Eindrapportage Agenda Digitale Stad 2019-2022.pdf
Tekst van het document
Agenda Digitale Stad 2022 Eindrapportage
3
Inhoud3 Voorwoord5 Leeswijzer7 Overzicht van activiteiten en speerpunten
8
1
Beschermen van de digitale rechten
11
2
Het verantwoord inzetten van data en technologie door onszelf en anderen in de stad 13
3
Het tegengaan van digitale ongelijkheid
15
4
Toegankelijk maken van de dienstverlening
17
5
Terugblik 2022
19
2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
Inhoud
5 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
Voorwoord
Beste lezer, Deze eindrapportage markeert het einde van de Agenda Digitale Stad 2019 - 2022. Het college heeft zich deze periode ingespannen om de digitale rechten en het digitale leven van Amsterdammers te beschermen en mogelijk te maken, zowel in de stad als in de gemeentelijke organisatie. In maart 2019 is de agenda door het college van B en W gepresenteerd aan de hand van drie hoofdambities: een vrije, inclusieve en creatieve digitale stad. Vrij, omdat de digitale rechten van elke Amsterdammer beschermd dienen te worden. Inclusief, omdat iedereen op hun eigen manier moet kunnen meedoen met het leven in de digitale stad. En creatief, omdat de uitdagingen die op ons pad kwamen niet opgelost konden worden met bestaande middelen.
Ik ben trots op wat er is bereikt en neergezet. Het besef is vergroot dat het leven in een digitale stad aandacht vraagt en scherpe keuzes nodig heeft. Bijvoorbeeld de introductie van het algoritmeregister en inzicht biedt hoe algoritmes worden gebruikt en wat daar de gevolgen van zijn. Dat krijgt nu op landelijk en Europees niveau navolging, mede dankzij onze inspanningen. De openbare ruimte is van iedereen, de data die daar worden verzameld zijn dat nu niet. Het sensoren register biedt Amsterdammers inzicht in waar er data over ons verzameld worden en vraagt aandacht van bedrijven dat ook zij zorgvuldig moeten zijn. En we zijn ons bewust geworden dat niet iedereen kan of wil meedoen aan het digitale leven, of dat het niet zo makkelijk is om mee te doen. Ook daar heeft de overheid een blijvende taak te zorgen dat iedereen in de digitale stad een eigen plek heeft. Realisme is gepast, er is nog veel te doen op het gebied van de digitale stad.
Samen geven we de stad vorm, digitaal, fysiek en sociaal. Ik wil iedereen bedanken die mee heeft gewerkt aan het verwezenlijken van deze eerste Agenda Digitale Stad. Ook in de toekomst hoop ik op uw inzichten, bijdragen en samenwerking te mogen rekenen. Alexander Scholtes Wethouder ICT en Digitale Stad
7 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
Leeswijzer
In maart 2019 is de Agenda Digitale Stad gepresenteerd aan de hand van drie hoofdambities: Vrije, Inclusieve en Creatieve Digitale Stad. In deze rapportage staan de activiteiten die we hebben ontplooid binnen de speerpunten van de Agenda Digitale Stad, die bijdragen aan het bereiken van deze ambities. De speerpunten staan ook benoemd in de begroting (programma 12.1 Digitale Stad, interactie en informatie). De speerpunten zijn: • Beschermen van de digitale rechten • Het verantwoord inzetten van data en technologie door onszelf en anderen in de stad • Het tegengaan van digitale ongelijkheid • Toegankelijk maken van de dienstverlening
Per speerpunt wordt op hoofdlijnen teruggeblikt op de afgelopen vier jaar. Op 18 activiteiten die in het kader van de Agenda Digitale Stad zijn opgezet wordt gerapporteerd in deze eindrapportage. We kijken terug op 2022. Er staan verwijzingen naar de speerpunten waaronder deze activiteiten vallen. Er is voor deze vorm gekozen om het totaal aan activiteiten en acties per jaar te tonen. Dit laat beter zien hoe de activiteiten met elkaar samenhangen. De eindrapportage dient tevens als afronding van de Amsterdamse datastrategie 2021 -2022.
De geleerde lessen van de eerste agenda zijn eind 2022 opgenomen in drie Handreikingen: Aanpak Digitale Ongelijkheid, Greep op algoritmen, Dataverzameling in de Openbare Ruimte. De handreikingen beschrijven op drie grote thema’s uit de Agenda: de onderzoeksvragen, de aanpak, de resultaten en de geleerde lessen.
