Evaluatie verkiezingen 2023 Provinciale Staten en Waterschappen

Evaluatie verkiezingen 2023 Gecombineerde verkiezingen voor de provinciale staten en waterschappen 15 maart 2023

1

Inleiding Op woensdag 15 maart 2023 waren in Amsterdam gecombineerde verkiezingen voor de provinciale staten en de drie waterschappen: Waterschap Amstel, Gooi en Vecht (AGV), Hoogheemraadschap Rijnland (HHR) en Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HNK). Zoals gebruikelijk worden de verkiezingen na afloop geëvalueerd. In deze evaluatie wordt dat gedaan aan de hand van de volgende punten: 1. Verzending stempassen 2. Communicatiemiddelen en kanalen 3. Opkomst 4. Stemlocaties en stembureaus 5. Toegankelijkheid 6. Stembureauleden 7. Centrale Stemopneming (CSO) 8. Voorlopige en definitieve uitslagen 9. Tekort aan stembiljetten 10. Klachten 11. Financiën 12. Leermomenten en ontwikkelingen In deze verkiezingen zijn twee dingen opgevallen. Ten eerste natuurlijk de vervelende situatie dat er op tien stembureaus (negen locaties) enige tijd een tekort aan stembiljetten is geweest. Dit is grondig onderzocht en hier wordt in de evaluatie uitvoerig bij stilgestaan onder 9: tekort aan stembiljetten. Ten tweede was er deze verkiezing voor het eerst een Centrale Stemopneming (CSO), waardoor het tellen van de stemmen op een centrale locatie werd gedaan. Deze operatie is succesvol verlopen. Al met al zijn de verkiezingen – op het incident met de stembiljetten na – goed verlopen. Wel zijn er diverse leerpunten, waarvan de belangrijkste op pagina 12 op een rijtje zijn gezet.

1. VERZENDING STEMPASSEN Aan alle kiesgerechtigden zijn tijdig voor de dag van stemming één of twee stempassen verzonden waarmee de kiezer bij een stembureau zijn of haar stem kon uitbrengen. Voor de verzending van stempassen zijn afspraken gemaakt met PostNL. Kiezers konden een vervangende stempas, kiezerspas (om te stemmen buiten Amsterdam) of schriftelijke volmacht aanvragen op een Stadsloket, schriftelijk of online. Voorafgaand aan de dag van de stemming is een Register Ongeldige Stempassen opgemaakt. Hierin staan alle nummers van stempassen die ongeldig zijn verklaard, wanneer:  op verzoek van de kiezer een vervangende stempas is uitgereikt, bijvoorbeeld omdat deze zijn stempas is kwijtgeraakt of de stempas niet heeft ontvangen.  op verzoek van de kiezer de stempas is omgezet in een kiezerspas of een schriftelijke volmacht

2



de stempas is ingetrokken omdat deze is verstrekt aan een persoon die tussen de dag van verzending en de dag van stemming is overleden.

3

Onderstaande tabel geeft een weergave van de aantallen stempassen/volmachten bij de verkiezingen in 2023.

Verzonden stempassen Vervangend e stempassen Kiezerspass en Schriftelijke volmachten

Provinciale Staten 595.212

Waterschap AGV 711.654

Waterschap HHR 690

Waterschap HNK 52.247

637

484

0

22

200

116

0

10

267

145

0

4

Kiezers met de Post.nl app konden in de app zien dat en wanneer hun stempas zou worden bezorgd. Tevens werden ze via de app doorgelinkt naar de verkiezingssite van de Gemeente Amsterdam met meer informatie over de verkiezingen van Waterschappen en Provinciale Staten. Er zijn 7 klachten geweest over het niet ontvangen van een stempas. Dit signaal is aan Post.NL doorgegeven. Het aantal klachten is gering in relatie tot het aantal verstuurde stempassen en vergelijkbaar met voorgaande jaren. De stemmers die geen stempas ontvangen kunnen een vervangende stempas aanvragen en hiermee hun stem uitbrengen. Het versturen van de stempassen is hiermee goed verlopen.

