Discussienota Vissen PvdD

Discussienota: vissen aan de haak slaan gaat niet samen met dierenwelzijn “The question is not Can they reason? or Can they talk? but Can they suffer?” – Jeremy Bentham in: The principles of morals and legislationi Inleiding De Partij voor de Dieren wil met deze discussienota graag het gesprek aangaan over dierenwelzijn in Amsterdam en van vissen in het bijzonder met de woordvoerders Dierenwelzijn in de raadscommissie WB. Dierenwelzijn krijgt gelukkig steeds meer aandacht in Amsterdam en het gemeentelijk beleid hierover wordt stapje voor stapje uitgebreid. In de onlangs verschenen evaluatie van de Agenda Dieren werd benadrukt dat het “vanzelfsprekend” is om dieren “net zoals de mens, te beschermen tegen leed en welzijnsproblemen.”ii Toch verpacht de gemeente nog wel visrechten in de Amsterdamse wateren. Voor zowel vissen als andere dieren heeft ‘sportvissen’ schadelijke gevolgen.iii Vissen worden aan een haak door hun huid uit het water getrokken, waarna ze stressvol worden blootgesteld aan de open lucht. Vistuig veroorzaakt wonden aan de vissenmond en de vis wordt vervolgens gewond teruggegooid in het water. Ook veel andere dieren worden in Amsterdam (dodelijk) verwond door vistuig. De Dierenambulance Amsterdam maakt regelmatig meldingen hierover.

Zo stierf er recent nog een zwaan door vistuig in zijn of haar nek.iv In 2014 schreef het college in reactie op het initiatiefvoorstel ‘Amsterdam eerste visvriendelijke stad van Nederland’ van de Partij voor de Dieren dat er geen onderzoeken zijn waarmee pijn bij vissen is aangetoond. Intussen is er voldoende wetenschappelijk onderzoek waaruit blijkt dat vissen pijn hebben. Een korte uitleg is goed te zien in deze deze korte video van populair-wetenschappelijk tijdschrift Quest.v

De beleving van pijn is een complex fenomeen bij zowel mensen als andere dieren. Mensen kunnen onderling communiceren over de pijn die ze voelen, maar zij kunnen niet elkaars pijn voelen. Toch twijfelen we niet aan het vermogen van andere mensen om pijn te voelen. Ook twijfelen we er niet aan dat bijvoorbeeld honden of katten pijn kunnen voelen. Mede daarom beschermen we onze huisdieren tegen mishandeling en geweld door middel van wetten. Deze discussienota presenteert recent wetenschappelijk onderzoek waaruit blijkt dat vissen pijn beleven. De Partij voor de Dieren is ervan overtuigd dat deze inzichten beleidsmatige veranderingen ten aanzien van vissenwelzijn noodzakelijk maken.

1

Nociceptoren en pijnsensaties Als we spreken over de mogelijkheid tot het voelen van pijn bij mensen verwijzen we naar het zenuwstelsel van de mens. De nociceptoren aanwezig in het lichaam reageren op bijvoorbeeld verhitting of schadelijke invloeden.vi Een van de belangrijkste twistappels als het gaat om de pijnbeleving bij vissen is de aanwezigheid van zulke nociceptoren (of vergelijkbare pijnreceptoren). Dr. Lynne Sneddon (nu universitair hoofddocent aan de Universiteit van Göteborg) bewees al in 2002 dat de vissoort die zij onderzocht, de regenboogforel, nociceptoren had en in later onderzoek toonde zij dit ook aan voor vele andere vissoorten.vii Verder schrijft zij in april 2021 dat de wetenschap in de laatste jaren definitief heeft aangetoond dat vissen pijn lijden.viii Ook andere onderzoeken onderschrijven deze conclusies. In een artikel uit 2020 wordt, behalve Dr. Sneddons onderzoek, recente data aangehaald met betrekking tot bijvoorbeeld stresshormonen in vissen.ix Bovendien bleek uit onderzoek dat ook begin 2021 werd gepubliceerd dat octopussenx niet alleen fysieke, maar ook emotionele pijn kunnen ervaren.xi In recente overzichtsartikelen worden de laatste onderzoeken op dit gebied, maar ook de menselijke aarzeling om pijnbewustzijn aan vissen toe te schrijven, besproken.

Deze artikelen beschrijven wetenschappelijke consensus over de vragen of vissen nociceptoren hebben (ja), pijnstilling meetbaar effect heeft op vissen (ja), zij een zenuwstelsel hebben (ja) en de binnenkomende prikkels verwerkt worden in het vissenbrein (ja).xii Naar aanleiding van deze onderzoeken rijst desondanks bij sommige mensen de vraag of vissen, ondanks dat zij pijnreceptoren hebben, deze pijnprikkels mogelijk anders verwerken. Bij de mens wordt een specifiek deel van de hersenen geassocieerd met pijnbeleving. Omdat vissen niet precies dezelfde hersenstructuur hebben als mensen zou het onmogelijk zijn om te bepalen hoe vissen deze pijnprikkels beleven. Aangezien pijn meestal gedefinieerd wordt als “een onplezierige sensorische en emotionele ervaring die geassocieerd wordt met daadwerkelijke of mogelijke weefselbeschadiging, of beschreven in termen van zulke beschadiging,”xiii is het noodzakelijk om ook iets over de beleving van deze pijnprikkels te kunnen zeggen.