Overzicht van activiteiten en speerpunten
1
.Digitale Rechten
.Voorwaarden voor digitale platformen
.Datagebruik en wifi-tracking
.Kennisnetwerk voor het verantwoord inzetten van data en technologie
.Tada-principes
2
.Digitale Rechten
.Kennisnetwerk voor het verantwoord inzetten van data en technologie
.Gemeentelijke sourcingstrategie
.Agenda Digitale Veiligheid
.Digitale perimeter
3
.Voorwaarden voor digitale platformen
.Betrouwbare digitale infrastructuur
.Randvoorwaarden om digitaal mee te doen
4
.Betrouwbare digitale infrastructuur
.Gemeentelijk uitgangspunt ‘Open, tenzij’
.Een netwerk ter vergroting van digitale wijsheid
Beschermen van digitale rechten
Het verantwoord inzetten van data en technologie door onszelf en anderen in de stad
Het tegengaan van digitale ongelijkheid
Toegankelijk maken van de dienstverlening
9 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
.Open source
.Open source
.Veilige datauitwisseling
.Amsterdams gedachtegoed in het landelijk telecombeleid
.5G Fieldlabs
.Beleid voor dataminimalisatie
.Agenda Amsterdamse Intelligentie
11 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
1
Beschermen van de digitale rechten
Met de inzet van de Agenda Digitale Stad is het gelukt om digitale rechten in Amsterdam te agenderen en kaders te stellen hoe in Amsterdam hieraan invulling gegeven wordt. Digitale rechten zijn van groot belang. Deze mensenrechten moeten gerespecteerd worden en blijven. Alle mensen in Amsterdam moeten erop kunnen vertrouwen dat hun digitale rechten veilig zijn en bevorderd worden. We werken aan bewustwording bij Amsterdammers, bedrijven en organisaties over de impact van digitalisering van de samenleving op mensenrechten. Inclusiviteit en digitale weerbaarheid van de Amsterdammers gelden daarbij als uitgangspunten. De gemeente profileert zich al sinds 2016 als ‘mensenrechten-stad’. De aandacht voor digitale rechten is de
afgelopen jaren met de Agenda Digitale Stad vertaald in activiteiten die zich richten op afgewogen inzet van technologie, zoals algoritmes en sensoren in de openbare ruimte. Er is expliciet aandacht geweest voor transparantie en uitlegbaarheid van het handelen van de gemeente over digitale rechten in tijden van corona. De activiteiten gericht op digitale rechten zijn afgelopen jaren breed en verkennend geweest, bijvoorbeeld op het gebruik van verantwoorde technologie en het kunnen uitleggen van ons handelen. Kritisch geluid op en controleren van ons handelen moet mogelijk zijn. We hebben geleerd dat de gemeente een andere werkwijze moet toepassen om kritisch meekijken mogelijk te maken. We zijn als gemeente gewend om
achteraf ons handelen te (laten) toetsen. Dit vooraf mogelijk maken kost tijd en kunde en vraagt om nieuwe vaardigheden. Informatie moet makkelijk toegankelijk zijn. Om de toegankelijkheid van informatie over de projecten te verbeteren werkt de gemeente aan actieve openbaarheid. Al deze activiteiten hebben bijgedragen aan een beter inzicht in hoe de gemeente haar rol rondom digitale rechten het beste kan invullen. Er is aan gewerkt om samenhang, bewustwording en prioritering aan te brengen door losstaande initiatieven te coördineren onder één paraplu voor digitale rechten. De waarborging van digitale rechten is nu een blijvende, structurele taak binnen de organisatie.
13
Het verantwoord inzetten van data en technologie door onszelf en anderen in de stad
Verantwoord inzetten van data is normaal geworden. Tenminste, het denken daarover. Afgelopen jaren is veel aandacht geweest over hoe data gebruikt zouden moeten worden in de stad. Dit komt mede dankzij het TADA-manifest en de bestuurlijke data-strategie “Amsterdamse zelfbeschikking over data”, maar minstens net zoveel door maatschappelijke partijen die problemen hebben aangekaart. Altijd data en technologie verantwoord inzetten is weerbarstiger. Want wat betekent verantwoord precies? Moet je elke keer wel data inzetten? En is het bij sommige projecten überhaupt nodig om data te verzamelen? Of te delen? Gaat de gemeente wel over dataverzameling in de stad? Vanuit de Agenda Digitale Stad zijn een aantal experimenten geweest om antwoorden te vinden op deze vragen. Een voorbeeld hiervan zijn de projecten rondom digitale identiteit. In een Europese project genaamd DECODE is samengewerkt aan technieken die zelfbeschikking over data en minimalisatie van gebruik van gegevens bevorderen. Dit heeft geleid tot concrete projecten zoals op id.
amsterdam.nl. Daar krijgen bezoekers uitleg over een nieuwe manier van online identificeren. De praktijk ervaring met deze projecten leidt tot inbreng van Amsterdam in totstand koming van landelijke en Europese regels rondom digitale identiteit. In nieuwe applicaties van de gemeente, zoals de AmsterdamApp, wordt minimalisatie van persoonsgegevens gerealiseerd via een digitale identiteit. Andere projecten gaan over datauitwisseling. Zo heeft Amsterdam in mobiliteit veel ervaring opgedaan met data-uitwisseling tussen overheden onderling en commerciële partijen. Deze ervaringen leiden tot een structurele aanpak van datauitwisseling in de stad. De ambitie dat data over de stad beschikbaar zijn voor de stad krijgt geleidelijk aan vorm. Amsterdam geeft op basis van praktijkervaring input aan de Europese Commissie. De commissie werkt aan verschillende wetten zoals de Data Act. Door het stimuleren van AmDex – de Amsterdamse Data Exchange - en het deelname aan initiatieven zoals PublicSpaces wil Amsterdam initiatieven ondersteunen die data over de stad beschikbaar maken.
Met toepassingen zoals BaaS (blurring as a service) wil de gemeente in de praktijk laten zien hoe privacybewuste technologie in de praktijk gebruikt wordt. In het project BaaS worden beelden van scanauto’s die door de stad rijden geanonimiseerd zodat ze gebruikt kunnen worden om bijvoorbeeld containers of afval op straat automatisch te herkennen. Met dezelfde reden werkt de gemeente samen in het Civic AI Lab met de UvA, in het Lectoraat Responsible IT met de HvA en in het Responsible Sensing Lab met AMS Institute. Sinds de start van de agenda Digitale Stad is verantwoord inzetten van data en technologie door onszelf en anderen in de stad ontwikkeld van een relatief nieuw onderwerp naar een alledaags onderwerp. De resultaten van de agenda zijn geland in input voor landelijke en Europese beleidsmakers, in reguliere processen binnen de gemeente of hebben in beeld gebracht welke opgave er nog ligt. Want het verantwoord inzetten van data is normaal geworden. Tenminste, het denken daarover. Aan het doen, door onszelf en anderen in de stad, wordt nog gewerkt.
2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
2
15 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
3
Het tegengaan van digitale ongelijkheid
Niet iedere Amsterdammer heeft toegang tot internet of de vaardig heden om internet te gebruiken. Ongeveer twintig procent van de Amsterdammers kan digitaal niet goed meekomen. Vanuit deze eerste Agenda Digitale Stad zijn verschillende activiteiten ondernomen om aandacht te vragen voor digitale ongelijkheid en de digitale zelfredzaamheid van Amsterdammers te vergroten. Digitale ongelijkheid is een zeer complex en urgent probleem. In de loop van 2019 naar 2022 is het belang van aandacht voor digitale ongelijkheid alleen maar sterker geworden. De coronapandemie liet dat goed zien. Bijvoorbeeld dat niet in alle gezinnen kinderen thuis digitaal les konden krijgen omdat zij niet in het bezit waren van een laptop.