2. COMMUNICATIEMIDDELEN EN KANALEN Voor de verkiezingscommunicatie zijn de volgende algemene middelen ingezet: 









Op de verkiezingswebsite www.amsterdam.nl/verkiezingen was relevante informatie over de verkiezingen in Amsterdam te vinden. Op de Engelstalige site van amsterdam.nl was de benodigde procesinformatie in het Engels te vinden. Via https://stembureaus.amsterdam.nl/ kon de kiezer zien waar de stembureaus gevestigd waren, hoe druk ze waren, welke locaties rolstoeltoegankelijk waren en/ of hulpmiddelen beschikbaar hadden voor slechtzienden en slechthorenden. De verkiezingen zijn, overeenkomstig de bepalingen van de Kieswet, aangekondigd met advertenties in Het Parool, De Telegraaf (Amsterdam Editie), 6 Amsterdamse huis-aanhuisbladen van de Rodi-Groep en het WeesperNieuws. Om de kiezer te attenderen op de momenten dat de stempas en de verkiezingskrant in de bus vallen zijn A2 en A0 posters, NS spreads, Abri’s, Mupi’s, AT5 filmpjes, gemeentelijke nieuwsbrief, social media en nieuwsartikelen op amsterdam.nl ingezet. De kandidatenlijsten van alle verkiezingen zijn via ca. 500.000 adressen huis-aan-huis verspreid in de speciale verkiezingsedities van de Amsterdam krant. Hierin stonden ook alle stemlocaties vermeld en de benodigde procesinformatie die de kiezer nodig heeft om zijn/ haar stem uit te brengen. Verspreid over de stad zijn er op 75 locaties mobiele verkiezingsborden (trotters) geplaatst waarop de partijen en kandidaten zich konden

4

 

presenteren. Om extra aandacht te vragen voor de verkiezingen zijn hier voor en na de verkiezingen extra boodschappen op zichtbaar gemaakt. Daarnaast zijn er nog op 28 locaties traditionele wildplakborden geplaatst. Gedurende de verkiezingsdag werden via social media updates gegeven over de opkomst. Vragen vanuit kiesgerechtigden die binnenkwamen via sociale media, WhatsApp of 14 020 zijn snel beantwoord.

Naast bovenstaande algemene communicatie zijn onderstaande groepen nog specifiek benaderd:  Speciaal om jongeren (18-24 jaar) te motiveren om te gaan stemmen was er de Campagne Stem voor je Toekomst. Onderdeel van deze campagne was een brief van de burgemeester aan alle eerste-keerstemmers om jongeren te wijzen op het belang van hun kiesrecht. Naast deze brief waren de campagne-uitingen van Amsterdamse kunstenaar Sasa Ostaja te zien op mupi’s, digitale schermen in Zuid Oost: AFAS gebouw en Amsterdamse Poort, op posters op scholen MBO en HBO, in de metro, scholen en sportclubs. Daarnaast waren er uitingen op de radio, Spotify en op social media.  Er is een brief gestuurd naar zorginstellingen met het verzoek de identificatieplicht en de mogelijkheid van een schriftelijke volmacht bij bewoners onder de aandacht te brengen.  Er is een folder ontwikkeld op het niveau van laaggeletterden waarin werd uitgelegd hoe stemmen werkt. Voor laaggeletterden wordt gebruik gemaakt van specifieke beeldtaal zoals tekeningen van mensen i.p.v. iconen omdat dat beter werkt voor deze doelgroep. Deze folder is met de stempas meegestuurd aan alle kiesgerechtigde Amsterdammers . Deze folder was tevens digitaal in 5 talen (Nederlands, Engels, Turks, Spaans en Arabisch) beschikbaar.  Op verzoek van de burgemeester is dit jaar voor het eerste een brief gestuurd aan ca.

550 sleutelfiguren in de stad met het verzoek om het belang van stemmen bij hun achterban onder de aandacht te brengen. De brieven zijn gestuurd naar sportverenigingen, ondernemersverenigingen en religieuze instellingen. Daarnaast zijn extra posters opgehangen in sportverenigingen en scholen.  Er is een korte informatieve animatiefilm ontwikkeld om Amsterdammers uit te leggen hoe je je stem uit kunt brengen en hoe je kunt bepalen op wie je wilt stemmen. Deze animatie was in 5 talen beschikbaar en te zien via Vimeo en verspreid door de stadsdelen. De communicatie voldeed hiermee aan de vooraf gestelde doelen. In het plan van aanpak opkomstbevordering zal er opnieuw worden bekeken of de inzet van de gemeente verbeterd kan worden binnen de bestaande middelen.

