Evaluatie verkiezingen 2025 Tweede Kamer

Evaluatie verkiezingen 2025 Verkiezingen voor de leden van de Tweede Kamer 29 oktober 2025

Inleiding

Op woensdag 29 oktober 2025 waren verkiezingen voor de leden van de Tweede Kamer. In Amsterdam zijn 606.766 stempassen verzonden en heeft 71,2% (landelijk: 78,3%) gebruik gemaakt van hun stemrecht. De verkiezingen zijn voorspoedig verlopen en de uitslag is betrouwbaar. In dit document vindt u een evaluatie. Deze evaluatie behandelt de volgende onderdelen: 1. Verzending stempassen 2. Communicatiemiddelen en communicatiekanalen 3. Opkomst 4. Stemlocaties en stembureaus en toegankelijkheid 5. Stembureauleden 6. Bevorderen opkomst 7. Centrale Stemopneming (CSO) 8. Voorlopige en definitieve uitslagen 9. Incidenten en klachten 10. Financiën 11. Leermomenten en ontwikkelingen

1 Verzending stempassen

Aan alle kiesgerechtigden zijn tussen 7 en 11 oktober 2025 stempassen verzonden. De stempassen zaten samen met een folder en een lijst met stemlocaties in een duidelijke enveloppe. Vervolgens startte een campagne om kiesgerechtigden te informeren over de verzending van de stempassen en de stappen bij het niet ontvangen ervan. Dit gebeurde door posters in de openbare ruimte (zie foto) en onze corporate kanalen (amsterdam.nl/nieuws, nieuwsbrief Amsterdam, social mediakanalen gemeente Amsterdam). Kiezers die geen stempas hadden ontvangen of deze kwijt waren, konden tot 12:00 uur de dag voor de verkiezingen een vervangende stempas aanvragen, digitaal tot en met de vrijdag voor de verkiezingen. Volgens de Kieswet is latere verzending niet toegestaan.

Het bezorgen van de stempassen door Post.nl is niet overal goed verlopen. Amsterdam heeft 850 postwijken, waarvan in vier wijken niet overal is bezorgd. Na signalen van niet bezorgde stempassen, hebben coaches van Post.nl onderzoek gedaan. Ze controleerden of de poststukken waren gescand en gingen langs de deuren. Op basis van hun bevindingen hebben we 4.000 brieven verstuurd naar Amsterdammers met informatie over het aanvragen van een vervangende stempas als zij geen stempas hadden ontvangen. Dit betekent niet dat op 4.000 adressen geen stempassen zijn bezorgd. De brieven zijn ruim verspreid, en op één adres wonen vaak meerdere stemgerechtigden (die elk een brief ontvangen). Post.nl kan niet garanderen dat post, verzonden op vrijdag (24 oktober) en maandag (27 oktober) voor de verkiezingen, op tijd wordt bezorgd. Daarom hebben we hiervoor aanvullende service ingekocht, wat de kosten voor het verzenden van één stempas op deze dagen verhoogt van de reguliere porto tot ruim twaalf euro. We zijn met Post.nl in gesprek over de betrouwbaarheid van de bezorging.

Daarnaast hebben we onze zorgen over de algemene bezorging bij de Kiesraad aangekaart. De bezorgfrequentie van Post.nl wordt in de toekomst verder afgebouwd, wat mogelijk extra kosten met zich meebrengt. Bij deze verkiezingen kon men in heel Nederland stemmen, wat leidde tot veel aanvragen voor kiezerspassen en machtigingen.

Conclusie

De stempassen zijn tijdig verstuurd, ondersteund door een publiciteitscampagne. In 4 van de 850 wijken is de bezorging niet goed verlopen. Daarom hebben we uit voorzorg 4.000 brieven in een ruim gebied verstuurd om inwoners hierover te informeren. We zijn met Post.nl in gesprek over de problemen met bezorging.

2 Reguliere communicatiemiddelen en communicatiekanalen

Website Amsterdam.nl/verkiezingen bevatte relevante informatie over de verkiezingen in Amsterdam, bijvoorbeeld over stemmen via volmacht, wat te doen bij een verloren of beschadigde stempas en over de aanvullende voorzieningen voor mensen met een beperking. Op deze pagina werd na de verkiezingen ook een link geplaatst naar de pagina van Onderzoek & Statistiek over de uitslagen en naar de processen-verbaal van de stembureaus. Op Elections | City of Amsterdam was de benodigde procesinformatie in het Engels te vinden. De pagina amsterdam.nl/uwstemtelt bevatte de flyer voor laaggeletterden in 14 talen, waarnaar verwezen werd via een QR-code op de Nederlandstalige kopie van de flyer die met de stempassen was meegestuurd. Via de website stembureaus.amsterdam.nl kon de kiezer zien waar de stembureaus gevestigd waren en was het mogelijk om te filteren op toegankelijkheidsvoorzieningen, zoals rolstoeltoegankelijkheid, nabijheid van rolstoeltoegankelijke parkeerplaatsen en hulpmiddelen voor blinden/slechtzienden. Op de verkiezingsdag was het ook mogelijk om te zien hoe druk een stembureau was. De pagina amsterdam.nl/verkiezingen en de onderliggende pagina’s zijn in totaal door 59.259 bezoekers bezocht met iets meer dan 103.000 paginaweergaven.

