Evaluatie afschaffen vier weken zoektermijn voor jongeren tot 27 jaar - gemeente Utrecht.pdf

bijstand al als lastig en ingewikkeld ervaren. Jongeren weten met deze kan-bepaling namelijk niet voordat zij bijstand gaan aanvragen of de vier weken zoektermijn toegepast gaat worden of niet. Dit zorgt er mogelijk voor dat zij geen aanvraag doen of afhaken tijdens de aanvraagprocedure. En daardoor uit beeld raken.

Ook de uitvoerende teams van de gemeente Utrecht geven aan dat het afschaffen van de vier weken zoektermijn een positief effect heeft op jongeren. De uitvoerende teams geven aan dat het afschaffen van de zoektermijn zorgt voor: • Het voorkomen van (grotere) schulden bij jongeren; • Het wegnemen of verlagen van de stress bij jongeren; • Een duidelijker proces voor het aanvragen van bijstand voor jongeren. Op basis van bovenstaande effecten vindt de gemeente Utrecht het niet toepassen van de zoektermijn op basis van individuele omstandigheden middels een kan-bepaling onvoldoende. Deze kan-bepaling verlaagt de drempel voor jongeren om bijstand aan te vragen namelijk niet. Daarnaast maakt deze kan-bepaling het proces om bijstand aan te vragen onduidelijker. Terwijl jongeren het aanvragen van

27

Evaluatie afschaffen vier weken zoektermijn voor jongeren tot 27 jaar

5.2

Wat was het effect van het afschaffen van de vier weken zoektermijn op de gemeente Utrecht? Het afschaffen van de vier weken zoektermijn heeft niet geleid tot ongewenste effecten voor de gemeente Utrecht. Het afschaffen van de zoektermijn heeft voor jongeren met een relatief korte afstand tot de arbeidsmarkt geen aanzuigende werking gehad tot de bijstand. Want: • In 2022 is geen grotere groep jongeren ingestroomd in de bijstand met een relatief korte afstand tot de arbeidsmarkt ten opzichte van 2021. Ondanks dat het aantal bijstandsaanvragen van jongeren in 2022 wel met ongeveer 15% is gestegen ten opzichte van 2021; • In 2022 is er geen snellere uitstroom van jongeren uit de bijstand geweest ten opzichte van 2021. Wel is het belangrijk om hierbij te noemen dat naast het afschaffen van de zoektermijn ook andere factoren (bijv. economische conjunctuur) effect hebben op de bijstandsaanvragen, instroom in de bijstand en uitstroom uit de bijstand. Het is daardoor lastig om enkel met cijfers causale verbanden te leggen. Ondanks dat trekken we de conclusie dat het afschaffen van de zoektermijn geen aanzuigende werking van jongeren met een relatief korte afstand tot de arbeidsmarkt heeft gehad. Reden hiervoor is het verschil tussen de maatschappelijke situatie in 2021 met 2022. In 2021 zat Nederland

midden in een coronacrisis met beperkende maatregelen. De economische gevolgen door deze beperkende coronamaatregelen raakten jongeren hard. Zo viel het werk in sectoren waar jongeren met name werken weg (bijv. horeca). Terwijl jongeren vaak al een kwetsbare positie op de arbeidsmarkt hebben. In 2022 werden na februari de meeste beperkende coronamaatregelen opgeheven en werd de arbeidsmarkt door het UWV als zeer krap aangeduid14. In een zeer krappe arbeidsmarkt is het te verwachten dat jongeren sneller uitstromen uit de bijstand. Dit was in 2022 echter niet het geval. Dit duidt erop dat jongeren die in 2022 bijstand hebben aangevraagd over het algemeen een groep jongeren is die geen korte afstand tot de arbeidsmarkt heeft. Een vier weken zoektermijn streeft voor deze groep zijn doel voorbij. Deze groep vindt namelijk niet binnen vier weken werk. Daarnaast is het in een zeer krappe arbeidsmarkt te verwachten dat het aantal bijstandsaanvragen van jongeren zou dalen. Dit was in 2022 niet het geval. Een mogelijke verklaring hiervoor is dat het afschaffen van de zoektermijn een aanzuigende werking van jongeren heeft op de bijstand. Echter zou bij deze verklaring een stijging te zien moeten zijn in de instroom van de groep jongeren met een relatief korte afstand tot de arbeidsmarkt