3. OPKOMST1

1

https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/uitslag-provinciale-statenverkiezingen-2023

5

Opkomstpercentages 60.0% 55.0% 50.0% 45.0% 40.0% 35.0% 30.0% 2015

2019 Provinciale Staten Amsterdam Waterschappen Amsterdam

Opkomstpercentag e in Amsterdam Provinciale Staten Waterschappen (gezamenlijk)

Amsterdam 2023 2019 51,5% 41,7%

2023 Provinciale Staten Landelijk Waterschappen landelijk

2015

Landelijk 2023 2019

2015

53,2%

43,6%

57,5%

56,2%

47,8

44,3%

35,7%

53,7%

51,3%

43,5

Amsterdam heeft, net als andere grotere gemeenten een opkomstpercentage dat onder het landelijk gemiddelde ligt. Uit voorgaande grafiek en tabel is af te lezen dat dit jaar de opkomst in Amsterdam van zowel de Provinciale Staten als de (gezamenlijke) Waterschappen lager was dan vier jaar geleden, maar hoger dan acht jaar geleden. Amsterdam heeft honderden stembureaus verspreid over de stad. Een stemmer kan, afhankelijk van het soort verkiezing, buiten zijn/haar wijk stemmen. Daarom moeten we ons niet helemaal blind staren op wijken en percentages, zo was in de wijk Amstel III/Bullenwijk het opkomstpercentage bij de GR22 en PS23 respectievelijk 26% en 155% en in Osdorp-Midden respectievelijk 18% en 27% 2 . Desalniettemin kennen een paar Amsterdamse stadsdelen een structureel relatief lagere opkomst, zoals blijkt uit de tabel hieronder:

Opkomst% Centrum West Nieuw-West Zuid Oost Noord Zuidoost 2

PS 2023 72,8 52,9 35,5 62,0 57,8 46,3 30,8

PS 2019 72,9 51,1 43,4 62,1 57,9 48,9 35,5

GR 2022 63,6 45,8 32,5 55,3 53,6 43,5 29,9

GR 2018 67,3 51,8 42,3 59,5 57,7 47 37,4

https://onderzoek.amsterdam.nl/interactief/verkiezingsuitslagen?tab=per-wijk

6

Weesp

61,7

-

-

-

In het onderzoek van de UvA naar de opkomst bij de Amsterdamse gemeenteraadsverkiezingen van 2022 “Lage lokale betrokkenheid en grote ongelijkheid” 3 worden verschillen in opkomstpercentage binnen Amsterdam opgemerkt. In het plan van aanpak Opkomstbevordering dat na elke verkiezingen wordt aangepast, staan maatregelen om hier verandering in te brengen.

4. STEMLOCATIES EN STEMBUREAUS Voor de verkiezingen van 15 maart jl. zijn stemlocaties en stembureaus ingericht. Op één locatie kunnen meerdere stembureaus worden ingericht. De locaties van stembureaus waren zo verspreid over de stad dat zoveel mogelijk kiesgerechtigden een stembureau op loopafstand hadden. De tabel hieronder geeft een overzicht van het totaal aantal ingezette locaties en stembureaus. 15 maart 2023 20 maart 2019 Locaties 344 375 Stembureaus 409 471 Wanneer we de cijfers van dit jaar vergelijken met die van 2019 moet de kanttekening worden gemaakt dat er in 2019 geen sprake was van COVID-19. Tijdens covid konden we minder gebruik maken van scholen en verzorgingstehuizen. Bij het voorbereiden van de verkiezingen van maart 2023 moesten we al in september 2022 keuzes maken. Er is toen gekozen voor het veiligste scenario; dus dat er nog covid zou heersen. Hierdoor hebben we minder gebruik gemaakt van scholen en verzorgingshuizen en waren we meer aangewezen op commerciële locaties. Hierdoor waren er minder stemlocaties beschikbaar in 2023. Vanaf 2024 kunnen we weer gebruik maken van scholen en verzorgingshuizen. Gebruik makend van nieuwe data-modellen, gaan we de stembureaus opnieuw zo optimaal mogelijk over de stad verdelen, waarbij er extra aandacht zal zijn voor toegankelijkheid. Komend najaar hebben we een eerste overzicht van deze stembureaus beschikbaar.

Gezien de beperkingen bij de keuze van de stembureaus zijn we tevreden over het verloop en blij dat we volgende keer weer gebruik kunnen maken van scholen en verzorgingshuizen.