De pagina’s met informatie over het aanvragen van een vervangende stempas, over stemmen in een andere gemeente en over volmachten zijn het best bezocht. 56% van de bezoekers belandde via zoekmachines op onze website. 28% van de bezoekers vonden de website via ‘direct entry’. In 66% van de gevallen werden smartphones gebruikt om pagina’s de bezoeken, desktops zijn goed voor 32%.

Openbare ruimte/Out of home Door heel Amsterdam en Weesp waren in totaal 590 (analoge) mupi’s en posterframes te zien waarop in week 41, 42 en 43 de uitingen van de algemene campagne werden getoond: “Deze week in jouw brievenbus: de stempas” “Bekijk de kandidatenlijst in de Krant Amsterdam” “Stem op 29 oktober bij jou in de buurt!” Op 24 metro-/treinstations waren de uitingen te zien op digitale abri’s tussen 8.00 uur en 21.00 uur van 9 tot en met 29 oktober. Op het GVB-plein waren ook 2 digitale 360-gradenzuilen te zien waarop de uitingen als bewegende animatie werden getoond. Vanaf 24 oktober was op Centraal Station een aangepaste uiting te zien met tekst en beeld, waarin werd uitgelegd waar de 4 stembureaus op het station te vinden waren.

Vanaf 22 september toonden 58 trotters door heel Amsterdam en Weesp de oproep om te gaan stemmen op 29 oktober. Na de vaststelling van de deelnemende partijen werden beide zijden op alle trotters vervangen door een doek met daarop de posters van de partijen. Na de verkiezingen werden deze doeken vervangen door een ontwerp met daarop ‘Bedankt voor het stemmen’.

Krant Amsterdam Vanaf 13 oktober ontvingen alle huishoudens in Amsterdam en Weesp de Verkiezingsspecial van de Krant Amsterdam. De Verkiezingsspecial bevatte, naast praktische informatie over wie mocht stemmen, waarvoor en hoe, ook de volledige lijst van alle stemlocaties en de kandidatenlijst. Ook werd uitgelegd dat het tellen van de stemmen openbaar is en hoe geïnteresseerden hierbij aanwezig konden zijn. De Krant Amsterdam is een uitgave van de gemeente zelf en heeft een oplage van 523.000 exemplaren. De krant wordt ook bezorgd bij huishoudens met een NEE-NEEsticker.

Amsterdam Informeert ‘Amsterdam Informeert’ is een dagelijks gemeentelijk programma op AT5. Vanaf 13 oktober werd twee weken lang een item herhaald met informatie over de verkiezingen. In het item werd gesproken met een docent burgerschap en verschillende leerlingen van het MBO College Westpoort (tevens een stemlocatie). Zij vertelden waarom stemmen belangrijk is, hoe je moet stemmen en wat je kunt doen om erachter te komen op wie je wilt stemmen. Ook werd genoemd wat je moet doen om een vervangende stempas aan te vragen en waar je meer informatie kunt vinden over de verkiezingen. Het item is met begeleidend artikel op de website van AT5 geplaatst.

Amsterdam App In de Amsterdam App werd een nieuwe functionaliteit toegevoegd waarmee het mogelijk werd om stembureaus in de buurt op te zoeken en te zien welke voorzieningen daar geboden werden.

Corporate kanalen Er is gebruikgemaakt van alle corporate communicatiekanalen, zoals digitale nieuwsbrieven, social media en nieuwsartikelen op amsterdam.nl/nieuws. Een greep uit de geplaatste content: Nieuwsbrief Nieuwsartikelen1

Social media2

-

Week 42 (link naar het artikel ‘De Verkiezingen komen eraan’) Week 44 (link naar de voorlopige uitslag) 7 oktober: Meehelpen bij de verkiezingen? (1.566 bezoeken) 13 oktober: De verkiezingen komen eraan 22 oktober: Bijzondere stemlocaties (6.542 bezoeken) 23 oktober: Achtergrondstuk over verkiezingen in 1795 29 oktober: Liveblog verkiezingen (28.482 bezoeken) 29 oktober: opbouw IAmsterdam-letters (16.6k IG/14.4k LI) 29 oktober: start liveblog (1.9k FB) 29 oktober: shared post BM ‘Ga stemmen’ (196.4k IG) 30 oktober: 99,3% geteld (641.7K FB/131.7k LI) 3 nov: infographic uitslagen (131.7k IG)

Nieuwe EU-wetgeving rond het betaald adverteren over politieke onderwerpen zorgde ervoor dat er geen betaalde social posts zijn ingezet vanuit de algemene campagne. 1 Cijfers uit Cockpit Corporate Communicatie 5 november

2 Cijfers uit Cockpit Corporate Communicatie 12 november

Flyer laaggeletterden Voor laaggeletterden en/of kiezers die Nederlands niet als eerste taal hebben is een flyer ontwikkeld: ‘Uw stem telt’. In deze flyer wordt aan de hand van eenvoudige uitleg en realistische illustraties uitgelegd hoe de meest voorkomende onderdelen van het stemproces werken: het stemmen zelf en het onderhands machtigen van iemand anders.