Digitale ongelijkheid stapelt op andere vormen van ongelijkheid, zoals armoede, slechte gezondheid en laaggeletterdheid. Want hoe meer inkomen of kennis, hoe meer je van het internet kunt profiteren. De mogelijkheden die het internet biedt, zijn vaak niet beschikbaar of toegankelijk voor de mensen die deze misschien wel het hardste nodig hebben. Zij zijn ook minder goed in staat het internet in te zetten ter verbetering van hun eigen positie. Denk bijvoorbeeld het online zoeken van banen, het aanvragen van regelingen of het zoeken naar (gratis) activiteiten in de buurt. We hebben bestaande initiatieven kunnen versterken en extra kunnen ondersteunen bij activiteiten. Deze droegen bij aan het digitaal zelf redzamer maken van Amsterdammers op verschillende niveaus. Van (digitale) basisvaardigheden, bewustwording over het gebruik van technologie
tot omscholingstrajecten voor ondervertegenwoordigde groepen in de techsector. We hebben lokale partners ondersteund met financiële middelen en/of goede apparatuur om les op te geven. Onze lokale partners en netwerken zijn van essentieel belang. Zij weten goed en vaak beter wat er nodig is en helpen bij het maken van keuzes. Ze hebben vaak toegang tot een groep mensen waar bibliotheken of wij als gemeente minder goed mee in contact kunnen komen. Daarom is het voor de gemeente belangrijk om een rol te spelen in het verbinden van onze netwerken. Samen met partners is een training Digitale Ongelijkheid ontwikkeld voor gemeenteambtenaren. In deze training is diepgaand kennis gemaakt met het leven van Amsterdammers die geen gebruik kunnen maken van online dienstverlening.
17
Toegankelijk maken van de dienstverlening
Als gemeente willen we een dienstverlening die toegankelijk is voor alle Amsterdammers. Hieraan werd onder meer via de Agenda Digitale Stad gewerkt. Belangrijke uitgangspunten daarbij waren het toegankelijk en begrijpelijk maken van de eigen diensten. De gemeente en publieksdiensten moeten toegankelijk, begrijpelijk en bruikbaar zijn voor iedereen, ongeacht de digitale activiteit van de persoon. Zowel online als offline. Dit doen we en hebben we gedaan met pilots door technologie in te zetten voor het verbeteren van de dienstverlening en het betrekken van diverse doelgroepen bij het verbeteren
van de dienstverlening. Dat heeft geleid tot gemeentelijke diensten die beter afgestemd zijn op Amsterdammers. De ambitie is dat elke Amsterdammer een voldoende snelle en veilige internet- en telefoonaansluiting heeft. Ook de gemeentelijke organisatie, openbare infrastructuur en hulp diensten moeten beschikken over een veilige en betrouwbare verbinding die toegankelijk is. Daardoor kunnen Amsterdammers zeker zijn van publieke voorzieningen. Daar is de afgelopen jaren aan gewerkt door intensief contact met telecom bedrijven. Dit contact dient mede als informatiebron voor het gemeentelijke crisismanagementteam tijdens de coronacrisis.
2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
4
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
19 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
5
Terugblik 2022
1. Digitale rechten De juiste checks en balances Eind 2022 is de gemeente gestart met een pakket aan maatregelen voor het organiseren van de nodige checks en balances in onze processen en het verbeteren van bewustwording en vaardigheden. Dit pakket bevordert dat digitale rechten van bewoners structureel onderdeel worden van het handelen van de gemeentelijke organisatie. Dit betekent dat er centraal overzicht komt van gemaakte afwegingen, door het openbaar monitoren van technologische toepassingen. In de bestuurlijke reactie op het Initiatiefvoorstel Grip op Tech is een overzicht gegeven van maatregelen. Ze zorgen voor beter toezicht op, en betere ethische toetsing van, de technologie die de gemeente zelf inzet. De bestuurlijke reactie wordt in de zomer van 2023 gedeeld met de gemeenteraad. Openbare monitoring en toetsing Op het gebied van openbare monitoring en toetsing van gebruik van data en technologie is al een aantal zaken geregeld. Het gaat hierbij om het verantwoorden en aanspreekbaar zijn als gemeente. Er is een loket waar Amsterdammers inzage kunnen vragen in de gegevens die de gemeente over hen heeft. Ook is er een Meldpunt Ketenfouten waar fouten die van het
ene systeem terugkomen in een ander systeem hersteld kunnen worden. Via geregeld. Als laatste is er een gemeentelijke klachten- en bezwaarfunctie. De gemeente gaat in 2023 meer communiceren over de deze mogelijkheden. De Functionaris Gegevensbescherming (FG) ziet specifiek toe op bescherming van persoonsgegevens binnen de gemeente. De CPA adviseert over het privacybeleid, ethische vraagstukken en digitale rechten. De Ombudsman behandelt klachten, adviseert en doet aanbevelingen om de dienstverlening van de gemeente te verbeteren. De samenwerking met de Ombudsman op het gebied van digitalisering zal worden geïntensiveerd met het organiseren van een structureel overleg tussen de Ombudsman en de CIO (Chief Information Officer) van de gemeente Amsterdam. Toepassen van digitale rechten en ethiek Binnen de gemeentelijke organisatie is er in 2022 aandacht geweest voor het toepassen digitale rechten en ethiek. Dit gebeurt vooraf en achteraf in het ontwerpen en ontwikkelen van dienstverlening en processen waar data en technologie worden toegepast, bijvoorbeeld met de Ethische Bijsluiter en bij de inzet van algoritmen. Verdere verbetering is nodig en