en een daling van de de groep jongeren met een relatief lange afstand tot de arbeidsmarkt. Dit is niet het geval. Dit duidt erop dat de groep jongeren die bijstand in 2022 heeft aangevraagd een groep is die kwetsbaar is. Een groep voor wie de bijstand dus ook bedoeld is. Een vier weken zoektermijn streeft voor deze groep wederom zijn doel voorbij. Het afschaffen van de zoektermijn leidt tot extra werk in de uitvoering. Er dienen nu namelijk meer bijstandsaanvragen in behandeling genomen te worden dan voor het afschaffen van de zoektermijn. Van de bijstandsaanvragen van jongeren zijn er in 2022 ook meer afgewezen ten opzichte van 2021. Waarbij ook meer aanvragen door jongeren zelf zijn ingetrokken. Dit kan een mogelijk effect zijn van het afschaffen van de zoektermijn. Het is namelijk mogelijk dat de jongeren waarvan de bijstandsaanvraag is afgewezen (doordat ze deze zelf hebben ingetrokken) in de periode dat de bijstandsaanvraag in behandeling is genomen werk hebben gevonden. Echter is het percentage jongeren dat de aanvraag in zowel 2022 als 2021 zelf heeft ingetrokken lager dan bij de reguliere doelgroep. Ook zorgt het afschaffen van de zoektermijn ervoor dat de werkmatchers voor jongeren nu met alle jongeren die een bijstandsaanvraag indienen

14 Arbeidsmarkt in Nederland voor het eerst zeer krap (uwv.nl)

28

Evaluatie afschaffen vier weken zoektermijn voor jongeren tot 27 jaar

contact leggen en vervolgens een intakegesprek voeren. Voorheen probeerden zij jongeren al wel te spreken binnen twee weken als de melding was ingediend (dus voor het aflopen van de zoektermijn). Echter bij geen contact of het niet op komen dagen van een jongere bij het gesprek werd gewacht totdat de vier weken zoektermijn was verstreken. Als een melding dan niet werd omgezet in een aanvraag, was de jongere uit het oog verloren. Daarbij geven de werkmatchers voor jongeren ook aan dat een gesprek met een jongere, ook al is deze niet kwetsbaar en kan deze wél werken, nooit verloren tijd is. Elk gesprek blijkt waardevol, zo geven ze vaak tips aan jongeren of informatie die voorheen nog niet bekend was bij de jongeren. Voor de groep jongeren die de werkmatchers voor jongeren spreken die niet kwetsbaar is en wél kunnen werken, geven ze aan dat zij deze groep ook prima zelf kunnen aansporen om te gaan werken. Het is hierbij belangrijk om te noemen dat het voor de werkmatchers voor jongeren niet altijd mogelijk is om na één gesprek te beoordelen of een jongere kwetsbaar is. Er zijn ongeveer drie gesprekken nodig om de achter­liggende problematiek van jongeren boven water te

krijgen. De belangrijkste reden hiervoor is de tijd die nodig is om een vertrouwens­band met jongeren op te bouwen. Op basis van bovenstaande effecten vindt de gemeente Utrecht het niet toepassen van de zoektermijn op basis van individuele omstandigheden middels een kan-bepaling onvoldoende. Aangezien het beoordelen per individu of er onwenselijke effecten optreden door de zoektermijn arbeidsintensief is. Er zijn gemiddeld drie gesprekken per jongere nodig om een goed beeld te krijgen van de persoonlijke situatie van de jongere. Deze kan-bepaling betekent daardoor extra werk voor de uitvoering van de gemeente Utrecht. Het voeren van gemiddeld drie gesprekken per jongere leidt tot meer extra werk dan om alle jongeren die bijstand aanvragen te spreken door de afschaffing van de zoektermijn. Terwijl met laatstgenoemde gesprekken juist voorkomen wordt dat jongeren later aankloppen voor hulp met grotere (financiële) problemen of zelfs uit beeld raken.

5.3

Conclusie Het ministerie van SZW wil de balans in de Participatiewet herstellen door de mens centraal te stellen en uit te gaan van vertrouwen. Deze evaluatie laat zien dat de wetgever dit vertrouwen ook echt kan geven aan jongeren tot 27 jaar. Uit deze evaluatie blijkt namelijk dat de overgrote groep jongeren alleen bijstand aanvraagt als dat écht nodig is. Deze jongeren hebben geen intentie om hier misbruik van te maken of langer dan nodig is gebruik te maken van de bijstand. Zij willen zelf zo snel mogelijk aan het werk. De boodschap van de gemeente Utrecht aan de wetgever luidt dan ook: vertrouw erop dat zowel jongeren als gemeenten altijd kijken hoe jongeren zo snel mogelijk (weer) aan het werk kunnen gaan of een opleiding kunnen volgen, ook zonder de vier weken zoektermijn.

Het is hierbij belangrijk om te noemen dat het voor de werkmatchers voor jongeren niet altijd mogelijk is om na één gesprek te beoordelen of een jongere kwetsbaar is.

29

Evaluatie afschaffen vier weken zoektermijn voor jongeren tot 27 jaar

6

Korte schets effecten inkomstenvrijlating Deze evaluatie focust zich voornamelijk op de effecten van het afschaffen van de vier weken zoektermijn. Ondanks dat is de inkomstenvrijlating ook een van de maatregelen die de gemeente Utrecht heeft toegepast om de positie van jongeren in de Participatiewet te verbeteren. En is het ook een van de maatregelen die het ministerie van SZW wil hervormen om de balans in de Participatiewet te herstellen. In dit hoofdstuk staat een korte schets van de effecten van het toepassen van de inkomstenvrijlating op jongeren en de gemeente Utrecht in 2022.