Media en advertenties In de media is veelvuldig aandacht besteed aan de verkiezingen in Amsterdam. Zowel lokale als landelijke media waren met name gefocust op het tellen van de stemmen. Als onderdeel van de campagne hebben we advertentieruimte ingekocht in Het Parool, De Telegraaf – Amsterdam-editie en in huis-aan-huisbladen. De advertenties in Het Parool en De Telegraaf bevatten praktische informatie over het stemmen en het (schriftelijk) aanvragen van volmacht/een vervangende stempas. De advertenties in de huis-aan-huisbladen toonden een oproep om op 29 oktober te gaan stemmen.

Conclusie Gezien de relatief korte tijd waarin alle middelen ontworpen, ingekocht en verspreid moesten worden, is de algemene campagne goed verlopen. De Europese wetgeving over transparantie rond politieke advertenties heeft geleid dat we geen gebruik hebben gemaakt van betaalde Metaadvertenties op social media. De websitestatistieken laten zien dat het grootste deel van bezoekers de website vanaf een smartphone benadert.

Campagneonderzoek

We hebben de campagne laten onderzoeken door Kerkvliet Research & Insight (n = 955). •

•

• • • •

• • • • •

58% van de inwoners van Amsterdam (inclusief Weesp) van 18 jaar en ouder herinnert zich spontaan informatie over stemmen te hebben gezien of gehoord (zonder visuals), 61% herkent (een deel van) de campagne-uitingen na het tonen van visuals. De uitingen op straat of bij haltes bereikten de meeste Amsterdammers (51% van de groep die informatie heeft gezien), gevolgd door de envelop met stempassen thuis (49%). Meer dan 80% van de Amsterdammers die de campagne herkent, herinnert zich de uitingen op straat en de envelop met stempassen en flyer. Een derde herkent de verkiezingskrant en de uitingen op metrostations. De campagne communiceert vooral duidelijk wanneer je kon stemmen, gevolgd door dat het om de Tweede Kamerverkiezingen ging, hoe je kon stemmen en wat je moest meenemen. De communicatie over hoe je je kon voorbereiden is iets sterker dan vorig jaar. De campagne krijgt een gemiddelde waardering van 7,3; 91% geeft een voldoende, waarvan 18% een 9 of 10. Amsterdammers vinden de campagne vooral duidelijk en informatief. Ruim 70% vindt de campagne aansprekend, 66% opvallend en 64% motiverend om te stemmen. 43% vindt de campagne creatief/origineel. 20% vindt de campagne te druk en 17% wijzend/dwingend, wat minder is dan vorig jaar. 22% van de Amsterdammers is positiever over stemmen na het zien van de campagne (77% bleef hetzelfde, 2% werd negatiever).

De campagne motiveert bijna een kwart van de Amsterdammers om in de toekomst te stemmen (74% bleef hetzelfde, 2% juist niet). Het kennisniveau over waar, wanneer en waarvoor je kon stemmen is hoger bij Amsterdammers die de campagne hebben gezien. De houding ten opzichte van stemmen is vaker zeer positief en minder vaak neutraal bij degenen die de campagne hebben gezien. Amsterdammers die de campagne hebben gezien, zijn vaker gaan stemmen dan degenen die de campagne niet hebben gezien.

3 Opkomst

De grafiek hieronder laat zien dat Amsterdam met een opkomstpercentage van 71,2 % lager lag dan het landelijke gemiddeld (78,3%). Het was iets hoger dan bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen (71,0%, november 2023) In andere grote gemeenten was het opkomstpercentage als volgt: Den Haag (69,4%), Rotterdam (63,3%) en Utrecht (81,2%).

De opkomst op de dag zelf wordt realtime gemeten. Hieronder een overzicht van het totaal aantal mensen die hun stempas op alle stembureaus op dat uur hebben ingeleverd.

Doorgaans zijn de laatste vier uur de drukste uren. Opvallend is dat deze keer de opkomst in de laatste twee uur is ingestort. Wellicht heeft het slechte weer daar invloed op.

