Conceptverslag Expertmeeting 13 september 2022

Gemeente Amsterdam Expertmeeting Energiecrisis en energiearmoede in Amsterdam

Expertmeeting, 13 september 2022 gehouden op dinsdag 13 september 2022 van 19.00 tot 22.00 uur in de raadszaal Verslag vast te stellen op woensdag 12 oktober 2022 Voorzitter: het lid Runderkamp Aanwezige raadsleden: Abdi, Belkasmi, Bentoumya, Boomsma, Hakiki, Hofland, Hoogtanders, Kreuger, Van Laken, Mangal, Namane, Nijssen, Noordzij, Van Pijpen, Van Schijndel en Yemane Aanwezig de experts: Energiecoöperatie De Windvogel: Laetitia Ouillet ESSENT: Resi Becker Rochdale: Imme van Dijk Vattenfall: Martin Neef Investico: Karlijn Kuijpers TNO: Koen Straver Stichting WOON: Evert Bartlema FIXbrigade: Marlijn Lafarre VVE Bond Amsterdam: Annet Terpstra Regionaal Energieloket: Paul Geurts van Kessel Amsterdamse Producerende Energie Coöperaties: Ted Zwietering NIBUD: Arjan Vliegenthart Verslag: Mieke van de Belt (Notuleerservice Nederland) De voorzitter opent de bijeenkomst en heet iedereen hartelijk welkom. Hij wijst erop dat deze expertmeeting een initiatief is van de PvdA. Mevrouw Heinhuis zal de meeting kort inleiden. De bijeenkomst wordt uitgezonden via de livestream. De uitzending is ook later terug te zien via de .. pagina. Doel van deze bijeenkomst is het vergaren van informatie voor de commissieleden. Een politieke discussie zal nu dus niet plaatsvinden. De sessie bestaat uit drie rondes.

In de eerste ronde schetsen de eerste zes experts in drie minuten hun visie op de huidige situatie. In de tweede ronde delen de andere zes experts hun initiatieven uit het maatschappelijk middenveld en wat ze zien en horen in de stad. En in de derde ronde dragen alle experts oplossingen aan voor de bescherming van kwetsbare Amsterdammers tegen energiearmoede. Na iedere ronde kunnen de commissieleden maximaal twee vragen stellen. Aan het eind, als er nog tijd is, kunnen nog prangende vragen worden gesteld. Mevrouw Heinhuis is blij met deze bijeenkomst. Heel veel Amsterdammers hebben het heel moeilijk. Een brede groep experts zal zijn visie toelichten. Waarschijnlijk zijn er zaken noodzakelijk vanuit verschillende invalshoeken. Eerste ronde:

1

De heer Straver is sociaal wetenschapper bij Energietransitiestudies TNO. Vijf jaar geleden is hij begonnen met energiearmoedeonderzoek in onder andere Amsterdam. Daaruit is een eerste adviesrapport uitgekomen. Hij is toen al geïnteresseerd geraakt in dit thema om inzicht te krijgen in wie er kwetsbaar zou kunnen zijn voor die energietransitie. Begonnen werd met het in kaart brengen van de grootte van die groep. Daarvoor zijn drie typen indicatoren ontwikkeld. Er zijn gelden gekomen naar Amsterdam om die aanpak te ontwikkelen. Gemiddeld zit er met name in het noorden, zuiden en oosten van Nederland veel problematiek en in Amsterdam is dat zo’n 5%. Dat valt dan eigenlijk wel mee. Maar die cijfers stammen uit 2019. In bepaalde wijken zijn die percentages een stuk hoger. Amsterdam-Noord, Zuidoost en Nieuw West zitten aan kop. Er wordt nu een landelijk kennis- en energieprogramma opgezet met effectmetingen. In november verschijnen er nieuwe energiearmoedeindicatoren. Die monitor komt landelijk beschikbaar. Er is steeds meer kennis, maar er is meer nodig. Mevrouw Kuijpers is onderzoekjournalist en deed vorig jaar onderzoek naar de isolatie in corporatiewoningen. Drie kwart van de mensen in energiearmoede woont in corporatiewoningen. De focus lag op de verschillen tussen de wijken en de woningbouwcorporaties.

Een kwart van alle corporatiewoningen is slecht geïsoleerd, waarbij 5% in Amsterdam zeer slecht is geïsoleerd (label F of G). De cijfers – en die zijn van een jaar geleden – laten zien dat er verschillen zijn tussen corporaties. Ymere en De Alliantie deden het iets slechter dan andere: 30% van hun woningen is slecht geïsoleerd. Voor Rochdale, Stadgenoot en Eigen Haard is dat 25%. Corporaties hebben als doel een gemiddeld energielabel te behalen. Dat kan betekenen dat een corporatie in Almere veel goed geïsoleerde woningen hebben en veel slechte in Amsterdam. Gemiddeld doet zo’n corporatie het dan goed. Bij de afspraken over isolatie van corporatiewoningen is lang gekeken naar de klimaatwinst en minder naar energieongelijkheid. Het onderzoek laat focusgebieden zien: woningen met slechte isolatie bij bepaalde corporaties. De heer Neef is bij Vattenfall verantwoordelijk voor betalingen en incasso’s. De enorm hoge energieprijzen zijn een grote zorg voor zowel de klanten, maar ook voor Vattenfall zelf wegens het grote risico. Uitgangspunt is het CPB-onderzoek. 1,2 miljoen huishoudens dreigt in serieuze problemen te komen. Vattenfall ziet nog steeds structureel hoge energieprijzen op de groothandelsmarkt. Het CPB rekent met 600% hogere inkoopprijzen dan normaal. Gezinnen gaan gemiddeld van 2.000 euro kosten per jaar naar 6.500 euro.