30

Evaluatie afschaffen vier weken zoektermijn voor jongeren tot 27 jaar

6.1

6.2

6.3

Aanpak evaluatie

Effect inkomstenvrijlating op jongeren

Effect inkomstenvrijlating op de gemeente Utrecht

Ervaringen jongeren De ervaringen van jongeren die in 2022 de inkomstenvrijlating toegekend hebben gekregen zijn opgehaald via telefonische interviews. Uit het systeem van de afdeling W&I is een aselectieve lijst gehaald met contactgegevens van deze groep jongeren. Vervolgens zijn de jongeren van deze lijst gebeld tot er vier jongeren gesproken zijn. Aan deze vier jongeren zijn de volgende vragen gesteld: • Wat had je gedaan als je geen inkomstenvrijlating had gehad? Was je dan gaan werken of niet? • Wat heeft het werk dat je nu doet bijgedragen aan jouw leven? Ervaringen uitvoering Het toepassen van de inkomstenvrijlating voor jongeren heeft ook impact op de uitvoering van de gemeente Utrecht. Deze impact is merkbaar bij het team BIV2. Team BIV2 verwerkt aanvragen voor de inkomstenverrekening, berekent het recht hierop en kent de vrijlating toe als het recht bestaat. Met het team BIV2 is gesproken over hun ervaringen met het toepassen van de inkomstenvrijlating voor jongeren. De focus lag hierbij op het proces rondom de inkomsten­ vrijlating voor jongeren. Team BIV2 werkt niet met een eigen caseload. Zij volgen daarom geen inwoners. Waardoor zij geen kenmerken kunnen onderscheiden van de groepen jongeren die gebruik maken van de inkomstenvrijlating. Ook kunnen zij daardoor niks zeggen over hoe jongeren de inkomstenvrijlating ervaren.

Het toepassen van de inkomstenvrijlating heeft een positief effect op jongeren. Het draagt bij aan het doel om jongeren te motiveren om te gaan werken door hen te laten ervaren dat werken loont. De inkomstenvrijlating is voor drie van de vier gesproken jongeren toegepast bij inkomsten uit huidig werk. Voor één van de jongeren is de inkomstenvrijlating gebruikt bij nabetalingen uit eerder werk. De jongeren die naast de bijstand zijn gaan werken geven aan dat dit vanwege noodzaak was: met de extra inkomsten kunnen zij in hun eigen levensonderhoud voorzien of schulden aflossen. Indien er geen inkomstenvrijlating toegepast was, was het onwaarschijnlijk geweest dat een aantal van de jongeren naast de bijstand was gaan werken. Eén van de jongeren noemde dit ook specifiek. Verder gaven de jongeren aan dat het werken naast de bijstand ook op andere gebieden, dan enkel op financieel gebied, een bijdrage levert aan hun leven. Zo gaven de jongeren aan dat het werk hen een gevoel van voldoening geeft en zorgt voor meer sociale contacten (met collega’s). Ook het team Werkmatchers voor jongeren geeft aan dat zij denken dat de inkomstenvrijlating een positief effect heeft op jongeren. Zij denken dat jongeren die nog niet uit de bijstand kunnen stromen zo ervaren dat werken loont.

Daarnaast konden zij maar één casus naar voren halen waarin een jongere misbruik maakte van de inkomstenvrijlating.

Het toepassen van de inkomstenvrijlating voor jongeren heeft niet geleid tot ongewenste effecten voor de gemeente Utrecht. In 2022 hebben 180 jongeren een inkomstenvrijlating gekregen. Het totaalbedrag van de inkomstenvrijlating in 2022 was circa €50.000. Gemiddeld kreeg een jongere in 2022 een vrijlating ter hoogte van €278. De dekking hiervoor wordt in het BUIG-budget gevonden. Het bedrag dat aan inkomstenvrijlatingen is toegekend aan jongeren is namelijk maar een zeer klein percentage van het totale BUIG-budget van de gemeente Utrecht. Het toepassen van de inkomstenvrijlating aan jongeren leidt niet tot extra werkdruk in de uitvoering. Ook al past team BIV2 nu de inkomstenvrijlating voor een extra doelgroep toe. Het proces voor het toepassen van de inkomstenvrijlating van jongeren en de reguliere doelgroep is namelijk hetzelfde. Zij geven daarbij aan dat het proces voor jongeren gemiddeld even lang duurt als het proces voor de reguliere doelgroep. Team BIV2 hoeft dus niet vaker contact op te nemen om te vragen voor aanvullende informatie, indien de aanvraag via het e-formulier niet compleet is, bij jongeren dan bij de reguliere doelgroep.

31

Colofon Evaluatie afschaffen vier weken zoektermijn voor jongeren tot 27 jaar Het effect van het niet toepassen van de vier weken zoektermijn op jongeren en de gemeente Utrecht Gemeente Utrecht Stadsplateau 1, 3521 AZ Utrecht Maart 2023

utrecht.nl