5. TOEGANKELIJKHEID We willen stemmen voor iedereen mogelijk maken. Voor de toegankelijkheid van stemlocaties wordt onderscheid gemaakt in A-locaties (zelfstandig toegankelijk), B-locaties (met hulp toegankelijk) en C-locaties (niet toegankelijk). In onderstaande tabel zijn de stembureaus onderverdeeld in deze indeling. A-locaties

B-locaties

C-locaties

3

https://openresearch.amsterdam/nl/page/91442/rapport-lage-betrokkenheid-en-groteongelijkheid

7

15 maart 2023 20 maart 2019

315 (77%) 277 (74%)

78 (19%) 79 (21%)

16 (4%) 19 (5%)

Via https://stembureaus.amsterdam.nl/ en in de Verkiezingskrant kon de kiezer zien waar de stembureaus gevestigd waren, hoe druk ze waren, welke locaties rolstoeltoegankelijk waren en/ of hulpmiddelen beschikbaar hadden voor slechtzienden en slechthorenden. Ondanks dat we minder gebruik konden maken van goed toegankelijke verzorgingshuizen en scholen is het toch gelukt om een stijging van het aantal toegankelijke stembureaus te realiseren. In 2019 is geëxperimenteerd met één stemmal met audio-ondersteuning voor blinden en slechtzienden. In 2023 was deze voorziening op alle acht de stadsloketten aanwezig. Op vijf locaties is hier ook gebruik van gemaakt. Samen met belangenbehartigers bekijken we of er mogelijkheden zijn om dit te verhogen. Voor doven en slechthorenden was er een speciale locatie ingericht in het Dovencentrum Stadhouderskade. Hier waren doventolken aanwezig. Voornoemde voorzieningen zijn vooraf met belangenorganisaties besproken en afgestemd en zijn gecommuniceerd in de Verkiezingskrant. In deze krant kan iedereen zien waar zich de stembureaus bevinden en hoe toegankelijk deze zijn. Na de verkiezingen hebben de belangenbehartigers aangegeven tevreden te zijn. Zij hebben geen klachten uit hun achterban ontvangen over de toegankelijkheid van de stembureaus.

Naar aanleiding van het rapport van de Rekenkamer uit 2019 zijn alle stembureaus gecheckt op toegankelijkheid. Vanuit het Ministerie van BZK is afgelopen verkiezingen bij een 8-tal stembureaus in Amsterdam een toegankelijkheidstoets uitgevoerd. Er werd onder andere gekeken naar de grootte van de parkeerplaats voor gehandicapten, bewijzering naar en binnen het stembureau, de aanwezigheid van een deurmat die toetreding tot het stembureau bemoeilijkt of de hoogte waarop de kandidatenlijst opgehangen was. De rapportages van het Ministerie geven inzicht in hoe we locaties toegankelijker kunnen maken voor mensen met een fysieke beperking. In 2024 wordt daarom een extra check op toegankelijkheid uitgevoerd. Samenvattend zijn we redelijk tevreden over de toegankelijkheid. We hadden graag een sterkere stijging gezien van het aantal toegankelijke stemlokalen, maar dat was gezien de beperkte beschikbaarheid van scholen en verzorgingstehuizen (die van nature toegankelijk zijn) niet mogelijk.

6. STEMBUREAULEDEN Onderstaande tabel geeft een overzicht van het totaal aantal ingezette stembureauleden en tellers. 15 maart 2023 20 maart 2019 Stembureauleden 2.215 2.380 Tellers 662 1.422

8

Er zijn meer dan 2200 stembureauleden geworven en benoemd. Dat is minder dan vorige keer omdat er minder stembureaus waren. Het aantal tellers lag de laatste verkiezingen beduidend lager omdat we minder tellers nodig dachten te hebben door Centrale Stemopneming (CSO). Dit bleek achteraf een verkeerde inschatting. De tijdsbesparing op de stembureaus was minder dan verwacht omdat de grote stembiljetten hoe dan ook op de stembureaus opengevouwen moesten worden en de aangevinkte kandidaat gevonden moest worden. Volgende verkiezingen zullen we weer meer tellers inzetten. Alle ingezette stembureauleden hebben met goed gevolg (een 7,5 of hoger) een e-learning afgerond. De voorzitters en plaatsvervangend voorzitters hebben hiervoor een 8,5 of hoger behaald en daarnaast een klassieke training gevolgd. Voor het tellen van de stemmen en opmaken van het proces-verbaal was een speciale instructiefilm ontwikkeld. We merken dat het werven van stembureauleden en tellers uitdagend is. Dit heeft mede te maken met de langdurige en zware inspanningen die we van hen vragen. Voor stembureauleden begint de dag van de verkiezingen soms vóór zeven uur in de ochtend en duurt vaak tot midden in de nacht. Het openvouwen van de grote stembiljetten en het vinden van het rode vakje maken dit een intensief proces. Dit vergroot de kans dat zij zich in de toekomst niet opnieuw zullen opgeven.