Normaal gesproken wordt met sociale incasso gekeken naar uitstel of betalingsregelingen, maar uitstel is bij dit soort bedragen geen oplossing. Met de overheid lopen gesprekken over een aanpak. De telefoon staat roodgloeiend bij de klantenservice. Klanten maken zich - terecht - grote zorgen. 10% van de klanten betaalt maandelijks fors te weinig en 30% betaalt te weinig. Dat gaat leiden tot forste bijbetalingen op de jaarnota. Het aantal vroegsignaleringsmeldingen in Amsterdam laat een flinke stijging zien, zo’n 40 tot 50% meer. Het aantal mensen dat naar de betaalhulppagina kijkt, is enorm gegroeid. Mensen komen er zelf niet uit. Mevrouw Becker van ESSENT herkent veel in de bijdrage van de heer Neef. Het gaat nu helemaal niet meer over de lage inkomens. Een op de drie huishoudens gaat de komende tijd te maken krijgen met energiearmoede. Bij de inkoop gaat het om hoge gastarieven én hoge elektriciteitstarieven. ESSENT geeft klanten het advies hun maandbedrag omhoog bij te stellen. 5% doet dat. Naar verwachting zal straks 25% van de klanten te maken krijgen met een bijbetaling van meer dan 1000 euro. ESSENT doet veel om klanten te adviseren. Isoleren is soms niet mogelijk vanwege de kosten die dat dan weer met zich meebrengt. De situatie wordt onhoudbaar. Er moet echt samen naar een oplossing worden gezocht. De energiebedrijven kunnen dit niet alleen oplossen.

Belangrijk is financiële hulp te bieden in de gemeente. ESSENT wil graag kijken naar vaste contracten. Dan is helder voor de klant welk tarief hij kan verwachten. Dat tarief kan wellicht ook wat lager zijn dan nu. ESSENT zal ook kijken naar maatregelen als isolatie. Daarvoor moet ze dan wel de wijk intrekken.

2

Mevrouw Van Dijk zit hier namens Rochdale, een corporatie met 28.000 huishoudens in Zuidoost, Nieuw-West en Noord. Dat zijn precies de huishoudens die het ver voor de energiecrisis al moeilijk hadden. 75% heeft recht op huurtoeslag en dat betekent dat ze een laag inkomen hebben. Rochdale vermoedt betalingsproblemen, maar op dit moment heeft Rochdale niet te maken met betalingsachterstanden of met een roodgloeiende telefoon. Mensen die laaggeletterd zijn komen veelal moeilijk in contact met instanties. Daar is winst te halen. Mensen kijken of ze hun gasaansluiting kunnen verwijderen of palletkachels kunnen installeren. Dat is een veiligheidsrisico. Ze kan dat niet kwantificeren, maar daar komen wel allerlei signalen over binnen. In heel Nederland gaan in 2024 de huren actief naar omlaag. Rochdale heeft bepleit dat al in 2023 te doen voor de minima. Twee derde van die korting gaat terug naar het rijk, omdat het van de huurtoeslag af gaat. Dat is een generieke maatregel. Zo’n maatregel op de huur heeft dus niet het gewenste effect. Gekeken is naar de slechte energielabels. Die corresponderen weinig met het energiegebruik. Daarom wil Rochdale de focus leggen op betalingsproblemen en niet naar E, F of G. Wat het meeste effect heeft, zijn kleine maatregelen in de woning en het gesprek met bewoners aangaan. Dat gaat niet via de mail of de telefoon, dat gebeurt in de buurten.

Mevrouw Ouillet werkt bij de gemeente in Schiedam als programmamanager van een aardgasvrije wijk. Ze waarschuwt voor het sneeuwbaleffect. De energiearmoede is al in volle gang, maar die is nog niet overal goed zichtbaar. De helft van een bepaalde kwetsbare wijk in Schiedam bestaat uit corporatiewoningen en de andere helft zijn VvE’s. Een groot deel daarvan heeft een vast contract dat eind november afloopt. Die mensen komen straks dus in de problemen. Mensen hebben oliekachels gekocht die ze verstoppen. Hun rekening gaat van 1500 euro per jaar naar 5.000 of 6.000 euro. Deze huishoudens kunnen dat op geen enkele manier betalen. Bij een woningcorporatie kan er nog wat aan de huurprijs worden gesleuteld, maar bij particuliere woningeigenaren ontstaan er alleen maar problemen. De warmteconsument krijgt in januari de nieuwe tarieven voor warmte. Die tarieven zijn getoetst door de toezichthouder op een systematiek die iedereen hier wel kan begrijpen, maar die is voor de klant niet uit te leggen. Ze bepleit dat er dit jaar van te voren een overleg plaatsvindt waarin inzicht wordt verkregen in hoe de warmtebedrijven er voor staan en hoe de tarieven tot stand komen. Een warmtebedrijf moet aardgaskopen om zijn portfolio te hedgen. Dat is in de huidige markt bijna niet te doen. Er is een trend gaande om met slimme stopcontacten te kijken wat het meeste stroom gebruikt.

Dat is veelal de CV-ketel. De ketel op bepaalde momenten uitzetten is levensgevaarlijk. Ze roept iedereen op met de Veiligheidsregio’s zo snel mogelijk na te denken over communicatie naar huishoudens over wat ze wel en absoluut niet moeten doen. Vragen van de raad: Het lid Hofland is benieuwd hoe het bestaan van vakmannen die een opleiding tot energiecoach hebben gevolgd, aan bewoners bekend wordt gemaakt. Mevrouw Van Dijk legt uit dat de vakmannen dagelijks bij mensen thuis komen. Dat is een extra contactmoment voor de energieprijs. Mensen per mail of brief informeren levert niet veel op bij deze doelgroep. Het lid Boomsma heeft veel mensen gesproken die nog niets hebben gehoord van hun energiebedrijf, dus in hoeverre worden mensen geïnformeerd en gewaarschuwd voor de hoge prijzen.

3

De heer Neef legt uit dat nieuwe tarieven eigenlijk altijd van te voren worden gepubliceerd. Klanten worden persoonlijk geïnformeerd. Dat gebeurde vroeger op twee vaste momenten in het jaar. Nu kan dat ook op andere momenten. Het lid Boomsma hoort dat de energiebedrijven grote kosten maken. Misschien zou een cap goed zijn. Mevrouw Becker legt uit dat ESSENT inkoopt op de Europese energiemarkt tegen hoge prijzen. Vervolgens verkoopt ESSENT dat aan zijn klanten. Daar zit ook nog een risico in verdisconteerd, bijvoorbeeld dat klanten kunnen overstappen. Het leveren van energie leidt niet tot hoge winsten. Als ESSENT een lagere verkoopprijs zou berekenen aan de klanten, moet ze nog altijd inkopen tegen hoge prijzen. Een prijscap werkt dus niet. Dat leidt uiteindelijk tot instabiliteit bij energiebedrijven. Ze pleit voor eenvoud en snelheid in de maatregelen. Het lid Kreuger ziet zo’n cap op de prijs wel in andere landen. Mevrouw Becker verzekert dat het uiteindelijk niet uitvoerbaar is, want de inkoopprijs is nu eenmaal zo hoog. Dat heeft te maken met schaarste en met de beschikbaarheid van LNG. Uiteindelijk zijn de effecten van een negatieve oplossing in het buitenland te zien. Het lid Kreuger stelt dat de winsten groter worden als er een hoog risico moet worden afgedekt. Dan maakt een bedrijf meer winst.