4 Stemlocaties, stembureaus en toegankelijkheid

Om de stembureaus zo goed mogelijk over de stad te verdelen, hebben we opnieuw gebruik gemaakt van een data-model. Dit model is ingezet om ervoor te zorgen dat elke kiesgerechtigde binnen 500 meter een stembureau te heeft. Dit is niet overal haalbaar, vooral in de randen van de stad, waar geschikte gebouwen als stemlocatie soms ontbreken. Bij locaties waar veel kiezers worden verwacht, hebben we meerdere stembureaus op één locatie gerealiseerd. Dankzij de nieuwe verdeling van de stembureaus is een recordaantal stemlocaties en -bureaus gerealiseerd. Zie onderstaande tabel voor meer details. 29 oktober 2025 (Tweede Kamer)

Locaties Stembureaus

6 juni 2024 23 november 2023 15 maart 2023 (Europees Parlement/ (Tweede Kamer) (Provinciale Staten Referendum) en Waterschap)

413 480

351 419

373 463

344 409

Voor de dag van de verkiezingen viel één stembureau af (Eerste Helmersstraat 271) in verband met een uitgelopen verbouwing. Gemiddeld hebben per stembureau 800 mensen gestemd. Stembureaus worden niet alleen verspreid over de stad, maar ook geplaatst op locaties waar Amsterdammers gemakkelijk kunnen stemmen, zoals sociale hubs. Een goed voorbeeld is Amsterdam CS, 1.158 stemmen zijn geregistreerd. Ook was een stembureau op het nabijgelegen Metroplein. Bij Verzorgingstehuis Leo Polak kregen stemmers gratis soep van Oma’s Soep. Bij het Anne Frank Huis konden stemmers na het stemmen gratis naar binnen. Enkele voorbeelden van opkomst • CS # 1: 517 • CS # 2: 641 • Metroplein: 702 • Verzorgingstehuis Leo Polak: 718 • Anne Frank Huis: 1.161 • Tafelberg: 846 • Bonne Suits: 512

Toegankelijkheid

Tijdens de verkiezingen voor het Europees Parlement heeft de Rekenkamer de toegankelijkheid van stemlokalen onderzocht. Op basis van hun aanbevelingen heeft stichting Ongehinderd alle stemlocaties geschouwd en volgens de objectieve wettelijke eisen beoordeeld. Hieruit bleek dat de meeste stemlocaties niet voldeden aan alle strenge eisen die het Rijk stelt. Naar aanleiding van de schouw zijn een aantal maatregelen genomen om de toegankelijkheid van stembureaus te verbeteren. Ongehinderd rapporteerde dat het percentage volledig toegankelijke stembureaus (Ascore) hierdoor steeg van 6% naar 14%, terwijl het percentage niet-toegankelijke stembureaus (Cscore) daalde van 86% naar 80%. Het doel voor de verkiezingen in maart is om de toegankelijkheid verder te vergroten. De toegankelijkheid van Amsterdamse gebouwen is een probleem. Naast bureau Verkiezingen, werken ook andere gemeentelijke afdelingen aan het vergroten van de toegankelijkheid van de stembureaus. In 2019 is geëxperimenteerd met één stemmal met audio-ondersteuning (soundbox) voor blinden en slechtzienden. Tijdens de laatste verkiezingen waren op negen locaties stemmallen en soundboxen aanwezig. Voor doven en slechthorenden was er een speciale locatie ingericht in het Dovencentrum aan de Stadhouderskade, waar gebarentolken aanwezig waren.

Daarnaast was voor de tweede keer een stembureau waar Nederlandse gebarentaal de spreektaal was. Dit stembureau werd bemenst door dove Amsterdammers, met ondersteuning van tolken. Er was opnieuw een filmpje waarin slechtzienden/blinden, slechthorenden/doven en mensen met een licht verstandelijke beperking aandacht vroegen voor hun bijzondere situatie op een stembureau. Dit filmpje werd gebruikt tijdens de training voor stembureaumedewerkers en is meer dan drieduizend keer bekeken. De reacties waren positief. Daarnaast was er op alle stemlocaties extra aandacht voor mensen met een zogenoemde Sunflower-ketting.3 Door het dragen van deze ketting maken mensen met een onzichtbare handicap of beperking zich kenbaar, zodat extra hulp kan worden geboden waar nodig. Op acht locaties hebben mensen met een licht verstandelijke beperking geholpen. Deze twaalf Amsterdammers zijn klanten van Clientbelang Amsterdam. In de verkiezingskrant is extra aandacht besteed aan toegankelijkheid.

Conclusie

Met een recordaantal stembureaus heeft de Gemeente Amsterdam het stemmen zo toegankelijk mogelijk proberen te maken. Daarnaast is er extra aandacht voor mensen met een zichtbare of onzichtbare beperking. De toegankelijkheid van gebouwen in Amsterdam blijft een belangrijk aandachtspunt, ook tijdens verkiezingen.

