer 7.000 nieuwe Nederlanders geïnformeerd.

Twee afbeeldingen links en midden: het ‘stemhokje’ van het Promoteam en het Promoteam in actie. Foto rechts Rondleiding door Statushouders

Om jongeren (18-25 jaar) te motiveren om te gaan stemmen was er de campagne ´Stem voor je Toekomst´. Onderdeel van deze campagne was een kaart van de burgemeester aan alle eerstekeer-stemmers om jongeren te wijzen op hun nieuw verworven kiesrecht en het belang van stemmen. Naast deze kaart waren de campagne-uitingen van de Amsterdamse kunstenaar Sasa Ostoja te zien op mupi’s, posters en digitale schermen door de stad en op scholen, horeca, winkelcentra, metrostations, trams en op de evenementenhal AFAS Live. Daarnaast waren er uitingen op de radio, Spotify en op social media. Enkele getallen: o 76 abri’s (poster in bushokjes) mupi’s. o 284 digitale mupi’s. o 200 Abri’s op A0-formaat langs fietspaden en voetpaden nabij jongerenlocaties. o Posters op 50 locaties voor jongeren in Nieuw-West, Noord en Zuidoost. En op 500 locaties door de stad. o 40 digitale schermen op 20 metrostations. o 155 digitale schermen in alle GVB-trams. o 20 digitale schermen in winkelcentra/supermarkten in Nieuw-West, Zuidoost en Noord. o 10 Basic Fit locaties (digitale schermen). Onderzoek naar jongerencampagne We hebben laten onderzoeken of deze extra inspanningen voor jongeren effect hebben. De kern van deze effectenmeting2 is dat jonge mensen de wijze waarop de huidige verkiezingen zijn 2 N = 1.091 en meting is uitgevoerd door Kerkvliet Research & Insights.

9

georganiseerd ouderwets en niet van deze tijd vinden. Het naar een plaats moeten gaan op een bepaald tijdstip is voor jongeren een achterhaald concept. Ook verwachten jonge Amsterdammers dat ze voor hun inspanning (i.c. stemmen) beloond worden. Deze eigentijdse verwachtingen van jongeren sluiten niet aan bij de mogelijkheden die de Kieswet biedt: de stempas wordt per post opgestuurd en de kiezers moeten op één specifieke dag naar een stembureau toe met hun stempas en ID-bewijs. Hieronder de conclusies van het onderzoek naar de Jongeren-campagne:  58%, die niet al positief waren, is na het zien van de campagne positiever over stemmen.  74%, die niet sowieso al gingen stemmen, wordt aangezet om in de toekomst zelf te gaan stemmen.  Vooral jongeren uit Zuidoost zijn door de campagne positiever over stemmen. Vooral jongeren uit Zuidoost en Noord zijn aangezet om in de toekomst zelf te gaan stemmen.  Het kennisniveau over wanneer de verkiezingen waren en waarvoor gestemd kon worden is hoger onder jongeren die de campagne gezien hebben vergeleken met jongeren die de campagne niet gezien hebben.  91% van de jongeren herkent (een deel van) de campagne, inclusief de algemene campagne met het rode potlood. De jongerencampagne wordt steeds beter herkend.  Offline uitingen, met name op/in tram en metro doen het goed, op enige afstand gevolgd door socials.

Conclusie De campagnes zijn volgens plan verlopen. De effectenmeting bevestigt dat het nut heeft om extra aandacht aan jongeren te geven. Opkomstbevordering is en blijft een zaak van de lange adem; ook onder jongeren. 5. Stemlocaties en stembureaus Voor de verkiezingen van 6 juni jl. zijn stemlocaties en stembureaus ingericht. Om de stembureaus zo goed mogelijk over de stad te verdelen hebben we gebruik gemaakt van een data-model van Onderzoek & Statistiek. Met dit model hebben we geprobeerd om voor elke kiesgerechtigde binnen vijfhonderd meter een stembureau te hebben. Dat lukt niet overal. Vooral in de uithoeken/randen van de stad (inclusief natuurlijke scheidslijnen, zoals wateren) is dat lastig, mede omdat hier niet altijd geschikte gebouwen aanwezig zijn die als stemlocatie kunnen dienen. Als we veel kiezers verwachten, realiseren we meer stembureaus op één locatie. De tabel hieronder geeft een overzicht van het totaal aantal locaties en stembureaus.