Mevrouw Becker legt uit dat een energiebedrijf een sterkere positie heeft op het moment dat het zowel kan produceren als verkopen op de markt. Dat is niet het geval bij de meeste Nederlandse energiebedrijven. Marges worden niet verhoogd, want de energiebedrijven willen de rekening voor de klant betaalbaar houden. De heer Van Schijndel ziet dat de energieprijzen sinds het begin van de Oekraïneoorlog fors gestegen zijn. De bedrijven hadden dan toch eerder heel veel moeten inkopen, omdat de verwachting was dat prijzen verder zouden stijgen. De heer Neef legt uit dat dat een van de risico’s is en de grote volatiliteit in de energiemarkt. Achteraf gezien was het op de vooravond van de oorlog een verstandig moment geweest om heel veel in te kopen. Analisten dachten echter dat die oorlog niet zou gaan plaatsvinden. Mevrouw Ouillet vult aan dat de hoogste gasprijs in april/mei moest worden neergeteld. Dat was het moment dat de Duitsers zeiden de gasopslagen flink te gaan vullen. De prijs kent steeds grote schokken. De elektriciteitsprijs is de afgelopen weken steeds gaan stijgen door de droogte in Noorwegen en de stilgelegde kerncentrales in Frankrijk. De heer Van Schijndel is benieuwd of er al heel veel vloeibaar gas is ingekocht. Mevrouw Becker kan niet aangeven hoeveel die inkoop precies bedraagt, maar het helpt wel dat er meer op de markt beschikbaar is.

Wel is het hele gaspijpleidingennetwerk gericht op transport van oost naar west. Nu komt het LNG uit Engeland en via België en het vraagt nog inspanningen om dat gas beschikbaar te krijgen. Maar de voorraad helpt wel. Mevrouw Hakiki vraagt of de energieleveranciers enig idee hebben hoe groot de groep in Amsterdam is die mogelijk van het energienet afgesloten wordt. En wat doen de energiebedrijven om de mensen te helpen, bijvoorbeeld mensen die nu al in de schulden zitten en hun post niet openen.

4

De heer Neef begrijpt dat de zorg zit op afsluiting. De gemeente speelt ook een rol met vroegsignalering. De energieleverancier sluit zelf niet af. Dat doet de netbeheerder. Bij warmte kan dat mogelijk wel gebeuren. Geprobeerd wordt dat te voorkomen door een langdurig en sociaal incassotraject. Is er geen enkel perspectief voor het energiebedrijf, dan volgt helaas die afsluiting. Verwachte cijfers in Amsterdam kan hij niet geven. Het lid Hakiki is benieuwd naar maatregelen die Amsterdammers op korte termijn kunnen helpen. De heer Neef licht toe dat er een groot en breed pakket moet zijn waar heel veel maatregelen onderdeel van zijn. Dat begint met energiebesparing. Het kabinet komt met een groot pakket aan compensatie. Verder is een belastingmaatregel mogelijk. Daarover loopt het gesprek nog. Dat is snel implementeerbaar. Het lid Heinhuis hoort vooral veel maatregelen die anderen moeten doen: de FIXbrigade, de gemeente, de landelijke overheid. Het gaat er nu om wat iedereen kan bijdragen. Daarom wil ze weten hoe mevrouw Beckers de samenwerking ziet met corporaties en private huurders. Wat kan ESSENT doen in deze moeilijke tijd? Mevrouw Beckers verzekert dat er van alles gebeurt om een situatie van schuldhulpverlening te voorkomen. Er wordt veel met klanten gebeld. Er worden simpele besparingstips gegeven. Teams gaan de wijk in waar slecht geïsoleerde huizen staan.

Mensen worden actief aangesproken om verbetering te realiseren. Er is heel veel onzekerheid over de ontwikkeling van de tarieven. Op dit moment worden geen contracten voor langere termijn aangeboden, omdat het compleet onzeker is hoe de prijsontwikkeling gaat verlopen. De ACM kijkt of een opzegvergoeding kan worden aangepast. Met een rechtvaardiger opzegvergoeding kan meer zekerheid aan klanten worden geboden om een vast tarief voor een langere periode vast te stellen. Het lid Heinhuis hoort dat veel mensen niets hebben aan besparingsmaatregelen. Dat zijn mensen die al met een jas aan in de kamer zaten omdat ze de rekening eerder ook niet konden betalen. Huurverlaging zou niet het gewenste effect hebben. Dat krijgt ze graag nader toegelicht. Mevrouw Van Dijk legt uit dat er best wel veel huurders zijn die al behoorlijk wat besparingsregelingen hebben genomen. Voor die groep zijn de besparingsmaatregelen geen oplossing meer. Toch moet die energierekening zo veel mogelijk naar beneden. Dat gaat niet lukken vanuit de FIXbrigade of vanuit stichting !Woon. Huurverlaging is echt heel belangrijk. Als Rochdale deze huren gaat verlagen, dan betalen armen voor armen. Generieke maatregelen worden betaald door mensen die dat zelf nodig hebben. Het is een middel dat praktisch kan, maar onwenselijk is. Het gebeurt nu omdat er een korting is gekomen op de verhuurdersheffing.