mogelijk. Privacy, beveiliging en de borging van digitale rechten moeten analoog aan elkaar georganiseerd worden. Belanghebbenden betrekken en verschillende perspectieven De gemeente heeft een goed netwerk voor samenwerking met organisaties bij beleidsvorming over digitalisering. Voor de individuele Amsterdammer is het echter lastig om te mee te doen in digitaliseringstrajecten. Het actief betrekken van burgers bij het ontwerpen, realiseren en toetsen van digitale oplossingen is nog geen gebruik binnen de gemeentelijke organisatie. Het verbetervoorstel is om werk te maken van het betrekken van burgers bij digitaliseringstrajecten met grote impact op inwoners en/of organisaties. Daarbij is het de bedoeling bij deze participatie specifiek aandacht te geven aan inclusie en diversiteit binnen groepen in de samenleving. Digitalisering is hierbij geen vraagstuk op zichzelf, maar altijd verbonden aan de maatschappelijke domeinen van de gemeente. Experimenteren met verantwoorde technologieën Vanuit de Agenda Digitale Stad heeft de gemeente de afgelopen jaren samen met partners veel aandacht besteed aan innovaties
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
en experimenten met nieuwe techno logieën om de werking van de technologie te doorgronden. Belangrijke conclusie is dat het belangrijk is om ook hierbij vooraf, tijdens en achteraf bij de evaluatie expliciet aandacht te besteden aan digitale rechten. Hierover worden ook expliciete afspraken gemaakt met samenwerkingspartners. Digital Rights House In 2022 is het Digital Rights House Amsterdam gelanceerd. Het Digital Rights House is een meerjarige samenwerking tussen de stichting Digital Rights House (Stichting DRH) en de gemeente Amsterdam. Het DRH houdt digitale rechten op de agenda van diverse organisaties en onderzoekt wat er moet verbeteren in Amsterdam. In het project Digitale Rechten Helpdesk werden ervaringen van inwoners verzameld. Er is een Digitale Rechten Dag georganiseerd, waar Amsterdammers deel konden nemen aan activiteiten en evenementen konden bezoeken over digitale rechten. Zo werd met vele partijen in Amsterdam kennis gedeeld en samenwerkingen verder vormgegeven. Cities Coalition for Digitale Rights Amsterdam werkt samen met steden in de coalitie aan kennisdeling, lobby en financiering. Op basis van interviews en gesprekken met experts1 is de agenda van de Coalitie van Steden voor Digitale Rechten
aangescherpt het afgelopen jaar. Als leidraad voor de samenwerking in 2022 richtte de coalitie zich op digitale inclusie, verantwoord gebruik van AI en verantwoord data-gebruik binnen overheden. Ieder jaar wordt deze agenda opnieuw aangescherpt tijdens de zogenoemde Deputy-Mayors Meeting Digital Rights, om de samen werking te richten en te blijven bekrachtigen. Tijdens deze bijeen komst ontmoeten wethouders van diverse Europese steden elkaar op het gebied van digitale rechten. De gemeente Barcelona nam daarvoor de organisatie op zich in december 2022. Internationaal Framework voor Digitale Rechten in steden Ook is er in 2022 een Digitale Rechten Framework2 ontwikkeld binnen de bovengenoemde coalitie in samenwerking met experts en steden. Dit is mede mogelijk gemaakt door een internationale subsidie en de samenwerking met UN-Habitat. Het framework is in de praktijk toegepast en verbetert aan de hand van concrete digitale rechten uitdagingen in Tirana, Sofia, Brussel en Dublin. In Amsterdam is aan de hand van dit framework ook bekeken hoe het gesteld is met de borging van digitale rechten bij de gemeente. Vervolgens wordt dit periodiek gemonitord.
2 1
https://magazinedigitalrights.nl/
4 Toegankelijkheid dienstverlening
Mainstreaming human rights in the digital transformation of cities – A guide for local governments | UN-Habitat (unhabitat.org)
Programma Digitale Publieke Ruimte De gemeente werkt samen met andere maatschappelijke organisaties aan het programma Digitale Publieke Ruimte. Dit programma is onderdeel van het programma ‘Nieuwe Amsterdamse Verbindingen’ voor de viering van 750 jaar Amsterdam. Samen met Amsterdammers en Amsterdamse organisaties ontwerpen we de ideale digitale publieke ruimte om te leren hoe Amsterdammers elkaar op een veilige manier kunnen ontmoeten, communiceren, leren, maken, inspireren en innoveren. We verkennen welke verantwoorde technologieën zich daar het beste voor lenen en hoe Amsterdammers het liefst bij onderwerpen als data en technologie betrokken willen zijn. Ook namen wij dit jaar deel aan internationale conferenties, festivals en congressen, zoals MozFest en The Next Web. Hier deelden we kennis en ervaringen met partijen die opkomen voor digitale rechten.
2. Voorwaarden voor digitale platformen Naast het stellen van voorwaarden aan digitale platformen (zoals de inkoopvoorwaarden op AI) wordt verkend hoe technische ontwikkeling van verantwoord databeheer en technologische infrastructuur in Amsterdam gestimuleerd kan worden. Hiervoor gaan we in 2023 de samenwerking aan met PublicSpaces.
21 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
‘Morele oordeelsvorming is bij digitaliseringstrajecten nog geen gewoonte.’
Door onze krachten te bundelen kunnen we zorgen dat veelbelovende verantwoorde technologieën niet alleen geld krijgen om ontwikkeld te worden. Het zorgt er ook voor dat we in Amsterdam een praktijktoepassing vinden, zodat ze doorontwikkeld kunnen worden tot een volwaardige verantwoorde alternatieven voor de technologie van grote data-platformen en technologiebedrijven. Dit is onderdeel van maatregelen voor het stimuleren van alternatieven voor de data-economie, waarvan in reactie op de motie van de leden IJmker en Biemond over dat onderwerp een overzicht is gegeven3. Digitalisering van zorg en welzijn In 2022 is de gemeente via de coalitie Digitale Zorg van Amsterdam Vitaal & Gezond (AV&G) samen met partners in de stad gestart met het bouwen aan een Amsterdams ecosysteem. Met de partners in AV&G is besloten het heft in eigen handen te nemen, wat betekent dat er kaders worden gesteld voor digitalisering in de zorg via dit Amsterdamse ecosysteem. De eerste stappen voor het ontwikkelen van een digitale voordeur en een stedelijke data-infrastructuur (als nuts voorziening) zijn gezet. In 2023 starten de pilots. Deze activiteiten vormen structureel onderdeel van het programma AV&G, vanuit het gemeentelijk i-domein wordt hier aan bijgedragen.