Locaties Stembureaus

6 juni 2024 (Europees Parlement/ Referendum) 351 419

22 november 2023 (Tweede Kamer) 373 463

15 maart 2023 (Provinciale Staten en Waterschappen) 344 409

Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement hadden we minder stembureaus dan bij de Tweede Kamer verkiezingen omdat de te verwachten opkomst bij de verkiezingen van het Europees Parlement aanzienlijk lager ligt dan bij de Tweede Kamer. Door de vele afmeldingen van vrijwilligers is één stembureau niet opengegaan. Dit was op een locatie waar twee stembureaus zouden openen. Op deze locatie kon dus wel gewoon gestemd worden. Er waren nergens problemen met de doorstroming. Op sommige stembureaus was het drukker. Gemiddeld hebben per stembureau 897 mensen gestemd.

10

Conclusie Er waren weer veel stembureaus waar mensen konden stemmen. Deze zijn zo goed mogelijk over de stad verdeeld. 6. Toegankelijkheid We willen stemmen voor iedereen mogelijk maken. Voor de toegankelijkheid van stemlocaties maken we onderscheid in A-locaties (voor iedereen toegankelijk), B-locaties (met hulp toegankelijk) en C-locaties (niet voor iedereen toegankelijk). In onderstaande tabel zijn de stembureaus onderverdeeld in deze indeling.

6 juni 2024 22 november 2023 15 maart 2023

A-locaties 280 (80%) 378 (76%) 315 (77%)

B-locaties 59 (17%) 97 (20%) 78 (19%)

C-locaties 12 (3%) 21 (4%) 16 (4%)

Niet ieder stembureau in Amsterdam is voor eenieder toegankelijk. En dat is ook niet haalbaar. Amsterdam is een oude stad met oude gebouwen die voor fysieke uitdagingen zorgen waardoor niet overal voldaan kan worden aan de eisen die het ministerie aan toegankelijkheid stelt. Soms spelen andere afwegingen mee, zoals bij het realiseren van een stemlocatie voor dak- en thuislozen (stembureau met twee treden voor de ingang). Onderzoek Rekenkamer naar toegankelijkheid stembureaus In de raadsinformatiebrief van eind mei dit jaar stond dat de Rekenkamer op 6 juni onderzoek zou doen naar de toegankelijkheid van de stembureaus. Dit onderzoek is uitgevoerd en afgerond. Het Ministerie van BZK heeft 8 cruciale criteria (zoals deurbreedte, drempels, obstakels) opgesteld waar stembureaus aan moeten voldoen en 10 wenselijke (parkeergelegenheid, leesloep) criteria. De Rekenkamer heeft 129 stemlokalen aan de hand van deze criteria onderzocht en het blijkt dat ca. 78% niet aan alle 8 cruciale criteria voldoet. Ook heeft de Rekenkamer onderzoek verricht naar de loopafstand naar stemlocaties. Hier komt de Rekenkamer tot de conclusie dat 13% van de stemgerechtigden meer dan vijfhonderd meter moet reizen tot diens dichtstbijzijnde stemlocatie.