Wordt de huur verlaagd, dan gaat twee derde van die verlaging van de huurtoeslag af. Die krijgen de mensen dus minder want die gaat naar het rijk. Daarom is het belangrijk meer te kijken naar het individu en niet generiek. Het lid Hoogtanders hoort graag welke samenwerking er nu is met gemeentelijke initiatieven zoals sociale wijkteams of buurtteams. Worden andere zorgen ook meegenomen? De heer Neef verduidelijkt dat die samenwerking vooral via vroegsignalering verloopt. Vattenfall heeft ook het initiatief genomen voor die vroegsignalering om ervoor te zorgen dat dat een goed convenant werd. Op het moment dat er contact is, wordt aan Vattenfall gevraagd wat die kan doen. Daar begint de samenwerking. Een betalingspauze, een betalingsregeling, verder maatwerk? Allerlei zorgen worden in die gesprekken meegenomen. Nu werkt een betalingsregeling alleen niet meer goed. De bedragen zijn gewoon te groot. Die mensen worden doorverwezen. De middelen van Vattenfall zijn

5

beperkt. Gekeken wordt wat mensen kunnen betalen en wat ze moeten betalen. Dat gat moet worden opgelost. Het lid Van Pijpen hoort vanuit de buurtteams dat die ook veel te maken krijgen met budgetenergiebedrijven die niet alleen snel verhogen maar ook minder geneigd zijn tot betalingsregelingen of andere oplossingen. Ze hoort graag hoe de energiesector dat soort verschillen probeert te dempen. Mevrouw Becker legt uit dat de sector vertegenwoordigd is in Energie Nederland en daar worden de maatregelen besproken. Wat een bedrijf wel of niet kan doen, heeft ook te maken met de financiële positie. Dat kan ze niet voor een individueel bedrijf beoordelen. De hele sector ziet wel dat er echt een groot sociaal probleem gaande is. Prijzen verhogen die niet betaald worden, dat is ook voor een bedrijf niet duurzaam. Het lid Kreuger hoort graag dat ESSENT en Vattenfall mensen geruststellen dat hier in Amsterdam niemand wordt afgesloten van het energienet. Mevrouw Becker kan dat niet garanderen. Wel worden er heel veel stappen gezet voordat een huishouden wordt afgesloten. Er wordt alles aan gedaan om dat te voorkomen. Het gaat erom dit soort situaties te voorkomen. Het lid Alberts hoort dat er vanuit Europa wordt gewerkt aan een winstbelasting op gasproducerende bedrijven en een btw-verlaging op elektraproducenten via windturbines, zonnepanelen en kerncentrales.

Is dat een maatregel die nog op tijd komt? Mevrouw Becker ziet dat er zo ontzettend veel gebeurt op dit moment dat de maatregelen bijna niet te volgen zijn. Het is nu het moment om hier een oplossing te creëren en die bestaat uit verschillende elementen. Financiële steun helpt. Ze hoopt op landelijke en lokale oplossingen. Mevrouw Ouillet is mede-eigenaar van een windmolen. Voor een derde van de huidige elektriciteitsprijs is de elektriciteit voor vier jaar lang aan een leveranciers verkocht. Niet iedereen profiteert van de hoge elektriciteitsprijzen. Tweede ronde: De heer Bartlema van !Woon ziet de laatste maanden steeds meer vragen van bewoners over de energierekening en hoe ze daarop kunnen bezuinigen. Mensen hebben grote zorgen of zijn zelfs in paniek. Ze krijgen te maken met enorme voorschotten. Het gaat ook om mensen met middeninkomens en eigenaar-bewoners. De groep is divers. Er zijn ook grote verschillen in bewustzijn – soms omdat ze nog helemaal geen afrekening hebben gehad of omdat ze in collectief gestookte complexen wonen. De energiecoaches komen geregeld bewoners tegen die niet weten hoe een thermostaat werkt. In veel complexen zitten oude systemen en ook bij de verhuurders ontbreekt kennis daarover. De verenigingen van eigenaren moeten straks incasseren. Dat wordt ook nog een probleem.

In veel woningen zit nog enkel glas of oud dubbelglas en daar is de eerste winst te behalen. Mevrouw Lafarre komt met een persoonlijk verhaal. Zij woont in een slecht geïsoleerde corporatiewoning en ze bestrijdt haar energiearmoede al langere tijd heel bewust. Dat betekent de tering naar de nering zetten: in een skipak op de bank zitten, sokken met batterijen, een elektrische deken, kruiken, de gordijnen dicht, wonen in de keuken. Dat heeft ze van jongs af aan geleerd, maar heel veel mensen hebben nog geen idee. Mensen hebben veel apparatuur staan maar kennen het

6

energieverbruik niet. Ook worden maatregelen nog wel eens verkeerd toegepast: tochtstippen verkeerd om of ventilatieroosters dichtplakken. De heer Vliegenthart ziet dat ook het aantal belletjes en vragen bij het Nibud toeneemt. Mensen vragen wat ze moeten doen om de winter nog enigszins warm door te komen. Een groep mensen heeft het al heel lang lastig om rond te komen en die redt het nu niet meer, 1,2 miljoen huishoudens. Een andere groep kon tot voor kort goed rondkomen, maar die moet nu ook bezuinigen. Die worden geholpen met tips en trucs. Gemeenten proberen zo veel mogelijk groepen te helpen. Gemeentelijk armoedebeleid werkt. Op papier lukt het grote groepen met die energietoeslag toch om net rond te komen. Zorg is er voor drie groepen: gezinnen met een laag inkomen en wat grotere kinderen; mensen die net boven het sociaal minimum zitten en dus geen recht hebben op die energietoeslag; en de groep die niet bereikt wordt. Dat is al gauw zo’n 15% in een stad. Voor die drie groepen zit zijn primaire zorg. Mevrouw Terpstra is voorzitter van een VvE in Nieuw-West, een wooncomplex van 150 woningen uit 1964 met collectieve verwarming. In Amsterdam zijn 22.000 VvE’s en die hebben elk minstens twee bestuurders, dus 44.000. Die bestuurders worden niet gehinderd door enige kennis en proberen allemaal het wiel opnieuw uit te vinden als het gaat om verduurzaming.