3
https://amsterdam.raadsinformatie.nl/ vergadering/948036#ai_6541666
3. Datagebruik en wifi-tracking Sensorenregister Het sensorenregister is in 2022 steeds verder gevuld. Er loopt nog een onderzoek naar landelijke opschalingsmogelijkheden in samenwerking met Vereniging Nederlandse Gemeenten, het ministerie van Binnenlandse Zaken, G40, het Kadaster en het Interprovinciale Overleg. Op basis van opensourcemiddelen is een meldingsformulier ontwikkeld voor het melden van nieuwe sensoren. Voorwaarden voor het verzamelen en gebruiken van data Het Instituut voor Informatierecht onderzoekt welke juridische mogelijkheden er zijn voor de gemeente om voorwaarden te stellen aan het verzamelen en gebruiken van data in de publieke ruimte; met als doel om digitale rechten beter te borgen en om voor publieke doeleinden toegang te krijgen tot data. Dit onderzoek is in voorjaar 2023 opgeleverd. Publieke controle op algoritmen De beleidsinstrumenten voor meer publieke controle op algoritmen worden gebruikt binnen de organisatie. Het gaat hier bijvoorbeeld om het Algoritmeregister, inkoopvoorwaarden voor afspraken met externe leveranciers en afspraken over verantwoordelijkheden en taken om risico’s van algoritmen te voorkomen. We hebben tijdens de
Digital Rights Day voor het eerst een dialoog gehouden tussen een eigenaar van een algoritme en de samenleving over de Top 400. Dit soort gesprekken gaan ook in 2023 weer plaatsvinden.
4. Kennisnetwerk voor het verantwoord inzetten van data en technologie Responsible Sensing Lab Het gebruik van slimme technologieën kan vragen oproepen op het gebied van privacy, veiligheid, inclusie en autonomie. Daarom zijn we met het AMS Institute (Amsterdam Institute for Advanced Metropolitan Solutions) het Responsible Sensing Lab gestart. Binnen het Responsible Sensing Lab zoeken wetenschappers en ontwerpers naar creatieve en vernieuwende oplossingen. In 2022 richtte het lab zich op het doorontwikkelen van producten4, versterken van samen werking met andere overheden en kennisinstellingen, en implementatie in de praktijk. Lectoraat Responsible IT Het lectoraat heeft in 2022 een flink aantal activiteiten (in samenwerking met de gemeente) op de rit gekregen5. Bijvoorbeeld, in 2022 zijn het AI-, media- en democracy-lab gestart waar samen met de Universiteit van 4
https://responsiblesensinglab.org/projects
5
Zie ook: https://www.hva.nl/kc-fdmci/ gedeelde-content/lectoraten/lectoraatresponsible-it/lectoraat-responsible-it.html
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
23
Civic-AI Lab Het Civic-AI Lab heeft sinds de oprichting veel aandacht gehad in media en de academische wereld. De projecten gericht op eerlijke kunstmatige intelligentie voor eerlijke toegang en behandeling in zorg, kansengelijkheid in onderwijs, inzicht in kansengelijkheid en voorkomen van mobiliteitsarmoede lopen6. Het lab zal zich in 2023 verder richten op deze projecten. Daar heeft het aandacht voor co-creatie en co-learning met inwoners. Het lab zal nieuwe kennis en methodologie ontwikkelen om inclusieve AI toe te passen op meer opgaven. Tech Radar Met het opstellen van de ‘Tech Radar’ (voorheen Tech Roadmap) doen we een verkenning naar impact van technologie. De Tech Radar is een jaarlijks rapport met nieuwe technologieën en hoe de gemeente
zich daartoe moet verhouden. In december 2022 is de Tech Radar ter kennisname aan de gemeenteraad aangeboden7. De Tech Radar wordt vanaf 2023 jaarlijks aangeboden aan de gemeenteraad.
5. Tada-principes De ontwikkeling van het Tada-netwerk in Amsterdam is in afronding. Binnen de gemeente Amsterdam zijn methoden en tools ontwikkeld voor het maken van morele afwegingen in dataprojecten. Aan medewerkers van dataprojecten wordt gevraagd een Tada-ethiekworkshop te volgen. Het doel is om tot een zorgvuldige afweging te komen, als het gaat om de inzet van data. De Tada-bijsluiter om inzicht te geven in gemaakte afwegingen wordt verplicht gesteld. Om de juiste ondersteuning hiertoe te organiseren, wordt geïnvesteerd in het opleiden van begeleiders voor de Tada-ethiekworkshops.
6. Open source Open source zal meer en meer ingezet worden als instrument ten behoeve van controleerbaarheid en hergebruik. Hiertoe wordt een praktisch afwegingskader ontwikkeld. Onafhankelijk van open source zal ingezet worden op zoveel mogelijk
7 6
https://www.civic-ai.nl/see-our-project
https://amsterdam.raadsinformatie.nl/ vergadering/1035803#ai_7332956
openbaarmaking van broncodes wanneer het open source maken van broncodes door wettelijke beperkingen niet mogelijk is. Om de ontwikkeling van opensource software door de gemeente Amsterdam te stimuleren, werken we aan passende juridische borging. En we zullen vaststellen onder welke licentie de opensource software die de gemeente Amsterdam zelf ontwikkelt, wordt aangeboden. Ambtelijk is in januari 2022 het Architectuurkader sourcing IT-diensten vastgesteld. Dit is een praktisch hulpmiddel voor de ambtelijke organisatie bij de beslissingen die worden genomen wanneer IT-diensten worden aangekocht.