3 Een symbool voor niet-zichtbare handicaps (hdsunflower.com)

5 Stembureauleden

Het bemensen van de stembureaus is iedere verkiezing een uitdaging. Er zijn veel mensen nodig. Om vrijwilligers te informeren en verbinding te creëren en te behouden, is in april 2025 het eerste Magazine Verkiezingen verstuurd. Voor de verkiezingen in oktober 2025 is het tweede magazine verspreid. Via Jongerenadviesraad (JARA) zijn 200 jongeren benaderd om te helpen. De helft, 100 jongeren, hebben zich aangemeld om mee te helpen. Hiermee is een nieuwe doelgroep aangeboord. Onderstaande tabel geeft een overzicht van het totaal aantal ingezette stembureauleden en tellers. 29 oktober 2025 6 juni 2024 23 november 2023 Stembureauleden 2.850 2.039 2.510 Tellers 2.411 1.351 1.644 Helaas zorgde het aantal afmeldingen en no-shows op de Verkiezingsdag en Centrale stemopnemming (CSO) voor veel extra werk (en stress) Alle ingezette stembureauleden hebben met goed gevolg (een 7,5 of hoger) een e-learning afgerond. De voorzitters en plaatsvervangend voorzitters hebben hiervoor een 8,5 of hoger behaald en daarnaast een klassikale training gevolgd. Voor het tellen van de stemmen en het opmaken van het proces-verbaal was een speciale instructiefilm ontwikkeld. Bij deze verkiezing is een nieuwe rol geïntroduceerd: Telleider. Deze persoon assisteert de voorzitter bij het tellen van de stemmen.

Door vanaf 20:00 uur een fris en energiek teamlid toe te voegen, wordt gehoopt de kwaliteit van de proces-verbalen te verbeteren. Dit verkort bovendien de doorlooptijd op de CSO aanzienlijk. In 2023 zijn enkele wijzigingen doorgevoerd die nu hun vruchten beginnen af te werpen. Zo wordt het ophalen van de stembussen overgedragen aan een professionele partner, waardoor stembureaus minder lang hoeven te wachten voordat de stembussen worden opgehaald. Daarnaast hoeven stembureaus sinds 2023 alleen nog te tellen op partijniveau en niet meer op kandidaatsniveau, wat eveneens tijd bespaart.

Conclusie

In Amsterdam hebben we veel vrijwilligers nodig om de verkiezingen georganiseerd te krijgen. Ongeveer 5.000 voor de verkiezingsdag en ruim 500 voor de CSO. Dankzij extra inspanningen is dit deze verkiezingen weer gelukt.

6 Bevorderen opkomst

We vinden het belangrijk ons extra in te zetten om Amsterdammers van hun stemrecht gebruik te laten maken. We richten ons op de ondervertegenwoordigde groepen: Amsterdammers met een praktische opleiding, migratieachtergrond en jongeren, en ook op de stadsdelen met een algemene lage opkomst: Noord, Nieuw-West en vooral Zuidoost. Daarom zijn er diverse initiatieven uitgevoerd om Amsterdammers te betrekken bij de verkiezingen en te informeren over het proces en het belang van stemmen. • Een promoteam bezocht met een elektrische promotiewagen MBO-scholen, winkelcentra en markten in Noord, Nieuw-West en Zuidoost. Op de kar was de ‘Reis van je stem’ te zien, kon je een quiz doen en gingen we in gesprek om uitleg te geven over de verkiezingen. • Er zijn animatievideo’s gemaakt met uitleg over alle stappen in het stemproces en over democratie en verkiezingen in het algemeen. De animaties zijn zowel online als ook op de elektrische wagen te bekijken. • We hebben oefenstembiljetten verspreid op scholen, buurthuizen en sociale initiatieven. Ook waren er posters op stemlocaties in scholen en buurthuizen met uitleg over het stemproces. Bij een aantal scholen is een proefverkiezing georganiseer. • Samenwerkingen met maatschappelijke organisaties en buurtinitiatieven, gericht op jongeren of de stadsdelen.

• Via Jongerenadviesraad (JARA) zijn 200 jongeren bereikt om te werken op een stembureau. De helft, 100 jongeren, heeft zich aangemeld om mee te helpen. De jongerencampagne ´Ik ben een stemmer´ wordt hieronder uitgebreider toegelicht. Deze campagne richt zich op de identiteit van jongeren en de sociale norm en was te zien online en in de buurt van scholen en plekken waar jongeren vaak komen.