Waar mogelijk proberen wij de werklast te beperken, zo is de dienst van de wijkambtenaren de afgelopen verkiezingen voor het eerst opgeknipt zodat deze groep geen lange dagen hoefde te maken. Onze Amsterdamse ervaringen zien we terug in het evaluatieadvies ‘Uitslag betrouwbaar, verkiezingsproces moet beter’ van de Kiesraad. Deze raad concludeert dat de verkiezingen voor de Provinciale Staten en waterschappen op 15 maart 2023 geleid hebben tot betrouwbare uitslagen, maar de organisatie van het verkiezingsproces onder grote druk staat4. Dit komt door het samenvallen van twee verkiezingen, het grote stembiljet en de nieuwe procedure voor de vaststelling van de verkiezingsuitslag. 7. CENTRALE STEMOPNEMING (CSO) Begin dit jaar is de wetgeving veranderd. De eisen aan de kwaliteit van de uitslag en transparantie van het proces zijn aanzienlijk aangescherpt. Gemeenten moeten een Gemeentelijk Stembureau instellen dat hierop toeziet. Dit betekent onder andere dat er hertellingen moeten worden uitgevoerd. Een tweede eis is dat de (controlerende) werkzaamheden van dit Gemeentelijk Stembureau in alle openbaarheid plaatsvinden. De hertellingen en controles maken het noodzakelijk om uit te wijken naar een grote ruimte. Net als de andere G4-gemeenten, organiseerde Amsterdam in 2023 CSO. Voor deze eerste CSO voor Amsterdam is voor de RAI gekozen.

Gedurende één week zijn drie hallen in de RAI afgehuurd. De maandag voorafgaand aan de 4

https://www.kiesraad.nl/binaries/kiesraad/documenten/adviezen/2023/6/15/ evaluatie-ps-ws-verkiezingen-uitslag-betrouwbaar-verkiezingsproces-moet-beter/ Evaluatieadvies_PS_WS_2023.pdf

9

verkiezingen begonnen we met de inrichting en voorbereiding en de zondag na de verkiezingen is de RAI weer opgeleverd. In de RAI waren de twee dagen na de verkiezingen ruim elfhonderd mensen aan het werk. Nieuw was ook dat de resultaten van de tellingen in een database werden gezet. Normaal gebeurde dat op elk stadskantoor en nu op één locatie (de RAI). Dit is een technisch ingewikkeld proces waarin we ons voordeel hebben opgedaan met de Corona-ervaringen van de GGD. Het organiseren van CSO was voor de gemeente Amsterdam een nieuw onderdeel in het verkiezingsproces waarvoor we gekozen hebben mede naar aanleiding van de wijziging in de wetgeving. Voordelen van CSO waren dat we zo voldoen aan de nieuwe wetgeving, er op de verkiezingsdag alleen op partij wordt geteld en het tellen op kandidaat de dag na de verkiezingen met een frisse groep tellers plaatsvindt. Nadelen zijn de kosten die hier tegenover staan (organisatie- en uitvoeringskosten) en het feit dat er meer tellers aangetrokken moeten worden.

8. VOORLOPIGE EN DEFINITIEVE UITSLAGEN Voorlopige uitslagen Na de sluiting van de stemming op woensdag 15 maart jl. tellen de stembureaus de uitkomsten van de stemming.  Om 1:00 uur op donderdagochtend hebben we een eerste voorlopige uitslag bekend gemaakt op grond van 71% van de getelde uitgebrachte stemmen.  Om 8:15 uur donderdagochtend is een tweede voorlopige uitslag bekendgemaakt op grond van 95% van de stemmen. Deze voorlopige uitslagen worden berekend op grond van de uitslag die de voorzitters van de stembureaus via de applicatie ‘Stembureau’ met de organisatie delen. Op grond hiervan kan nooit een 100% uitslag bekend worden gemaakt; soms worden er fouten (grote afwijkingen) in de app ingevoerd en een deel van de stembureaus beschikt niet over een WIFI-signaal, dus die kunnen de app helemaal niet gebruiken.  Donderdag en vrijdag is er continu geteld en herteld in de RAI. Nadat de resultaten van de telling tijdens de CSO op zaterdagochtend om 1:00 uur bekend waren, is, op grond hiervan, op zaterdag een voorlopige 100% uitslag gecommuniceerd. Ook deze is voorlopig omdat deze pas definitief wordt vastgesteld door het Centraal Stembureau van de Waterschappen dan wel de Provincie.

 De uitslagen voor de verkiezingen van de Provinciale Staten en de drie waterschappen zijn op de eerste maandag volgend op de verkiezingen aan de gemeente Haarlem (als organisator van de verkiezingen in NoordHolland) en de drie waterschappen overgedragen.