7. Digitale perimeter Over dit project zal worden gerapporteerd via het programma Digitale Veiligheid.
8. Veilige data-uitwisseling Aanvullend op de samenwerkingen en maatregelen die hierboven zijn genoemd, ondernemen we in 2022 naar aanleiding van de motie ‘Commons als onderdeel van de datastrategie’ extra acties om Amsterdammers beter te kunnen laten meebepalen over veilige data-uitwisseling in Amsterdam.
2021 2022 Agenda AgendaDigitale DigitaleStad StadTussenrapportage Eindrapportage
Amsterdam, het Centrum voor Wiskunde en Informatica en media partners onderzoek wordt gedaan naar nieuwe digitale media in relatie tot bijvoorbeeld fake nieuws, nieuws bubbels en democratie. In het RAAITprogramma wordt het verantwoorde gehalte van AI-systemen geduid en verantwoorde alternatieve technologie ontwikkeld. Deze technologie wordt uitgetest met partners in de media, zakelijke dienstverlening en retail, in samenwerking met de hogescholen in Utrecht en Rotterdam.
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
25 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
‘Openbaarheid vraagt om een open houding en organisatiecultuur.’
Project Telraam Een voorbeeld hiervan is het project Telraam8. In dit project worden inwoners in Amsterdam Noord betrokken het verbeteren van inzicht in verkeersbewegingen van fietsers, voetgangers, auto’s en vrachtauto’s. Inwoners dragen in deze proef bij aan de datakwaliteit over verkeer. Samen met Waag en Commons Network wordt kennis ontwikkeld over hoe initiatief nemers en partijen in de stad kunnen samenwerken aan ‘datacommons’ waarin bewoners een actieve rol hebben.
9. Landelijk telecombeleid Amsterdam wil een leefbare en toegankelijke stad zijn voor iedere Amsterdammer. Tegenwoordig is goede digitale connectiviteit daarvoor een cruciale voorwaarde. We willen inzichtelijk maken waar de meest betrouwbare en snelste verbindingen komen, om te profiteren van kansen in de digitale stad. Tegelijkertijd koestert de digitale connectiviteit de vrijheid en eerlijke toegang voor alle Amsterdammers en beschermt deze de digitale rechten. Er wordt gewerkt aan een gemeentelijk plan waarin het beleid voor zendmasten staat beschreven. Om zoveel mogelijk oplossingen te zoeken voor uitdagingen die beslag leggen op de openbare ruimte en waarmee de samenwerking tussen telecom
8
www.telraam.net
aanbieders wordt bevorderd om zo effectief mogelijk te kunnen opereren. Hierin wordt samengewerkt met telecomaanbieders.
10. 5G Fieldlabs We hebben gewerkt aan meer en betere kennisdeling met bewoners over 5G en gingen actief het gesprek aan om bestaande zorgen weg te nemen. In samenwerking met de UvA is een kunstobject gerealiseerd. Dat maakte zichtbaar wat elektro magnetische velden en 5G zijn en doen. Dit droeg bij aan onze transparantie over het toepassen van nieuwe technologie naar bewoners. Het kunstwerk wordt onderdeel van de publieksprogrammering van de OBA in het kader van OBA Next. Er is in de loop van 2022 besloten om geen 5G Fieldlab op het Marineterrein te ontwikkelen. Dit heeft met name te maken met de beperkte beschik baarheid van 5G-frequenties om mee te experimenteren in Amsterdam en met de naderende veiling van 5G-frequenties. Wel zal het proces over het fiedlab worden geëvalueerd. Geleerde lessen worden toegepast in toekomstige, soortgelijke trajecten.
11. Betrouwbare digitale infrastructuur De nieuwe werkwijze voor de uitrol van glasvezel, het zogenaamde coördinatenstelsel, droeg in 2022 bij
om de uitrol zo efficiënt, toekomst bestending en gestructureerd mogelijk te laten verlopen. Met behulp van deze zogenoemde ‘verglazing’ wordt de stad ook voorbereid op nieuwe digitale toepassingen en ontwikkelingen voor de laatste generatie mobiele telecomnetwerken met de komst van 5G. Ook hier geldt dat we in nauw overleg met de telecomsector bekeken hebben hoe de uitrol van glasvezel zo soepel mogelijk kan worden uitgerold. Op dit vlak moet vanwege de wet Markt en Overheid zorgvuldig worden geopereerd. De planning is in de loop van 2022 opgeschoven. Naar verwachting worden voor de zomer van 2023 de meerjarige afspraken verwacht voor datzelfde jaar. Daarna wordt gestart met afspraken voor 2024 en verder.
12. Gemeentelijk uitgangspunt ‘Open, tenzij’ (2022) Op 1 mei 2022 heeft de Wet open overheid (hierna Woo) de Wet openbaarheid van bestuur vervangen. Op 1 november 2022 hebben we in het Felix Meritis tijdens het eerste Woo-symposium ervaringen en plannen met de Woo gedeeld binnen G4 verband, met de VNG en BZK. Vanuit Amsterdam vertelde we over de actieplannen voor het actief openbaar maken van de verplichte informatie categorieën. In 2022 hebben we voor de tien informatiecategorieën een
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
actieplan opgesteld. Het door Amsterdam ontwikkelde publicatie kanaal werd gepresenteerd. Vijf van de tien informatiecategorieën worden al helemaal gepubliceerd, vier categorieën worden deels gepubliceerd en twee nog helemaal niet. Eind 2023 willen we honderd procent van de verplichte categorieën publiceren. Maar ook de in 2021 ingezette koers is voortgezet: in 2022 zijn meer Woo-verzoeken binnen de wettelijke termijn afgehandeld: 58% in 2021 tegenover 68% in 2022. Deze verbetering is onder andere mogelijk gemaakt door het versterken van de stedelijke afspraken, samenwerking en het stedelijk team. Maar ook door het succes van twee Woo-weken waarin vierennegentig medewerkers zevenvijftig Woo-verzoeken hebben afgehandeld. Openbaarheid vraagt om een open houding en organisatiecultuur. In 2022 zijn verschillende cursussen en opleidingen ontwikkeld, bijvoorbeeld tijdens de Summerschool 2022. Daarnaast is er een gedragsonderzoek gestart met betrekking tot openbaarheid en informatiebeheer. We hebben nog steeds te maken met structureel grote achterstanden, lange afhandeltermijnen en moeilijk vindbare informatie. In de tweede helft van 2022 is er hard gewerkt aan een voorstel voor het versnellen van het uitvoeren van de Woo en het op orde brengen van de informatiehuishouding.