Jongerencampagne ‘Ik ben een stemmer’

Om jongeren (18-25 jaar) te motiveren om te stemmen werd de campagne ´Ik ben een stemmer´ gelanceerd. Deze campagne richt zich op de identiteit van jongeren en de sociale norm, met het iconische en herkenbare rode potlood in en visuele hoofdrol. Onderdeel van deze campagne was een kaart van de burgemeester aan alle eerste-keerstemmers, waarin het belang van hun kiesrecht werd benadrukt. Daarnaast waren de campagneuitingen zichtbaar op diverse plekken in de stad, zoals mupi’s, posters en lantaarnpaalborden. Ook bij scholen, studentenhuizen, horeca, metrostations en bibliotheken waren de uitingen te zien. De campagne werd verder ondersteund met uitingen op de radio, Spotify en op sociale media (YouTube, Snapchat, Reddit en Google). Enkele getallen: • 285 digitale mupi’s • 250 frames op A0-formaat langs fietspaden en voetpaden • 150 posters verspreid op OBA, campussen, hoge scholen & culturele routes – combinatie met uitingen Verkiezingen Algemeen • 150 frames toiletreclame in uitgaansgelegenheden • 87 studentenhuisschermen (iPads) • 77 lantaarnpaalborden rondom universiteiten, hogescholen, MBO´s, campussen en bibliotheken.

• 24 grote (digitale) schermen op ROC´s • 12 grote schermen op HvA´s • 40 digitale schermen op 20 metrostations – combinatie met uitingen Verkiezingen Algemeen In de jongerencampagne is er extra aandacht geschonken aan jongeren uit de stadsdelen NieuwWest, Zuidoost en Noord d.m.v. extra media inkoop, omdat we weten dat jongeren uit deze stadsdelen minder geneigd zijn om te stemmen. We hebben laten onderzoeken of deze extra inspanningen voor jongeren effect hebben. Uit de effectenmeting[1] blijkt dat: • Bijna drie kwart van de jongeren 18-25 jaar (74%) die in Gemeente Amsterdam wonen herkent (een deel van) de getoonde campagne uitingen.

• • • •

• • •

•

•

Het bereik onder jongeren in Zuidoost is hoger (91%) dan het gemiddelde van gemeente Amsterdam. In Noord en Nieuw-West is het bereik vergelijkbaar met het gemiddelde. De top 3 bereik via mupi’s als volgt is: op straat (84%), schermen op de metrostations (53%), lantaarnpaalborden (48%). De boodschapsoverdracht van de datum ´woensdag 29 oktober´ (95%) en van het soort verkiezing ´Tweede Kamerverkiezingen´ (93%) is sterker overgebracht dan voorgaande jaren. Een deel van de jongeren mist in de campagne het waarom ze zouden gaan stemmen en vindt dat het ver van hun belevingswereld staat. De campagne wordt gewaardeerd met een cijfer 7,5. 93% geeft een voldoende, waarvan ruim de helft een 8 of hoger. Dit cijfer is veel hoger dan de vorige campagnes die onderzocht zijn. Jongeren uit Zuidoost geven een hoger cijfer (7,9) dan gemiddeld en dan jongeren uit NieuwWest en Noord, 23% zelfs een 10. De campagne scoort op alle 10 uitgevraagde kenmerken beter dan de vorige twee campagnes (bijvoorbeeld ´duidelijkheid´ en ´past bij jongeren´), met uitzondering van ´creatief/ origineel´ (te verklaren doordat we niet meer met de kunstenaar werken). De foto´s van echte Amsterdamse jongeren met veel diversiteit, waarin de jongeren zichzelf herkennen, worden goed gewaardeerd.

Het kennisniveau over hoe stemmen werkt (+16%), wat je mee moet nemen om te stemmen (+8%), waarvoor je kon stemmen (+11%) en wanneer de verkiezingen waren (+15%), is hoger onder jongeren die de campagne gezien hebben vergeleken met jongeren die de campagne niet gezien hebben. De houding t.o.v. stemmen is vaker zeer positief (+13%) en minder vaak neutraal (-18%) bij jongeren die de campagne gezien hebben vergeleken met jongeren die de campagne niet gezien hebben. In de focus stadsdelen is de houding t.o.v. stemmen vaker zeer positief (+26%) bij jongeren die de campagne gezien hebben vergeleken met jongeren die de campagne niet gezien hebben. Van de groep die de campagne gezien hebben zijn meer jongeren gaan stemmen dan van de groep jongeren die de campagne niet gezien hebben (+10%).

[1] n = 388 en meting is uitgevoerd door Kerkvliet Research & Insights.

7 Centrale stemopneming (CSO)

De gemeente Amsterdam telt de stemmen centraal, wat sinds de wetswijzigingen in 2023 de enige werkbare optie is. Op donderdag en vrijdag zijn de stemmen op kandidaatsniveau centraal geteld. Dit gebeurt omdat, door de aangescherpte eisen, diverse controles op de tellingen moeten worden uitgevoerd; en alle materialen op één centrale plaats aanwezig moeten zijn. Bovendien moet deze plek toegankelijk zijn voor iedereen die de tellingen wil bijwonen. Omdat de RAI (maart 2023 en november 2023) al was volgeboekt en de Centrale Markthallen (juni 2024) geen optimale locatie is, is deze keer geteld in de NDSM Loods. De NDSM Loods heeft een ‘ruwer’ karakter dan andere locaties: zorgen voor een aangenaam binnenklimaat is een uitdaging. De ervaringen van vorige keren centraal tellen hebben geleid tot aanpassingen. Bij de vorige verkiezingen hadden we al goed grip op het tellen. Deze keer lag de focus op het invoeren van de data (OSV). Tijdens de verkiezingen van juni 2024 was de kwaliteit van het invullen van de processen-verbaal onvoldoende, wat voorveel vertragingen zorgde. Daarom is vooraf extra aandacht besteed aan het correct invullen van deze documenten. Voor het eerst moesten de voorzitters hun materialen inleveren bij de Centrale Stemopneming (CSO), in plaats van bij een van de Stadsdeelkantoren zoals voorheen.