Kasreserves lopen snel terug; onderhoud wordt uitgesteld. Oorzaak: de hoge inflatie. Dit is niet het moment om servicekosten te verhogen. De energielening is bijna op. Kasreserves lopen terug. VvE’s zijn dus aangewezen op energieleningen binnen de gemeente. Daar geldt op = op. Alles wordt bij deze oudbouw op pauze gezet. Ze zou graag willen weten wat er nog aan energieleningen is. Aanvragen voor een warmtenet bij Vattenfall kennen een lange aanvraagperiode. Inmiddels is dat twee jaar. Ook de subsidieconstructies vanuit het rijk en de gemeente zijn ingewikkeld. Een versimpeling is niet pas in januari, maar nú nodig. Bewoners hebben geen app waarin ze kunnen zien wat ze dagelijks verbruiken in euro’s. De grote klap moet nog komen. Volgens de gebiedsregisseur is Nieuw-West een kansarme wijk, maar geeft geen ondersteuning in het verduurzamingstraject. De heer Zwietering moet namens de energiecoöperaties een verhaal vertellen met een wat langere horizon. De energiemarkt is in de jaren negentig op een schandalige manier geprivatiseerd en daardoor zitten de mensen nu met de brokken. Er moet nu wat anders gebeuren, een andere route. De energiecoöperaties hebben ervaring opgedaan en daarbij is betaalbaarheid, duurzaamheid en lokaal eigenaarschap vooropgezet. Daarmee bieden bepaalde projecten bewoners een perspectief.

Talloze bewoners vragen hoe zij een lokaal alternatief kunnen creëren voor de geprivatiseerde energiemarkt. Bij aankomende projecten wordt met bewoners gezocht om op basis van wat ze de afgelopen vier jaar hebben betaald, een haalbare businesscase tot stand te brengen. De gemeente Amsterdam weet in feite niet hoe ze beleidsmatig met dat principe moet omgaan. Hij hoopt op een discussie in de gemeenteraad. Energiecoöperaties zouden bij wet 50% van de energievoorziening moeten realiseren. Daar moet Amsterdam wel de handvatten voor bieden. De heer Van Kessel las gisteren in Het Parool dat Amsterdammers hun huizen wel energiezuiniger willen maken maar ze weten niet hoe. Het energieloket geeft antwoord op die vraag. Sinds december 2021 zijn er 187.000 unieke bezoekers op het energieloket Amsterdam geweest, zo’n 40% van de Amsterdamse huishoudens. De vraag naar energiebesparing is enorm. Daarbij gaat het grotendeels om collectieve inkoopacties voor isolatie of zonnepanelen en om de cadeau-actie voor energiebesparende maatregelen ter waarde van 70 euro. Zo’n cadeaubon geeft veel mensen de mogelijkheid kleine maatregelen te nemen. 48.000 huishoudens hebben de afgelopen maanden die cadeaubon verzilverd. 38% daarvan komt van minima, mensen met een fiscaal jaarinkomen van rond de 26.000 euro. Dus 38% van deze doelgroep is hiermee bereikt.

7

Vragen uit de raad: Het lid Hakiki is blij met de inzet van de FIXbrigade. Ze pleit voor stadsbrede invoering en hoort graag waar de FIXbrigade tegenaan loopt in de uitvoering en welke knelpunten er zijn. Mevrouw Lafarre meldt dat de vraag heel groot is, maar FIX zit nu nog in slechts drie stadsdelen. Ze wil heel graag stadsbreed uitbreiden maar daarvoor is geld nodig. Het lid Hakiki krijgt graag een toelichting op de strenge Amsterdamse normen om hulp te ontvangen. Het inkomen mag niet hoger zijn dan 120% van het wettelijk sociaal minimum en het vermogen gebaseerd op de Participatiewet. Dergelijke normen zijn niet meer toereikend. De heer Vliegenthart legt uit dat die 120% onderdeel is van de regeling die in Den Haag is bedacht. Wordt de groep uitgebreid, dan wordt het budget per individu minder zolang de gemeente zelf geen budget toevoegt. Als het anders moet, moeten er meer middelen bij. Hoe smaller de aanpak, hoe dieper je kunt gaan. Die grens van 120% vindt hij arbitrair. Al langer vindt hij dat de vermogensgrens los zou moeten staan van het toekennen van gemeentelijke ondersteuning. De Participatiewet staat eigenlijk niet toe dat mensen een buffer opbouwen. Mensen met een relatief bescheiden buffer uitzonderen van dit soort regelingen, is een perverse prikkel om te sparen voor tegenslagen. Het lid Van Laken hoorde dat de subsidieregels versimpeld zouden kunnen worden.

VvE’s worden nog niet heel goed betrokken bij het isolatie-offensief. Mevrouw Lafarre beaamt dat niet alleen de subsidieregelingen moeten worden versimpeld. Er is geen prikkel om over te stappen van gas naar elektra. Daar hebben mensen in een flatgebouw niet veel over te zeggen. Dat kost ongeveer 1000 euro. Hulp bieden kan alleen als onderdeel van het totaal. Misschien moet subsidie toch gelabeld worden. Onduidelijk is of woningcorporaties vooraf al afspraken krijgen. Dat vergt meer transparantie. Het lid Van Laken ontvangt bezorgde berichten van studenten die worden uitgesloten van de energiecompensatie door de gemeente. De heer Vliegenthart ontvangt die signalen ook. Studenten stapelen: ze moeten rondkomen, huisvesting vinden, een baan vinden. Vorige week is het studiestelsel nagerekend. Dat zorgt voor een lichte verbetering, maar veel studenten zijn nog afhankelijk van de slagkracht van hun ouders. Maar lang niet alle ouders kunnen financieel bijspringen. Studenten zijn dus zeker kwetsbaar. Het lid Heinhuis weet dat !Woon vorig jaar verhuurders al heeft opgeroepen hun woningen te isoleren en een huurkorting te geven voor een slecht energielabel.

Wat zou er moeten gebeuren om verhuurders te bewegen meer te doen? De heer Bartlema meent dat het wel verstandig is aan corporaties te vragen iets te doen aan de huren, of in ieder geval aan de huurverhoging voor woningen met een slecht label. Hij noemt het voorbeeld dat een huurder enkel glas zou kunnen bestempelen als een gebrek. Dan kan een huurder huurverlaging bedingen bij de huurcommissie. Dat zou dan een (financiële) prikkel kunnen vormen voor de verhuurders. Het lid Heinhuis is benieuwd naar het aantal aanvragers bij de FIXbrigade en waar die toename vandaan komt.