4 Toegankelijkheid dienstverlening
Een voorstel naar (inter-)nationaal voorbeeld en in lijn met de adviezen van de Rekenkamer. In 2023 wordt dit vervolgd.
13. Agenda Amsterdamse Intelligentie In deze agenda staat de ambitie van de gemeente Amsterdam op het gebied van artifciële intelligentie, geheel in lijn met de Amsterdamse ambitie van de gemeente en kennisinstellingen gezamenlijk (AI technology for people). Amsterdam For All Het AI-team werkt aan het project Amsterdam For All, waarmee we onderzoeken hoe met kunstmatige intelligentie de toegankelijkheid van de stad gemeten kan worden. Dit geldt ook voor de fysieke wereld. Denk aan rolstoeltoegankelijkheid en voorzieningen van slechtzienden. Hiertoe werken we samen met WorldEnabled, een organisatie die zich inzet voor inclusieve steden. Het doel is kunnen meten en verbeteren van het voldoen aan toegankelijkheidseisen die wettelijk zijn vastgesteld. Met als doel dat iedereen makkelijker onderweg kan gaan. 3D-puntenwolk Het AI-team heeft gewerkt aan puntenwolken. Puntenwolken is een technologie welke op basis van sensoren de stad in beeld brengt in de vorm van punten. Daarmee kunnen bijvoorbeeld bomen en stoepranden
gedetailleerd in beeld gebracht worden. Dit is gebruikt om straat lantaarn, bomen en andere objecten in de openbare ruimte in beeld te brengen. Dit gericht op onderhoud van deze objecten. Nauwere samenwerking Amsterdam AI, de nieuwe naam voor de Amsterdamse AI-coalitie (voorheen ‘AI Technology for People’) heeft verschillende inhoudelijke domeinen. De coalitie richt zich op het versterken van onderzoeks- en ontwikkel activiteiten in de stad op health (gezondheid), business (bedrijfsleven) en citizens (bewoners). De coalitie is de samenwerking waarmee Amsterdam aansluit op Nederlandse en Europese ontwikkelingen op AI-gebied. De coalitie werkt naast inhoudelijke domeinen ook aan randvoorwaardelijke zaken voor een succesvolle AI-regio, zoals verantwoordelijke technologie en voldoende rekenkracht in sterke computers.
14. Netwerk Digitale Wijsheid Samen met de OBA organiseert de gemeente publieksactiviteiten over datawijsheid, zoals tentoonstellingen. De OBA werkte ook in 2022 samen met de gemeente aan het verbeteren van de digitale vaardigheden en geletterdheid van alle Amsterdammers. Zodat iedereen op eigen wijze de weg kan vinden in de digitale samenleving.
27 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
‘Gezamenlijk reflecteerden wij op wat digitale ongelijkheid betekent voor huidige en toekomstige dienstverlening en beleid.’
Oba.start Met het programma Oba.start wil de OBA de jaarlijks grofweg 10.000 nieuw geboren Amsterdammertjes en hun ouders bereiken. Hier werken we in de komende jaren hard aan, door het ontwikkelen en testen van nieuwe diensten en producten. Met de Start-dienst(en) en -producten daagt de OBA kinderen en hun ouders uit digitaal plezier te maken en geeft hun het gereedschap om veilig te kunnen deelnemen aan de digitale wereld. Zo ontwikkelden we Speesbeest9: een creatieve, interactieve installatie waarin kinderen hun eigen fysieke ruimtemonster kunnen tekenen en knutselen, uploaden en zo de digitale ruimte in kunnen sturen. Spelenderwijs leren ze hoe uploaden en downloaden werkt. De allerkleinsten creëren met Speesbeest een van hun eerste positieve digitale herinneringen. OBA Junior Daarnaast wordt gewerkt aan de doorontwikkeling van OBA Junior: de online bieb voor kinderen thuis. Voor elke leeftijd passende en verassende content om te zien, lezen of beluisteren. Samen of alleen, altijd veilig ontworpen volgens de Code voor Kinderrechten Online leefwereld van jongeren In 2022 is een start gemaakt met een vervolg te geven aan de verkenning op de Online leefwereld van jongeren.