Tot slot heeft de Rekenkamer opgemerkt dat de informatie aan de kiezer op de website en de Verkiezingskrant niet consistent is en constateert dat zowel de kiezer als de raad niet juist zijn geïnformeerd over de (mate van) toegankelijkheid van de stemlocaties. De conclusies van de Rekenkamer zijn teleurstellend en reden om te kijken naar de discrepantie tussen wat we gecommuniceerd hebben naar de raad en de bevindingen uit het rapport. Hier zijn we nog mee bezig. De bevindingen nemen we mee in de uitvoering van het plan van aanpak. De aanbevelingen van de Rekenkamer bieden ons veel kansen voor snelle verbeteringen. We zetten in op:  Aanstellen projectleider voor de uitvoering van de aanbevelingen voor de eerstvolgende geplande verkiezingen van maart 2026 (gemeenteraadsverkiezingen).  Zelf bezoeken van alle stemlocaties en aan de hand van de checklist met criteria (vereist en verplicht) een grondige inventarisatie opstellen. Op basis van deze inventarisatie bekijken we welke (bouwkundige) maatregelen we kunnen nemen. We nodigen belangenorganisaties als Ongehinderd en Cliëntenbelang uit om met ons mee te gaan met deze inventarisatie.  Beter instrueren van stembureauleden over het toegankelijk maken van de locatie op de dag van de verkiezingen (drempeloverbruggingen, losse matjes, hoogte tafelblad, etc.) en hier beter op controleren.

 Het geografische datamodel van de gemeente Amsterdam voor het bepalen van de loopafstanden naar de stemlocaties combineren we met de bevindingen uit de inventarisatie.

11



Zo ontstaat er helder beeld van de loopafstand naar de (volledig of niet geheel) toegankelijke stemlocaties. Op basis van de inventarisatie, de Amsterdammer en de raad duidelijker informeren.

Inhoudelijke bespreking van het Rekenkamerrapport en de bestuurlijke reactie vindt plaats in de commissie AZ van 7 november 2024. Overige toegankelijkheid In 2019 is geëxperimenteerd met één stemmal met audio-ondersteuning (soundbox) voor blinden en slechtzienden. In 2023 was deze voorziening op alle acht Stadsloketten aanwezig. Deze bevonden zich in principe op de Stadsloketten, maar in West hebben we gebruik gemaakt van “De Boeg” omdat deze locatie vertrouwder is voor slechtzienden en het stembureau in het Stadsloket West minder goed te vinden is voor slechtzienden. Ook was er een stembureau voor blinden en slechtzienden in Visio Onderwijs (Burgemeester Eliasstraat) waar een stemmal en soundbox aanwezig waren. Voor doven en slechthorenden is er altijd een speciale locatie ingericht in het Dovencentrum aan de Stadhouderskade. Hier waren gebarentolken aanwezig. Nieuw dit jaar is een stembureau waar Nederlandse gebarentaal de spreektaal was. Uiteraard waren ook tolken aanwezig bij dit stembureau in de Hallen. Dit stembureau werd bemenst door dove Amsterdammers. Speciaal voor stembureaumedewerkers was er voor de tweede keer een video waarin slechtzienden/blinden, slechthorenden/doven en mensen met een licht verstandelijke beperking aandacht vragen voor hun bijzondere situatie op een stembureau.

Deze video is aangeboden tijdens de training voor stembureaumedewerkers en ruim drieduizend keer bekeken. We hebben hier goede reacties op ontvangen. Op alle kieslocaties was extra aandacht voor mensen met een zogenoemde Sunflower-ketting.3 Door het dragen van deze ketting maken mensen met een onzichtbare handicap of beperking zich kenbaar en kan extra hulp worden geboden. Op acht stemlocaties hebben mensen met een licht verstandelijke beperking geholpen. Deze twaalf Amsterdammers zijn klanten van Clientbelang Amsterdam en Prisma. In het verleden werden deze mensen via de Stichting Prokkel geworven. Zoals hiervoor aangegeven is er ook in de verkiezingskrant extra aandacht besteed aan toegankelijkheid. In elk Stadsloket was ook de verkiezingskrant in gewone taal van ProDemos af te halen. Conclusie Hoewel we geen/weinig directe klachten hebben ontvangen, zijn we, gelet op de bevindingen van de Rekenkamer, niet tevreden over de toegankelijkheid van onze stembureaus. 7. Stembureauleden Onderstaande tabel geeft een overzicht van het totaal aantal ingezette stembureauleden en tellers. 6 juni 2024 22 november 2023 Stembureauleden 2.039 2.510 Tellers 1.351 1.644 Met 419 stembureaus hadden we veel stembureauleden nodig. Alle ingezette stembureauleden hebben met goed gevolg (een 7,5 of hoger) een e-learning afgerond.