10

Definitieve uitslagen De (voorlopige) uitslag van de Provinciale Statenverkiezing is, conform de Kieswet, op de maandag na de verkiezingen door het (Amsterdamse) Hoofdstembureau beoordeeld en akkoord bevonden. Daarna is het overgedragen aan het Centrale stembureau in Haarlem. Op de (tweede) donderdag na de verkiezingen heeft het Centrale stembureau in een openbare zitting in de gemeenteraadszaal van Haarlem de uitslag bevestigd. De uitslagen van de drie waterschappen zijn ook in die week door de drie waterschappen door hun Centraal stembureaus in een openbare zitting bevestigd. De vier Centrale stembureaus hebben de Gemeente Amsterdam niet gevraagd om hertellingen uit te voeren. Hiermee is de stemmentelling goed verlopen.

9. TEKORT AAN STEMBILJETTEN De signalen over een tijdelijk tekort aan stembiljetten zijn direct bij bureau Verkiezingen binnengekomen. Om inzicht te krijgen in de grootte en duur van het tekort aan stembiljetten, zijn de collega’s benaderd die vanuit Bureau Verkiezingen op de stadsdelen zaten. Hoewel er stadsbreed geen tekort aan stembiljetten is geweest, bleek uit het onderzoek dat er bij 10 stembureaus een tijdelijk tekort aan stembiljetten was. Gedurende 5 minuten tot maximaal een uur waren er bij deze stembureaus geen stembiljetten voor één, maar soms beide verkiezingen. Acht stembureaus bevonden zich in Stadsdeel Zuid, één in West en één in Nieuw-West. De overige 399 stembureaus hebben op geen enkel moment een tekort aan stembiljetten gehad. Bij de stadsdelen Centrum en Zuid is nader onderzoek verricht. In stadsdeel Centrum bleek uit de Verkiezingsapp dat de situatie nijpend zou zijn geweest en in Zuid was dit daadwerkelijk het geval en is contact openomen met alle voorzitters van de stembureaus. Hieronder een weergave van het onderzoek dat is verricht bij de stadsdelen: Onderzoek in stadsdeel Centrum (aantal stembureaus: 51) Er was bij geen enkel stembureau een tekort aan stembiljetten.

Omdat bleek dat op een aantal stembureaus de bevoorrading van stembiljetten nijpend was, is toch contact opgenomen met de voorzitters van deze stembureaus: Sporthal Oostenburg, De Vinse School, Grachtenmuseum, Kerk de Duif (2 stembureaus), De Roode Bioscoop, ASVO basisschool. Uit de contacten werd het beeld bevestigd dat er in het stadsdeel Centrum geen tekort aan stembiljetten is geweest. Onderzoek in stadsdeel West (aantal stembureaus: 64) Alleen op het stembureau Eerste Constantijn Huygensstraat waren problemen. Op alle andere stembureaus, inclusief stembureau Chasséstraat, waren geen problemen. Eerste Constantijn Huygensstraat

11

Informatie van de voorzitter stembureau Mentrum aan de Eerste Constantijn Huygensstraat: stembureau had op twee momenten geen stembiljetten meer. Rond 15:00 uur waren gedurende vijf minuten geen biljetten voor de waterschapsverkiezingen en rond 20:00 uur waren gedurende twintig minuten de biljetten voor de Provinciale Staten op. Op het eerste tijdstip zijn geen mensen weggegaan omdat de nieuwe stembiljetten snel in aantocht waren. Op het tweede tijdstip zijn de mensen doorverwezen naar naastgelegen stembureaus. Vrijwel alle mensen namen daar genoegen mee; er waren nauwelijks boze mensen. Chasséstraat Dit stembureau werd in de media genoemd als stembureau met een tekort aan stembiljetten. Op 15 maart jl. hebben hier 896 mensen gestemd. Gegeven de beginvoorraad van 900 stembiljetten kan hier geen tekort zijn geweest. Ook omdat gedurende de avond de voorraad stembiljetten is aangevuld. Onderzoek in stadsdeel Noord (aantal stembureaus: 47) Er was bij geen enkel stembureau een tekort aan stembiljetten. Onderzoek in stadsdeel Nieuw-West (aantal stembureaus: 52) Alleen bij Leger de Heils De Kandelaar was gedurende tien minuten een probleem met de stembiljetten van het Waterschap. Het ging niet om veel mensen. Mensen zijn kort doorgestuurd naar Broedplaats de Vught of zijn blijven wachten.