Recent onderzoek (2021) laat echter zien dat pijn bij mensen ook verwerkt kan worden in andere delen van de hersenen, zoals in het geval van mensen met hersenletsel.xiv De onderzoekers achten het daarom onjuist om pijnbeleving bij vissen uit te sluiten op basis van de claim dat zij de relevante hersenstructuur zouden missen.xv Pijngedrag In het boek Do fish feel pain? van Victoria Braithwaite (2010), professor of Animal Behaviour and Cognition aan de Pennsylvania State University, wordt beschreven dat vissen complexe gedragspatronen en -veranderingen laten zien naar aanleiding van (mogelijke) pijnprikkels. En hoewel pijngedrag door vissen niet in mensentaal uitgedrukt kan worden vertonen zij in veel gevallen duidelijk herkenbare pijngedragingen.xvi Zo bleek uit een studie waarbij onderzoekers de vissen lipinjecties gaven met een pijnverwekkende substantie dat “de vissen langzamer zwommen, verminderde sociale activiteit vertoonden en hun lippen tegen de glazen wanden van de tank of in het zand op de bodem wreven.”xvii Braithwaite beschrijft verder dat vissen geïnjecteerd met een pijnverwekkend middel een langdurig hogere hartslag vertoonden en een verminderde eetlust.xviii Bovendien beschrijft ze dat de vissen “soms van de ene kant naar de andere wiegden en zachtjes tussen hun twee borstvinnen rolden.” Ook maakten de vissen soms “wegschietende bewegingen.”xix

2

In aanvullende onderzoeken bestudeerden de onderzoekers de meer complexe gedragspatronen van de vissen, en de manier waarop deze beïnvloed werden door pijnprikkels. De vissen die bijvoorbeeld doorgaans nieuw geïntroduceerde objecten in hun aquariums meden deden dit niet op het moment dat zij pijnverwekkende substanties toegediend kregen.xx Braithwaite vergelijkt dit met de manier waarop mensen sneller afgeleid zijn wanneer zij pijn ervaren. Zij acht het dan ook bewezen dat vissen wel degelijk pijn kunnen voelen, zich daar cognitief van bewust zijn (wat het hierboven beschreven aandachtsexperimentxxi aantoont) en kunnen lijden. In een onderzoek van Dr. Sneddon kregen vissen de keuze uit twee aquariums: een aquarium zonder aankleding en een aquarium met gravel, beplanting en zicht op andere vissen. In eerste instantie kozen de vissen voor het gedecoreerde aquarium. Maar wanneer zij geïnjecteerd waren met een pijnverwekkend middel, en het water in het lege aquarium een pijnstillend middel bevatte, kozen de vissen voor de niet-gedecoreerde omgeving.xxii Het gedrag van de vissen liet hier duidelijk zien dat zij pijn wilden vermijden.

Ook zijn er onderzoeken die aantonen dat vissen depressief gedrag kunnen vertonen, zoals verminderde interesse in “voedsel, speelgoed, verkenning – net als klinisch depressieve mensen.”xxiii Conclusie: de noodzaak van een visverbod Het is inconsistent om uit pijngedragingen bij mensen te constateren dat mensen pijn kunnen lijden, terwijl we bij pijngedragingen van vissen een andere conclusie trekken. Uit hierboven beschreven fysiologisch onderzoek blijkt bovendien dat vissen (net als mensen) pijnreceptoren hebben. De hierboven beschreven wetenschappelijke onderzoeken naar de pijnbeleving bij vissen concluderen dan ook dat vissen, net als mensen, pijn kunnen voelen. Uitgaande van het wetenschappelijke onderzoek op dit gebied zijn er beleidsmatig een aantal veranderingen wenselijk ten aanzien van vissen. In het bijzonder pleit de Partij voor de Dieren voor de noodzaak van een visverbod. Niet alleen veroorzaakt hengelen onnodig lijden bij vissen, maar ook andere dieren worden geschaad en soms gedood door achtergelaten vistuig.xxiv De overeenkomst voor pacht en verpacht van het visrecht in de wateren in eigendom van de gemeente Amsterdam eindigt op 31 juli 2024.xxv Hier ziet de Partij voor de Dieren een uitgelezen kans om met de beëindiging van deze pachtovereenkomst een einde te maken aan een praktijk die onnodig lijden bij vissen veroorzaakt. i