Er is gekozen voor een centraal inleverpunt om het aantal logistieke bewegingen te verminderen en effectiever te werken. Een klein aantal voorzitters heeft geklaagd over deze nieuwe werkwijze vanwege de afgelegen locatie in Amsterdam Noord. Nieuw dit jaar was dat de eis van de Kiesraad dat de server waarop alles op draait, fysiek aanwezig moest zijn op de CSO. Voorheen stond deze server elders en was er een verbinding via internet. Op de CSO verliep dit proces goed. Tijdens de terugmeldingen van de Kiesraad, vanaf de maandag na de verkiezingen, werd gebruikgemaakt van een andere server op een uitwijklocatie. Dit verliep niet vlekkeloos omdat de ‘uitwijk-server’ de beschikbare data niet één op één kon verwerken. Dit zorgde voor vertraging. Op de donderdag direct na de verkiezingen heeft de commissie van Geloofsbrieven van de Tweede Kamer een werkbezoek aan de CSO afgelegd. De commissie was onder de indruk van de omvang van de verkiezingen in Amsterdam.

Conclusie

De gemeente Amsterdam telt de stemmen centraal, wat sinds de wetswijzigingen van 2023 de enige werkbare optie is. Dit biedt voordelen, zoals het eerder afronden van het tellen op verkiezingsdag, omdat op de stembureaus alleen op partijniveau wordt geteld. De centrale telling vond deze keer plaats in de NDSM Loods, een locatie met uitdagingen zoals het binnenklimaat in oktober. De ervaringen van eerdere centrale tellingen hebben geleid tot verbeteringen, zoals meer aandacht voor het correct invullen van processen-verbaal en een focus op het tijdrovende invoeren van data (OSV). Nieuw dit jaar was de eis van de Kiesraad dat de server fysiek op de CSO aanwezig moest zijn, wat goed verliep. Echter, het gebruik van een uitwijkserver voor terugmeldingen zorgde voor vertraging.

8 Voorlopige en definitieve uitslagen

Voorlopige uitslagen

Op de verkiezingsdag is, na het sluiten van de stembureaus, de opkomst voor de verkiezingen van de leden van Tweede Kamer bekendgemaakt (71,2%). Daarnaast is op basis van 81% van de stemmen een (voorlopige) uitslag gedeeld. Hiermee wordt tegemoetgekomen aan de wens van de media voor dezelfde avond, de kranten voor de volgende ochtend en de maatschappelijke nieuwsgierigheid. Dit volledige uitslag (100%) is echter pas in de loop van de dag na de verkiezingen beschikbaar. Dit komt doordat: - sommige stembureaus nog bezig zijn met tellen; - enkele stembureaus hun uitslag niet kunnen doorgeven door technische problemen of de bouwkundige situatie van de stemlocatie; - bepaalde uitslagen nader onderzoek vereisen bijvoorbeeld wanneer een foutieve invoer leidt tot een opvallend resultaat (zoals het invoeren van ‘1234’ in plaat van ‘123’. Het tellen van de stemmen gaat uiteraard door totdat dit volledig is afgerond. Het verzamelen van de voorlopige uitslag wordt echter op een bepaald moment gestopt. Vanwege de maatschappelijke druk, omdat de twee grootste partijen dicht bij elkaar lagen, is de resterende 19% van de stemmen de volgende dag meegenomen en in een aanvullende voorlopige uitslag. Deze voorlopige uitslag bevatte enkele oneffenheden, omdat het tellen van de stemmen op het stembureau, na een lange werkdag werken, niet altijd even accuraat verloopt.

Binnen 48 uur na de afronding van de CSO is de voorlopige definitieve uitslag vastgesteld en op zaterdag openbaar gemaakt.