8

Mevrouw Lafarre stelt als corporaties meer verantwoordelijkheid moeten nemen voor hun bezit. Nu is er nog geen toename van aanvragen voor hulp te zien. Naar verwachting komt dat als de contracten aflopen en mensen hun hoge rekeningen krijgen. Mensen kampen in Zuidoost ook in de nieuwere, beter geïsoleerde woningen met dezelfde problemen. De heer Kreuger is benieuwd wat de heer Bartlema vindt van de aangedragen oplossingen als tochtstrips en dergelijke. De heer Bartlema stelt dat er diverse oplossingen moeten komen. Wat de energiecoaches aandragen, helpt een beetje. Enkel glas is een van de grootste problemen. Veel basic isolatiemaatregelen zijn veelal redelijk eenvoudig te nemen. Het lid Van Pijpen vraagt of dat goedkoop is, ook gezien de arbeidsmarktproblematiek en het tekort aan bouwmaterialen. Ze begrijpt niet waarom dat dan niet gebeurt. De heer Bartlema legt uit dat het vervangen van glas snel kan, niet super duur is en snel terug te verdienen is. Veel verhuurders doen het niet omdat ze het liefst alles tegelijk aanpakken, maar het kan bijvoorbeeld ook gelijk met een schilderbuurt. Ze moeten het naar voren trekken. Wachten op een grote renovatie hoeft helemaal niet. Het lid Hofland hoorde dat 38% van de minima de cadeaubon heeft verzilverd. Hij is benieuwd of er ook zicht is op het overige deel, bijvoorbeeld de middeninkomens. Wat zou ervoor nodig zijn dat op te schalen.

De heer Van Kessel weet dat de gemeente heeft getarget op middeninkomens. Het overgrote deel is naar de middeninkomens gegaan. Dat zijn wel de doelgroepen die echt te maken gaan krijgen met energiearmoede. In Amsterdam is geanalyseerd wat er nodig is zoals de cv opnieuw inregelen. De FIXbrigade gaat langs, marktpartijen doen dat ook. Dat komt uit op zo’n 100.000 gesprekken per jaar, in woningen waar maatregelen kunnen worden getroffen. Maar het gaat in de media om meer dan een miljoen huishoudens. Er is dus veel meer aanbod nodig, veel meer mensen die langs gaan in de wijken. Het hele aanbod dat fixers bieden, corporaties, marktpartijen, energieloketten, marktpartijen en gemeenten, kan dan gebruik maken van de capaciteit die daar ontstaat. Mensen worden centraal geworven en opgeleid. Er wordt ook samengewerkt met de MRA om op te schalen wat er al is. Dat is keihard nodig. Het lid Boomsma is nog nieuwsgierig naar welk beleid de gemeente kan ontwikkelen om de groepen beter te bereiken en te helpen. De heer Vliegenthart benadrukt dat er tempo moet worden gemaakt. Het moet dus simpel. Er is meer beleidsvrijheid nodig voor gemeenten. De samenwerkingspartners in de stad moeten alerter worden op wat er gebeurt. De gemeente zal huis aan huis langs moeten gaan met een aanbod om mensen de winter door te helpen. Het partnership met Den Haag is daarbij noodzakelijk.

Er wordt gesproken over het maximeren van de energieprijs. Mensen moeten weten waar ze aan toe zijn met de hoge inflatie en de hoge energieprijzen. Dat leidt allemaal tot extra stress en grote onzekerheid. Het is niet alleen de schaarste. Het lid Boomsma hoort graag op welke manieren de toets dan kan worden versimpeld. De heer Vliegenthart legt uit dat bijvoorbeeld een zzp’er niet weet wat zijn jaarinkomen is. Die wil zo’n subsidie misschien niet, want hij vreest dat hij straks iets te veel of te weinig heeft aangegeven en dan

9

moet hij met terugwerkende kracht het geld dat hij al heeft uitgegeven, terugbetalen. Die zzp’er kan zekerheid krijgen als de overheid zich baseert op wat zo iemand vorig jaar heeft verdiend. Dat is minder accuraat, maar dat geeft meer zekerheid. Het lid Van Pijpen wil nog weten in hoeverre de ervaringen in de coronatijd hieraan een bijdrage kunnen leveren, dus het lerend effect daarvan. De heer Vliegenthart denkt dat de regelingen uit de coronacrisis als inspiratie kunnen dienen: er is een brede aanpak nodig en je moet uitgaan van mensen van goede wil. Dan kan er sneller worden geacteerd. Dus een brede aanpak. Die kan het verschil maken. Het lid Van Schijndel begrijpt dat de gebruikers van warmtenetten zijn gevrijwaard van hele hoge tariefverhogingen. Dat biedt een mogelijkheid om Vattenfall en AEB aan te sporen nu collectief gestookte gebouwen op het warmtenet aan te sluiten. De heer Van Kessel focust op het informeren en adviseren van bewoners, huurder en koopwoningeigenaren. Hij gaat niet over gebiedsplanning of warmtenetten. Hij kan deze vraag niet beantwoorden. Wel worden mensen geïnformeerd als ze willen overstappen op een warmtenet. Het lid Van Schijndel gaat uit van de situatie dat de leidingen er al liggen. Dan is het heel eenvoudig om dat warmtenet aan te leggen. Dat is een kwestie van leunen op de warmteleveranciers.

Mevrouw Terpstra weet dat dat iets moeilijker is dan gedacht. In ‘haar’ complex zitten VvE’s die gasketels hebben die pas tegen 2030 aan het einde van hun levensduur zitten. Die bewoners hebben dus niet zo veel haast. Vattenfall heeft haar VvE een staffelkorting gegeven die voor de verschillende VvE’s dusdanig verschilt, dat het heel lastig wordt ze allemaal op één lijn te krijgen. Daar komt die lange wachttijd voor aansluiting nog eens bovenop terwijl de subsidie niet gegarandeerd is. De beeldvorming van stadswarmte is niet onverdeeld positief. Derde ronde: oplossingen van de experts De heer Bartlema denkt dat op korte termijn de meeste winst is te behalen op het vervangen van enkel glas. Daarvoor kunnen raadsleden vooral hun partijgenoten in Den Haag benaderen, want overmorgen komt dit aan de orde. Het is heel snel landelijk te regelen en als dat niet gebeurt, moeten er afspraken met de corporaties komen. Verder denkt hij aan een ‘isolatietrein’ rondom de overstap naar warmtepompen. Iedereen die daarop overstapt, krijgt dan een ingreep in zijn woning, waardoor die warmtepomp ook echt het nodige oplevert. Er lijkt volgens de raadsbrief van 6 september al te zijn voorzien in meer energiecoaches en de FIXbrigade.