9
https://www.oba.nl/agenda/waterlandplein/ maakjeeigenruimtemonster.24082022.html
Daarmee leert de gemeentelijke organisatie deze leefwereld beter te begrijpen. Dat biedt betere aansluiting. Er is een trendonderzoek uitgevoerd naar de online leefwereld van jongeren, met als doel beter te begrijpen hoe bredere trends als digitalisering, globalisering, individualisering, humanisering en klimaatverandering doorwerken in de manier waarop hedendaagse jongeren de wereld en hun toekomst zien en zich gedragen. Een belangrijke conclusie uit dit onderzoek is dat de on- en offline leefwerelden van jongeren niet langer gescheiden zijn. Ze lopen naadloos in elkaar over. Dit werkt door in de manier waarop zij informatie zoeken, vinden en tot zich nemen, leren, zich organiseren, hun geld verdienen en relaties aangaan. Om aan te sluiten op de leefwereld van jongeren (en daarmee de volwassenen van de toekomst) is het van belang dat dit door oudere generaties erkend wordt. Inzicht in online geweld In 2022 is bijgedragen aan het traject ‘Inzicht in Online Geweld’ in Amsterdam Zuidoost. In samenwerking met NHL Stenden en de Dutch Design Foundation wordt onderzocht hoe professionals in het jeugd- en veiligheids domein binnen de kaders van de wet hun werk ook in de onlinewereld kunnen doen. Bijvoorbeeld politie, jongerenwerkers, straatcoaches en projectleiders Jeugd- en Veiligheid bij de gemeente Amsterdam. In het verlengde van dit traject is specifieke
aandacht besteed aan de interpretatie van online uitingen van jongeren- en straatcultuur. Veel professionals spreken deze taal niet, wat leidt tot misinterpretatie en onbegrip van de doelgroep. In 2022 is begonnen met een werkproces waarin de kennis van ervarings- en inhoudsdeskundigen over (online) jongeren- en straatcultuur in het werkveld samen wordt gebracht en gedeeld met de professionals die verder afstaan van deze leefwereld. Alvorens er echt met dit werkproces gewerkt kan worden, moet deze eerste nog getoetst en gevalideerd worden bij het werkveld en juristen. Afronding TechConnect programma 2022 was het laatste jaar van het programma TechConnect. Na vier jaar zit de rol die het incubatieprogramma vanuit Amsterdam Economic Board heeft gespeeld erop. In april 2023 wordt het programma officieel afgerond met een slotevenement. De aanpak van TechConnect wordt vastgelegd in een framework dat beschikbaar is voor andere regio’s en andere sectoren. De Amsterdam Economic Board zal deze kennis beheren. Er wordt op dit moment al gekeken of deze aanpak ook ingezet kan worden om het tekort aan personeel in de energietransitie te verkleinen zodat ze deze transitie kunnen versnellen. De verschillende initiatieven die opgezet zijn vanuit TechConnect hebben inmiddels een gevalideerd businessmodel zodat zij zelfstandig
1 Digitale rechten
2 Data en technologie
3 Digitale ongelijkheid
4 Toegankelijkheid dienstverlening
29 2021 2022 Agenda Digitale Stad Eindrapportage
verder kunnen met het activeren van verborgen talenten naar de IT-arbeidsmarkt, in de regio Amsterdam en daarbuiten.
15. Randvoorwaarden digitaal meedoen In 2022 bekeken we vanuit het programma digitale stad waar en hoe we Amsterdammers en maatschappelijke organisaties kunnen ondersteunen. We organiseereden met een aantal organisaties, zoals Amerpodia en de OBA, publieksprogramma’s rondom het thema technologie en digitale samenleving. Training ‘Digitale Ongelijkheid’ In 2022 is de samenwerking met aantal bestaande partners verder geïntensiveerd. Zo is er samen met het Amsterdam UMC en Cybersoek een training ‘Digitale Ongelijkheid’ ontwikkeld. Daarin maken ambtenaren kennis met burgers met een grote afstand tot de online wereld. Wie zijn deze burgers? Wat hebben zij nodig en waarom? Hoe sluiten deze behoeften aan bij de huidige dienst verlening en beleid? Ook deden zij kennis op over digitale ongelijkheid: wat wordt er precies onder digitale ongelijkheid verstaan en wat zijn mogelijke oplossingsrichtingen? Gezamenlijk reflecteerden wij op wat digitale ongelijkheid betekent voor huidige en toekomstige dienstverlening en beleid.
Cyberbank De pilot met de Cyberbank liep in 2022 en kan succesvol genoemd worden. De Cyberbank heeft in 2022 1.387 laptops uitgegeven en tegelijkertijd digitale hulp via de programma's van stichting Cybersoek aangeboden. Op die manier heeft een deel van de Amsterdamse minima de kans gekregen om hun digitale afstand te verminderen. De vraag is echter nog steeds groter dan het aanbod dan de capaciteit om de laptops weg te kunnen geven. Gemiddeld zijn er tussen de 400 en 600 aanmeldingen per maand. De Cyberbank streeft ernaar per maand minstens 150 laptops uit te kunnen geven. Public Roam Voor Publicroam gaan we door met de ambitie om Amsterdam te voorzien van een digitaal veilige publieke internetvoorziening. Deze willen we koppelen aan de viering van Amsterdam 750. We ambitie blijft om onderzoek naar gedrag, gebruik en impact van Publicroam te doen samen met de stichting Publicroam. Dergelijk onderzoek kan een basis bieden voor beleid rondom een meer dynamische variant van Publicroam, waar bijvoorbeeld in parken na middernacht geen wifimeer wordt aangeboden om overlast te minimaliseren. Publicroam kan ook een meerwaarde bieden in de verhoging van de weerbaarheid van de ondernemers in de stad. Van het MKB en zelfstandig
ondernemers tot in de horeca: hoe past Publicroam als dienst ook binnen de keten van een 'vitale digitale infrastructuur' als het gaat over de digitale (en veilige) openbare ruimte van de stad? We onderzoeken de mogelijkheden voor Publicroam op locaties met een maatschappelijke functie. Zoals scholen, ziekenhuizen, culturele instellingen. We onderzoeken ook mogelijke samenwerkingen met bijvoorbeeld Schiphol, GVB, NS of ProRail. Landelijk telt Nederland inmiddels 712 Publicroam locaties, waarvan er in de regio Amsterdam inmiddels ruim 100 locaties actief zijn. De spreiding in de stad is gelijkwaardig verdeeld over de stadsdelen. In de afgelopen maanden is er samen met de organisatie achter de dienst Publicroam besproken hoe we WiFi-roaming op nog meer plekken in Amsterdam beschikbaar kunnen stellen. Dit zorgt voor een grotere verspreiding van de veilige WiFi-wolk. Middels een app voor de smartphone of tablet voor zowel Android als Apple kunnen mensen zich veilig aanmelden en verbinden met de Public Roam-locatie.
Agenda Digitale Stad 2021 | 2022 Eindrapportage
Colofon Vormgeving Ontwerpwerk Fotografie Beeldbank Amsterdam versie 1.0 juli 2023 codevoorkinderrechten.nl
Gemeente Amsterdam Digitalisering en Innovatie innovatie@amsterdam.nl amsterdam.nl/innovatie
ONT2023050
Contact