Definitieve uitslagen

De definitieve uitslag is op vrijdag 7 november door de Kiesraad in een openbare zitting vastgesteld en daarna door de Tweede Kamer gecontroleerd en bevestigd. Tijdens de zitting van de Kiesraad werd Amsterdam genoemd, deels omdat de gemeente te laat had ingeleverd en deels omdat enkele procedures niet (tijdig) waren gevolgd. Hoewel dit klopt, is toelichting nodig. Voor deze verkiezingen waren alle gemeenten verplicht om de server waarop de uitslag draait in dezelfde ruimte te hebben als waar werd geteld. Voorheen stond server elders. Het werken met deze server, en een back-up, server zorgde voor vertraging waardoor de papieren uitslag pas om 18:00 uur bij de Kiesraad in Den Haag werd ingeleverd, in plaats van om 15:00 uur. De digitale uitslag was echter al eerder beschikbaar. Daarnaast zijn tijdens het tellen van de stemmen op de CSO per abuis de uitslagen van twee stembureaus door elkaar gehaald, waardoor de uitslag van deze bureaus niet afzonderlijk beschikbaar was. Dit had echter geen invloed op de totale uitslag.

Conclusie

Bij deze ingelaste verkiezingen was landelijk extra veel aandacht voor de voorlopige uitslag omdat twee partijen dicht bij elkaar lagen. Dit zorgde voor extra druk doordat we normaal stoppen met het verzamelen van de data van de voorlopige uitslag bij 81% van de stemmen. Daarna wordt alle aandacht gericht op de CSO om zo een betere en betrouwbare uitslag te krijgen op vrijdagavond. Door de spannende strijd tussen de twee grootste partijen en de ontstane maatschappelijke onrust, moest de laatste 19% van de stemmen worden verzameld om tot 100% te komen, terwijl het proces van de CSO alle aandacht vroeg.

9 Incidenten en klachten

Er hebben enkele incidenten plaatsgevonden. Op één locatie, een stembureau in een verzorgingshuis, is het stembureau tijdelijk gesloten (juridisch: tijdelijk geschorst) vanwege een noodsituatie met een bewoner. Op verzoek van brandweer en politie was de locatie ruim een uur geschorst. Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamerzijn 27 klachten ontvangen, waarvan 20 gegrond. De meeste klachten gingen over het niet ontvangen van een stempas. Hoewel elke klacht, terecht of onterecht, vervelend is, worden alle signalen gewogen en, waar mogelijk, gebruikt om verbeteringen door te voeren. Deze klachten hebben echter geen invloed gehad op de uitslag van de verkiezingen of de verdeling van de zetels.

Conclusie

De meeste klachten gingen over het bezorgen van de stempas. Met PostNL zijn we hierover in gesprek.

10 Financiën

De (out of pocket) kosten van de verkiezingen van de leden van de Tweede Kamer bedroegen € 4,8 miljoen en omvat de volgende hoofdposten: • € 1,1 miljoen bemensen van de stembureaus. • € 0,9 miljoen Facilitaire en logistieke zaken kosten • € 0,6 miljoen drukwerk • € o,8 miljoen centrale stemopneming in de NDSM Loods • € 0,5 miljoen ICT/IV Dit is exclusief de vaste kosten het team Verkiezingen en het budget voor opkomstbevordering Op de verkiezingsdag hebben 129 vrijwilligers afgezien van de vergoeding. De kosten per verkiezing variëren. Door het onverwachte karakter van deze ingelaste verkiezing waren de kosten hoger, aangezien extra inspanningen nodig waren om de verkiezingen goed te organiseren. Ook in algemene zin merken we dat de kosten voor het organiseren van verkiezingen stijgen, zoals: de kosten van papier, het huren van locaties en inhuurkosten van personeel.

11 Leermomenten en ontwikkelingen

Uit deze evaluatie komen enkele leerpunten naar voren. Daarnaast zijn er ontwikkelingen die mogelijk in de toekomst invloed hebben op het proces van het organiseren van verkiezingen.

Leerpunten

In deze evaluatie worden enkele verbeterpunten genoemd. De belangrijkste aanpassingen waarop we ons bij de volgende verkiezingen richten zijn: • Trotters Abusievelijk is een beperkt aantal Engelstalige trotters ingezet. In het vervolg zullen Engelstalige teksten alleen op Trotters worden gebruikt voor verkiezingen voor Gemeenteraad (en Stadsdelen/ -gebied) en de Europese Verkiezingen. • Server(s) Nieuw dit jaar was de eis van de Kiesraad dat de server waar alles op draait, fysiek aanwezig moest zijn op de CSO staat. Bij de volgende keer zal in alle gevallen gebruik worden gemaakt van één server.

Landelijke ontwikkelingen •

Kleiner stembiljet Verkiezingen in Nederland zijn betrouwbaar, maar tegelijkertijd tijdrovend en niet volledig meer van deze tijd. Daarnaast is de periode van de verkiezingen tot de installatie van het nieuwe orgaan erg kort. Voor een grote gemeente als wordt het steeds uitdagender om aan de (arbeids)intensieve eisen van het huidige verkiezingsproces te voldoen. Kleinere stembiljetten zouden kunnen helpen om de enorme druk op dit proces enigszins te verlichten. Het tellen van de stembiljetten zal dan aanzienlijk minder tijd kosten.