De voorzitters en 3 Een symbool voor niet-zichtbare handicaps (hdsunflower.com)

12

plaatsvervangend voorzitters hebben een 8,5 of hoger behaald en daarnaast een klassieke training gevolgd. Voor het tellen van de stemmen en het opmaken van het proces-verbaal was een speciale instructiefilm ontwikkeld. In 2023 zijn enkele wijzigingen doorgevoerd die nu vruchten beginnen af te werpen. Zo hebben we het ophalen van de stembussen overgedragen aan een professionele partner. Om 00.30 uur waren de laatste stembussen opgehaald. Tijdens de verkiezingen in november 2023 was de gemiddelde wachttijd iets langer dan een uur, deze keer was dat een half uur. Stembureauleden hebben een, door Onderzoek & Statistiek opgestelde, enquête uitgevoerd. Zij beoordelen de Verkiezingsdag met gemiddeld een 8,0. Dit is ongeveer gelijk aan de vorige verkiezingen (Tweede Kamerverkiezingen 2023; 8,1), en hoger dan in 2021 en de Gemeenteraadsverkiezingen in 2022 (beide 7,7). Aan het werk van leden van een stembureau worden hoge eisen gesteld. Zij zijn die dag verantwoordelijk voor het stembureau en garanderen (deels) de uitkomst van de verkiezingen; deze wordt tijdens de CSO nogmaals gecontroleerd. Ondanks dat de stembureauleden zeer hun best doen is er ruimte voor verbetering. Ook merken we dat het invullen van de Proces-verbalen nog vaak niet goed genoeg is. Dit leidt tot veel extra werk bij de CSO.

Voor de volgende verkiezingen passen we de opleidingen aan en verruimen deze met meer praktische oefeningen. Conclusie Alle stemlocaties waren bemenst en het stemmen is goed verlopen. 8. Centrale stemopneming (CSO) We tellen de stembiljetten centraal omdat in 2023 de eisen zijn aangescherpt en er diverse controles op de tellingen moeten worden uitgevoerd én alle spullen op een centrale plaats moeten staan. Het tellen op één locatie is de enige manier om aan deze eisen tegemoet te komen. Daarnaast moet deze plek toegankelijk zijn voor iedereen die wil komen kijken. Een voordeel van centraal tellen is dat op de verkiezingsdag zelf, op de honderden stembureaus alleen op partijniveau hoeft te worden geteld. De stembureauleden zijn dus eerder klaar op de (lange) verkiezingsdag. Op de twee dagen daarna worden de stembiljetten door een frisse ploeg verder geteld op partij- en kandidaatsniveau. Dit gebeurde in juni op de vrijdag en zaterdag na de verkiezingen in de Centrale Markthal. Pers en publiek zijn in de Centrale Markthal langs geweest. De twee keer hiervoor gebeurde de CSO in de RAI. Omdat deze locatie niet beschikbaar was, moesten we op zoek naar een vervangende locatie. Ondanks dat de Centrale Markthal een iconisch en inspirerend gebouw is, is het niet ideaal voor dit doel.

Deze locatie zal voor het tellen van de gemeenteraadsverkiezingen in maart 2026 niet meer gebruikt worden, onder meer omdat deze locatie te klein is. Dit is de derde keer dat we in een centrale omgeving hebben geteld. Door de ervaringen kunnen we het proces iedere keer nog beter inrichten en effectiever en efficiënter uitvoeren. Het tellen van de enorme aantallen en de hoge kwaliteitsstandaard, blijven in Amsterdam een uitdaging. Ook deze keer waren we pas op de tweede teldag (zaterdag) rond middernacht klaar. Onderzoek onder de medewerkers van de CSO. Door Onderzoek & Statistiek is een enquête uitgevoerd onder de medewerkers van de Centrale Stemopneming. De CSO krijgt gemiddeld een 7,8. Dit is ongeveer gelijk aan de beoordeling tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 (7,9). De CSO vond dit jaar voor het eerst plaats in de Centrale Markthal. De medewerkers zijn overwegend tevreden over de locatie, maar de tevredenheid is wel afgenomen vergeleken met eerdere jaren, toen deze nog plaatsvond in de RAI.