Onderzoek in stadsdeel Oost (aantal stembureaus: 78) Er was bij geen enkel stembureau een tekort aan stembiljetten. Onderzoek in stadsdeel Zuid (aantal stembureaus: 74) In staddeel Zuid zijn relatief veel problemen geweest. Om een zo goed mogelijk beeld te krijgen is met alle voorzitters van dit stadsdeel contact geweest. Hieruit blijkt dat er op onderstaande acht stembureaus problemen zijn geweest:  Cinetol Er waren gedurende maximaal één uur geen stembiljetten. Volgens de voorzitter heeft niemand niet kunnen stemmen. Kiezers hebben gewacht of zijn op een ander stembureau gaan stemmen. Iedereen die voor 21:00 uur in de rij stond heeft kunnen stemmen. Het stembureau is om 21:45 uur gesloten.  Dufay Huis Er waren gedurende maximaal 35 minuten geen stembiljetten voor de Provinciale Staten en gedurende 20 minuten voor de Waterschappen. Drie tot vijf mensen hebben niet gewacht, de rest wel.  Gymzaal de Rivierenschool Voor de Waterschappen waren er gedurende 6 minuten geen stembiljetten aanwezig. Mensen zijn naar een ander stembureau gegaan. Voor de Provinciale Staten waren altijd stembiljetten aanwezig.  Haarlemmermeerstation

12

Er waren gedurende dertig minuten, tussen ongeveer 20:00 en 20:30 uur geen stembiljetten voor de Provinciale Staten. Kiezers zijn blijven wachten of naar een ander stembureau gelopen. Een enkeling ging boos naar huis.  Marten Luther Kerk Er waren gedurende maximaal dertig minuten geen stembiljetten voor de Provinciale Staten aanwezig. Kiezers zijn blijven wachten of doorverwezen naar een ander stembureau in de buurt.  Stadsdeelkantoor Zuid Er waren gedurende maximaal dertig minuten geen stembiljetten voor de Provinciale Staten aanwezig. Volgens onze waarnemingen is iedereen blijven wachten.  Tent Albert Neuhuysstraat (2 bureaus op 1 locatie) Er zijn hier twee stembureaus gevestigd. Met beide voorzitters is contact geweest. Voor Provinciale Staten waren er een uur te weinig stembiljetten. Voor Waterschappen waren voldoende stembiljetten. Rond 20:40 uur waren er weer stembiljetten voor de Provinciale Staten. Sommige burgers waren boos. Een aantal is blijven wachten en een aantal is bij een ander stembureau gaan stemmen. Onderzoek in stadsdeel Zuidoost en Weesp (aantal stembureaus: 43 (30 Zo en 13 W)) Er was bij geen enkel stembureau een tekort aan stembiljetten. Oorzaken tijdelijk tekort aan stembiljetten  Storing landelijke stembureauapp. Tijdens de Verkiezingen wordt gebruik gemaakt van de (landelijke) Stembureauapp.

Voorzitters van stembureaus gebruiken deze app om (o.a.) de stempassen te scannen. Op 15 maart jl. was er een landelijke storing in bepaalde functionaliteiten op de stembureauapp. Zo was er geen inzicht in de opkomst en moesten collega’s afgaan op telefonische verzoeken van de voorzitters van de stembureaus om extra bevoorrading van stembiljetten. Soms kwamen deze verzoeken op het laatste moment binnen. In een aantal gevallen arriveerde de nieuwe voorraad stembiljetten te laat.  Aantal populaire stembureaus. De opkomst per stembureau varieerde sterk. Een aantal stembureaus was erg populair. Daardoor ontstonden daar wachtrijen. Mensen in die wachtrijen zijn op de aanwezigheid van andere stembureaus in de buurt gewezen. Via de wachtrijapp kan iedereen zien op welke stembureaus het meer of minder druk is. Deze functionaliteit kende geen storing en werkte gewoon. Een aantal mensen besloot daarom hun stem op een ander stembureau uit te brengen, maar veel bleven ook wachten. Dit zorgde voor extra drukte op bepaalde stembureaus.  In Stadsdeel Zuid wonen niet alleen mensen, maar werken er ook veel. Het opkomstpercentage in dit stadsdeel ligt circa tien procent hoger dan gemiddeld in de stad. Dit zorgde voor een extra druk op stembureaus.