Bentham, J. (1789) The principles of morals and legislation, hoofdstuk 17. bentham1780.pdf (earlymoderntexts.com). ii Gemeente Amsterdam (2021) Evaluatie Agenda Dieren. Een diervriendelijk Amsterdam. p. 34. iii Hengelen leidt niet alleen tot verminderd dierenwelzijn bij vissen, maar kan ook leed en overlijden van andere dieren tot gevolg hebben. Zie bijvoorbeeld dit recente bericht over een zwaan die overleed aan vistuig in de nek: Vermiste zwaan met vistuig in zijn nek dood gevonden - AT5. iv https://www.nhnieuws.nl/nieuws/295997/vermiste-zwaan-met-vistuig-in-zijn-nek-dood-gevonden v https://www.youtube.com/watch?v=yEBknGzH2DY vi Martini, F.H., Nath, J.L., Bartholomew, E.F. (2012) ‘Nociceptors’ in: Fundamentals of Anatomy & Physiology. Ninth edition. Pearson Benjamin Cummings: San Francisco. p. 498. vii There is ample evidence that fish feel pain | Letters | The Guardian (ingezonden brief van 12 april 2021). viii There is ample evidence that fish feel pain | Letters | The Guardian (ingezonden brief van 12 april 2021). Zie ook Sneddon’s wetenschappelijke artikel: https://doi.org/10.1098/rstb.2019.0290 ix Do Fish Feel Pain? Growing Research Says Yes (thehumaneleague.org).

Het geciteerde onderzoek: Hormonal responsiveness to stress is negatively associated with vulnerability to angling capture in fish | Journal of Experimental Biology | The Company of Biologists x De indieners van deze discussienota zijn zich ervan bewust dat octopussen tot de koppotigen behoren, en niet tot de vissen, maar zijn van mening dat gelijkaardige vragen naar het pijnbewustzijn spelen bij deze dieren.

3

Aangezien het aangehaalde onderzoek baanbrekende resultaten laat zien met betrekking tot octopussen zijn wij van mening dat deze ook in de context van vissen relevant kunnen worden geacht. xi Octopuses Not Only Feel Pain Physically, But Emotionally Too, First Study Finds (sciencealert.com) xii Zie bijvoorbeeld: It's Official: Fish Feel Pain | Science | Smithsonian Magazine; Do Fish Feel Pain? Growing Research Says Yes (thehumaneleague.org); Voelen vissen pijn? - Vissenbescherming. xiii Deze definitie wordt meestal gebruikt in wetenschappelijke artikelen over pijn(beleving) en is afkomstig uit ‘Pain terms: a current list with definitions and notes on usage’ in: Pain Vol. 24, supplement 1, p.215-221 aldaar 217 (DOI: https://doi.org/10.1016/0304-3959(86)90113-2). xiv Voelen vissen pijn? (scientias.nl); Against Neo-Cartesianism: Neurofunctional Resilience and Animal Pain: Philosophical Psychology: Vol 34, No 4 (tandfonline.com); Fish May Actually Feel Pain After All, Argues a New Paper (sciencealert.com). xv Voelen vissen pijn? (scientias.nl); Fish brains and behaviour indicate capacity for feeling pain (wellbeingintlstudiesrepository.org); Are we wrong to assume fish can't feel pain? | Fish | The Guardian Fish Intelligence, Sentience and Ethics (wellbeingintlstudiesrepository.org). xvi V. Braithwaite (2010) Do fish feel pain? Oxford University Press: Oxford. Chapter 3, P. 46-74.

Zie ook: Vissen voelen wel degelijk pijn, op een gelijkaardige manier als zoogdieren | VRT NWS: nieuws. De hiervoor reeds genoemde artikelen in noten iii,iv,v,vii en viii bevatten ook allemaal beschrijvingen van pijn(vermijdend)gedrag bij vissen en concluderen eveneens dat vissen pijn ervaren op basis van dit gedrag. xvii Do Fish Feel Pain? Growing Research Says Yes (thehumaneleague.org), vertaald citaat. xviii Braithwaite, hoofdstuk 3 p. 64. xix Braithwaite, hoofdstuk 3 p. 63. xx Braithwaite, hoofdstuk 3, p. 68. xxi Voor een uitgebreidere beschrijving van het experiment en de conclusies die de onderzoekers daaraan verbinden zie Braithwaite, hoofstuk 3, p. 67-70. Zij refereert ook aan andere onderzoekers die tot vergelijkbare conclusies kwamen in hun werk. xxii It's Official: Fish Feel Pain | Science | Smithsonian Magazine xxiii Fish Depression Is Not a Joke - The New York Times (nytimes.com) xxiv Vermiste zwaan met vistuig in zijn nek dood gevonden - AT5; Steeds meer vogels verstrikt in visdraad | Alphen | AD.nl; direkte hulp | stichtingfloraenfaunabeschermingweesp.nl; 'Verloren vistuig schadelijkste soort afval voor zeedieren' - Nieuws.nl. xxv Aanpassing van deze overeenkomst dient acht maanden voor het van de einde pachtovereenkomst aangegeven te worden, uiterlijk 30 november 2023.

4