13

Conclusie Het centraal tellen van de stembiljetten is goed verlopen. De tellers waren tevreden. De locatie (Centrale Markthal) blijkt onvoldoende geschikt voor CSO. 9. Voorlopige en definitieve uitslagen Voorlopige uitslagen De verkiezingen van het Europees Parlement werden in Europa op verschillende dagen gehouden. In Nederland was dat op donderdag, in veel andere landen op zondag. Om die reden mocht de (voorlopige) uitslag pas worden bekendgemaakt nadat alle stembureaus in Europa dicht waren. Dit was op zondag 9 juni jl. na 23:00 uur. Op de Nederlandse verkiezingsdag is, na het sluiten van de stembureaus, wel een voorlopig opkomstpercentage bekendgemaakt. Definitieve uitslagen De voorlopige uitslag, op basis van 100% geteld, is zondagavond 9 juni jl. bekendgemaakt. Op dinsdag 11 juni jl. is deze aan het Hoofdstembureau aangeboden, die de uitslag bevestigd heeft. Vervolgens is de voorlopige uitslag dezelfde dag aan het Centraal Stembureau (Kiesraad) aangeboden. De Kiesraad heeft landelijk 68 zogenoemde terugverwijzingen gedaan. Zes hiervan waren voor de Gemeente Amsterdam. Terugverwijzingen zijn signalen die opnieuw bekeken moeten worden. Soms is dat een kleine administratieve fout en soms moet een deel van de stembiljetten worden herteld. De terugverwijzingen voor de gemeente Amsterdam zijn redelijk eenvoudig opgelost. Op 19 juni jl.

heeft de Kiesraad de uitslag bevestigd en geconcludeerd dat de uitslag betrouwbaar is. De Kiesraad heeft de uitslag overgedragen aan de Tweede Kamer die de uitslag ook heeft geaccepteerd. Conclusie De stemmentelling is goed en tijdig verlopen. 10. Incidenten Er zijn geen incidenten geweest. 11. Klachten Bij de verkiezingen voor het Europees Parlement zijn 25 klachten ontvangen. Hiervan bleken tien gegrond: - Een viertal mensen gaven aan geen stempas te hebben ontvangen. Dit zijn vier afzonderlijke gevallen. In twee van deze vier gevallen ging het om een vervangende stempas die ze niet hadden ontvangen. - Eén klacht ging over een stembureau dat niet exact om half acht open was. Door de vele afzeggingen van stembureauleden op de verkiezingsdag zelf, heeft zich dit helaas zeer incidenteel voorgedaan. - Twee klachten gingen over een onjuiste voorlichting aan de balie. De klager was onjuist geïnformeerd over de mogelijkheid om als Europeaan in Amsterdam te stemmen. - De overige drie klachten hadden betrekking op de inrichting van het stembureau of het gedrag van de vrijwilligers. Een opmerkelijke klacht kwam van een Europeaan die zich beklaagde dat zij alleen een stempas voor het Referendum had ontvangen. Alle voorgaande jaren had zij wel op het EP te kunnen stemmen. Onderzoek wees uit dat het om een Brit ging.