Toch zijn er meer partijen nodig om ervoor te zorgen dat alle huurders in de stad iets begrijpen van die lagere aanvoertemperatuur van een centrale verwarming, 60 graden. Uitleggen hoe de thermostaat werkt – ook in collectief gestookte complexen en juist ook bij nieuwbouwwoningen. Tot slot het waterzijdig inregelen van alle radiatoren. Dat maakt ook zo 10% verschil in de rekening. Dat kunnen mensen niet zelf, maar daar moeten verhuurders en corporaties mee aan de slag. Mevrouw Lafarre verzekert dat mensen bij de FIXbrigade terechtkunnen als zij hun radiatoren waterzijdig ingeregeld willen hebben. Eerder is gevraagd om meer subsidie van de gemeenten om in alle wijken FIXinitiatieven te kunnen opzetten. Dat kan al voor 100 euro per woning. Goede samenwerking met corporaties is belangrijk, bijvoorbeeld in de vorm van een blokaanpak. Corporaties weten wat er waar als eerste moet gebeuren en een FIXbrigade kan dan snel werken. Een ander punt

10

is de energiebesparende maatregelen naar voren halen wanneer er sprake is van enige vorm van renovatie. De heer Vliegenthart heeft zijn beste antwoorden al bij de vragen van het lid Boomsma gegeven. Versimpelen en met een brede aanpak komen. Tot slot geeft hij aan dat er iedere keer een maatschappelijke discussie wordt gevoerd over een bepaald onderdeel van armoede, maar het gaat over een gebrek aan inkomen. Ook al kunnen mensen heel goed budgetteren, op een gegeven moment past het niet meer. Bestaanszekerheid komt met een adequaat inkomen. Dan kunnen mensen zelf meer opvangen. De gemeente zou de regie moeten pakken om in bredere context dat onderwerp aan te pakken. Energiebedrijven, woningcorporaties en het maatschappelijk middenveld zijn daarvoor nodig. De middelen zijn beperkt, maar het proces begint met het uitspreken van het probleem. Mevrouw Terpstra wijst op het keep-to-letprincipe. Het zou mooi zijn als de gemeente Amsterdam dat zo snel mogelijk gaat aanpakken. Er is nu heel weinig inzicht in de onderhuursituaties in de vrije sector. Dat gaat over studenten, mensen die met veel te veel in een huis wonen, mensen die uit andere landen komen. Die mensen worden heel slecht bereikt. Er moet meer menskracht op straat komen. Enkelglas en dubbelglas vervangen moet ook voor de VvE’s mogelijk zijn met een simpeler subsidieaanvraag. Maak één loket voor de VvE’s.

Die willen heel graag samenwerken met de woningcorporaties. Daarvoor is transparantie nodig. VvE’s willen daar graag van leren. Mevrouw Lafarre wil nog iets toevoegen. Deze VvE zit in Nieuw-West met enkel glas. In Nieuw-West zit ook de FIXbrigade en die werkt met raamfolie waardoor al 50% besparing mogelijk is. De heer Zwietering wijst op de nieuwe maatregelen op landelijk niveau en op Europees niveau die bijna dagelijks wijzigen. Dat maakt het allemaal ingewikkeld. Voor de Amsterdamse aanpak sluit hij aan bij de woorden van voorgaande sprekers. Zet in op een korte termijnaanpak als het gaat om isolatie. Zet in op een heldere wijkaanpak bij de energietransitie. De gemeente moet die aanpak duidelijker over het voetlicht gaan brengen. De heer Van Kessel weet dat er al heel veel is. Hij raadt aan goed in kaart te brengen wat er allemaal al is. Het initiatief van 15% in gas terug van de MRA werkt fantastisch. Op korte termijn worden enkele honderden fte’s geworven om langs de deuren te gaan. Dat kunnen studenten zijn, handige ooms, jongerenafdelingen van politieke partijen, gepensioneerde militairen, scholengemeenschappen, geloofsgemeenschappen en werkgevers die hun werknemers aansporen 8 uur per week als fixer aan de slag te gaan. Er moet voldoende realisatiecapaciteit zijn. Een VvE-loket is mogelijk; dat biedt hij als energieloket aan.

Op middellange termijn ontstaat er een recruitment-funnel voor de energietransitie als al die mensen die woningen langs gaan. Alle handjes zijn keihard nodig voor het isoleren van al die woningen. Het gaat om het managen van het aanbod. Als al die mensen dat werk allemaal gaan doen, raken ze ook geïnteresseerd in de energietransitie. De heer Straver vat de oplossingen als volgt samen: versterken, verbinden, veranderen. Versterken betekent de initiatieven die er nu zijn, ontzorgen zodat daar meters kunnen worden gemaakt. Verbinden betekent verschillende typen advies. Dat vergt meer tijd, maar levert meer op. Zo veel mogelijk verschillende maatregelen in één keer aanbrengen. Veranderen: het is crisis. In Duitsland denkt men na over het verwarmen van hallen en buurtcentra om mensen op te vangen als het koud is. Hij roept op het vervangen van enkel glas concreet te maken. Hoeveel fixers zijn er nodig voor 100.000 ramen? Hoeveel ROC-leerlingen zijn er. TNO heeft zelfs folievoorzetramen. Daar zijn de FIXers al mee begonnen.

11

Mevrouw Kuijpers vond het bij haar onderzoek opvallend dat heel veel mensen in die slechts geïsoleerde corporatiewoningen niet eens hun verwarming aan hadden staan. Dus publiekverwarmde ruimtes vindt ze zeker een optie. Afspraken met corporaties waren vooral gericht op het aantal labelstappen, maar het is belangrijker je te richten op de slechtste labels. Corporaties hebben weinig juridische en financiële mogelijkheden om zaken af te dwingen bij bijvoorbeeld VvE’s. De heer Neef ziet dat er ontzettend veel moet gebeuren. De betaalbaarheid van de energierekening is stap 1. De sector heeft daarvoor concrete suggesties richting overheid naar gedaan. Daar hoort de focus op energiebesparing bij. Is de rekening onbetaalbaar, dan moet Vattenfall dat zo snel mogelijk signaleren. In contact komen is veelal lastig. De focus moet liggen op de oplossingen. De gemeente denkt al heel creatief na over wat er allemaal mogelijk is. Het perspectief op hulp moet worden uitgebreid. Het gaat erom dat de energieleverancier en de gemeente elkaar zo veel mogelijk aanvullen. Mevrouw Becker ziet in deze ronde heel veel energie nu het over de oplossingen gaat. Als oplossing draagt ze aan: zekerheid bieden – op de langere termijn - en stabiliteit in de vorm van contracten. Op korte termijn moet actie worden ondernomen: in de ‘isoleerbus’ stappen en de wijk ingaan.