Conclusie

13

Op een beperkt aantal stembureaus is er op enig moment een tijdelijk tekort aan stembiljetten geweest, variërend van 5 minuten tot maximaal een uur. Dit speelde bij 10 van de 409 stembureaus. Acht hiervan liggen in stadsdeel Zuid. Dit had te maken met de uitval van de stembureauapp, de populariteit van een paar stembureaus en de hoge opkomst in stadsdeel Zuid. Het aantal stembureaus waar tijdelijk geen stembiljetten waren was gering. En de reactie van Amsterdammers was over het algemeen begripvol (veel zeiden naar een ander stembureau te gaan). Hierom schatten we in dat het aantal mensen dat door de afwezigheid van stembiljetten niet heeft gestemd, zeer minimaal is geweest en geen invloed op de verdeling van de zetels heeft gehad

Vervolg Het tekort aan stembiljetten op een klein aantal stembureaus is betreurenswaardig. We gaan er vanuit dat de landelijke stembureauapp bij de volgende verkiezingen gewoon helemaal werkt, waardoor er centraal zicht is op de drukte op de verschillende stembureaus. Daarnaast zullen we:  de beginvoorraad stembiljetten op de stembureaus verhogen.  voorzitters tijdens de training expliciet te wijzen op het belang van tijdig signaleren en doorgeven van een dreigend tekort aan stembiljetten.  Een extra mobiel team inzetten die speciaal is toegewijd om de voorraad sneller aan te vullen.

10. KLACHTEN Bij de verkiezingen voor de Provinciale Staten en Waterschappen zijn veertig klachten ontvangen. Bij de behandeling hiervan bleken, na toetsing aan de wetgeving en het beleid van de Gemeente Amsterdam, 16 klachten gegrond: - 7 over het niet ontvangen van een stempas. Dit signaal is aan Post.NL doorgegeven. Zie hiervoor onder het kopje “Verzending stempassen”. - 1 klacht over de bezorging van de verkiezingseditie van de gemeentekrant Amsterdam, met daarin de kandidatenlijsten. De klacht over bezorging is doorgestuurd naar de bezorgafdeling van de krant. - 3 klachten gingen over een misplaatst grapje over de achternaam van een stemmer door de voorzitter van het stembureau. Dit is met die voorzitter besproken en zal volgend jaar worden meegenomen in de cursus voor voorzitters, etc. De drie klachten gingen over dezelfde casus. - 2 klachten hadden betrekking op het tekort aan stembiljetten. Zie hiervoor het kopje ‘incidenten’. Klachten die in beginsel ongegrond zijn, maar wel waardevol als signaal, hebben betrekking op de lange dagen die mensen op de stembureaus moeten maken. Hierover is vaker geklaagd. Een aantal keer formeel, maar vaker is een (informeel) signaal afgegeven.

11. FINANCIËN

14

De kosten van de gecombineerde verkiezingen van de Provinciale Staten en waterschappen 2023 bedroegen conform begroting € 4,3 miljoen. Grote kostenposten hierin waren:  Stembureaus, bemensing en drukwerk ruim € 2 mln.  CSO, deze grote nieuwe kostenpost bedroeg € 1 mln. en bestond vooral uit huur en inrichting van de RAI en de inhuur van personeel om te tellen. De kosten voor de (grote) stembiljetten en de stembureaus vielen hoger uit door de hoge prijs van papier en omdat veel stembureaus extra geld vroeger voor hun energiekosten.

12. LEERMOMENTEN Uit deze evaluatie volgt een aantal verbeteringen. De grote aanpassingen waar we volgende verkiezingen vooral op inzetten zijn:  Tekort aan stembiljetten Er worden bij volgende verkiezingen meerdere maatregelen genomen om te voorkomen dat er een tekort aan stembiljetten ontstaat. De voornaamste maatregel is stembureaus van een grotere startvoorraad te voorzien. Daarnaast worden er extra mobiele teams ingezet die de voorraad sneller kunnen aanvullen. En tot slot verwachten we dat de Stembureau-app de volgende verkiezingen goed werkt, waardoor goed zicht is op de drukte bij stembureaus en proactief extra stembiljetten zullen worden geleverd. Maar ook bij een toekomstige storing in de app zullen we een volgende keer beter voorbereid zijn.  Toegankelijkheid. Bij de volgende verkiezingen worden scholen en verzorgingshuizen met een vanzelfsprekende goede toegankelijkheid, weer ingezet als stemlocatie. Daarnaast blijven we in contact met belangengroepen en voeren we, naar aanleiding van onderzoek van het Ministerie van BZK, in 2024 een extra check op toegankelijkheid van alle stembureaus.  Opkomstbevordering In het plan van aanpak opkomstbevordering worden, indien van toepassing, voornoemde verbeteringen verwerkt.

15