14

Er zijn altijd klachten over het feit dat op de dag voor de verkiezingen na 12:00 uur geen vervangende stempassen meer worden uitgereikt. Dit is wettelijk bepaald en heeft te maken met de administratie die na 12.00 uur moet worden verricht. Het register van ongeldig verklaarde stempassen is digitaal aanwezig, maar moet ook fysiek op elk stembureau aanwezig zijn. Drukkers zijn tot diep in de nacht bezig om dit zowel te drukken als te verspreiden. Alle signalen worden gewogen en serieus genomen om ons proces te verbeteren. We merken dat het taalgebruik van de meldingen harder wordt. Bij die klachten wordt het telefoonnummer ook zelden vermeld. Conclusie Alle klachten zijn tijdig beantwoord. Iedere klacht is er een teveel. We hebben hier aandacht voor. 12. Financiën De out of pocket kosten van de verkiezingen van het Europees Parlement bedroegen € 3,6 miljoen. Ter vergelijking: die van november € 4,7 miljoen. De hoofdposten zijn:  € 0,7 miljoen bemensen van de stembureaus.  € 0,49 miljoen Facilitaire en logistieke zaken kosten  € 0,5 miljoen drukwerk.  € 0,55 miljoen centrale stemopneming. Conclusie De totale uitgaven zijn binnen het beschikbare budget gebleven. 13. Leermomenten en ontwikkelingen Uit deze evaluatie volgt een aantal leerpunten, daarnaast zijn er ontwikkelingen die wellicht in de toekomst invloed hebben op het proces rondom het organiseren van verkiezingen.

Leerpunten In deze evaluatie worden een aantal verbeteringen genoemd. De grote aanpassingen waar we volgende verkiezingen vooral op inzetten zijn:  Toegankelijkheid De Rekenkamer heeft in zijn rapport opmerkingen gemaakt over Toegankelijkheid van de stembureaus. Dit zal een belangrijk thema zijn bij de voorbereidingen van de volgende verkiezingen. Landelijke ontwikkelingen  Kleiner stembiljet Tijdens de afgelopen verkiezingen is in een vijftal gemeenten geëxperimenteerd met een kleiner stembiljet. De reden voor de proef met het nieuwe stembiljet is dat het oude stembiljet door veel kiezers, stembureauleden, tellers en ambtenaren als onhandig of zelfs onwerkbaar wordt ervaren. Dat komt vooral door de grootte van het biljet, waarop alle lijsten en kandidaten vermeld worden. Het nieuwe biljet bevat alle namen en logo’s van de deelnemende lijsten, maar slechts een volgnummer voor de individuele kandidaten. Zo wordt veel ruimte bespaard wat leidt tot een compact stembiljet op A3-formaat. De kiezers ontvangen thuis een overzicht van de kandidaten met hun volgnummers en kunnen dat ook op het stembureau of in het stemhokje nog eens nalezen. Aan het experiment deden de gemeenten Alphen aan den Rijn, Boekel, Borne, MiddenDelfland en Tynaarlo mee.

Alle deelnemende gemeenten hebben bevestigd dat het kleinere stembiljet zorgt voor de beoogde voordelen: het is beter leesbaar, toegankelijker, makkelijker

15

op te vouwen en handzamer bij het tellen van de stemmen. Hierdoor kan de uitslag sneller vastgesteld worden. Ook de meeste kiezers reageerden volgens de gemeenten positief, al moesten sommigen aan het nieuwe biljet wennen. Na deze proef volgt een evaluatie en onderzoeken het ministerie van BZK en de Kiesraad waar nog verbetering mogelijk is. De VNG ziet graag dat deze evaluatie zo spoedig mogelijk wordt uitgevoerd, we wachten de conclusies met vertrouwen af. De Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) reageerde eerder al positief en noemde de proef een groot succes.

16

Bijlage 1: Overzicht stemgedrag jongeren bij verkiezingen Tweede Kamer (nov 23) en Europa (juni 24) Na de verkiezingen van november 2023 (Tweede Kamer) is het stemgedrag van Amsterdamse jongeren geanalyseerd. Toen waren ruim 83.000 jongeren van 18 tot en met 25 kiesgerechtigd. Van deze groep heeft 65,5 % gestemd. De totale opkomst in Amsterdam was toen 71%.

Per stadsdeel verschilt de opkomst onder deze groep.

Dit onderzoek is na deze verkiezingen van juni 2024 (Europees Parlement) herhaald. Ruim 84.ooo jongeren van 18 tot en met 25 waren kiesgerechtigd. Van de Amsterdamse kiesgerechtigden van 18-25 jaar heeft 37,9 procent gestemd. Ter vergelijking: van de totale groep Amsterdamse kiesgerechtigden heeft 46,9 procent gestemd.

17

18