Help dan wel met aanwijzen waar die bus heen moet. Alle kleine beetjes helpen, ook die ledlamp en die tochtstrip. ESSENT heeft wel graag de regie in de wijk om het samen op te lossen. Mevrouw Van Dijk roept op te kijken naar manieren die effect hebben: het verlagen van huren bij het EFG. Huren bevriezen scheelt 7 euro per maand en dat staat totaal niet in verhouding met de gestegen energiekosten. Dat is dus niet effectief. Ook de tochtstrip levert veel te weinig op. Enkel glas moet er versneld uit. Dat scheelt veel meer. Huurders moeten beter worden bereikt. Veel mensen kunnen zelfs hun eigen taal niet lezen. Dus met de FIXbrigade en !Woon de wijken in. De focus moet liggen op wat werkt. Er zijn zes kerntaken. Daarbovenop heeft de gemeente nog bovenwettelijke eisen. Help Rochdale te focussen. Mevrouw Ouillet benadrukt ongelukken te voorkomen dus ga in gesprek over energietips. Op Facebook staan heel verkeerde adviezen. Het zou goed zijn wanneer de grote gemeenten die een warmtenet hebben, zelf de regie pakken en gesprekken initiëren met de warmtebedrijven. Niet wachten tot januari. Durf breder te denken. Misschien moet er een loket komen waar mensen hun energierekening kunnen inruilen voor een betaalbare energierekening. Er zijn allemaal potten met geld via het Nationaal isolatieprogramma, maar helder moet zijn waar gebouweigenaren tegenaanlopen.

De VvE’s, het gespikkelde bezit, liggen ingewikkeld. Als voorbeeld draagt ze aan dat er in Schiedam 7 VvE’s zijn die hebben besloten hun gevel en dak te isoleren, maar dat loopt nu vast bij de welstandscommissie en in de vergunningsprocedure voor de Wet natuurbeheer – vleermuizen, huismussen en gierzwaluwen. Als zo’n VvE nu een vergunning aanvraagt, mag ze die pas eind 2024 (!) uitvoeren. Ze voorspelt dat deze crisis zal aanhouden. Deze problemen moeten echt in samenwerking worden aangepakt. Vragen uit de raad: Het lid Yemane vraagt of er ook wordt samenwerkt met formele en informele stichtingen die de bewoners goed weten te bereiken. Het is inderdaad een probleem van armoede in het algemeen. Daarom de vraag of er ook wordt samengewerkt met alle andere organisaties die iets doen met het thema armoede – bijvoorbeeld stichting Leergeld of de voedselbanken. Dan kunnen zij elkaar erop attenderen dat er veel voorzieningen zijn in Amsterdam voor mensen in nood.

12

De heer Van Kessel beaamt dat er heel nadrukkelijk wordt samengewerkt met diverse organisaties. Daarmee is veel overleg, ook al omdat de Fixers een zo goed mogelijke afspiegeling moeten zijn van de Nederlandse bevolking – en ook vanwege de taalbarrières. Het lid Boomsma is benieuwd wat de belangrijkste bottleneck is om al dat enkel glas te vervangen. De heer Straver stelt dat er genoeg mensen en voldoende materialen moeten zijn. De heer Van Kessel weet dat het heel lastig is als je in een VvE zit om het snel te regelen. Het lid Van Schijndel hoort als oplossing vaste contracten voor een langere termijn. Nu zijn de tarieven torenhoog dus dat maakt zo’n oplossing toch onverstandig. Mevrouw Becker wil de klant de keuze geven. Er valt aan de prijs te sleutelen als er ook een goede opzegvergoeding wordt afgesproken. Het lid Kreuger is teleurgesteld. Hij heeft geen enkele concrete oplossing gehoord. Hervatten van het gas boren in Groningen is volgens hem een onvermijdelijke stap. Hij begrijpt niet waarom de experts dat geen goed idee vindt. De heer Neef heeft geen expertise op dat punt. Hij is expert over betalingen en incasso’s. Mevrouw Becker ziet wel degelijk de waarde van deze avond: samen werken. Iedereen moet zijn verantwoordelijkheid nemen. Was er een quick fix mogelijk geweest, dan was deze avond niet nodig.

Het lid Hakiki vraagt of er ook met buurtteams wordt gewerkt om mensen te bereiken. Mevrouw Van Dijk bereikt de mensen redelijk, niet via bellen of mailen maar wel via die buurtteams. Niet altijd heeft zij de expertise in huis om mensen uit de armoede te helpen. In de buurt zijn verschillende organisaties die deze mensen wat laagdrempeliger bereiken. Het lid Mangal begrijpt dat mensen meer zekerheid nodig hebben. Hij ziet graag een app waarmee mensen direct hun gebruik kunnen zien. Dat kan met slimme meters. Hij verwacht weinig van vaste contracten bij de huidige prijzen. Mensen hebben echt een betaalbaar contract nodig. Mevrouw Becker kan iets doen om aan de prijs als die opzegvergoeding is geregeld. Mensen openen om zes uur ’s ochtends al de app om inzicht te krijgen in hun verbruik. Er is dus heel veel behoefte aan informatie. Er zijn simpele maatregelen met isolatie; er zit een reductie in de belastingcomponent in. Over die 40% van de rekening kan de overheid echt een stap zetten en dan doet ESSENT ook die andere stap. Het lid Heinhuis is tevreden met deze avond waarop alle zorgen zijn gedeeld en waarbij helder is dat iedereen de urgentie voelt. De vraag is hoe zo’n avond als deze een goed vervolg kan krijgen zodat juist de partijen die behoefte hebben aan meer samenwerking elkaar beter kunnen vinden.

De heer Van Kessel wijst op de appgroep met talloze partijen die een enorm netwerk hebben binnen de MRA. Op de fysieke bijeenkomsten worden ideeën uitgewisseld die nog voor dit stookseizoen kunnen worden opgepakt. Bij dezen nogmaals de oproep aan iedereen. Hij zou graag een lijst met namen van contactpersonen opstellen. Mensen moeten gewoon bereikbaar zijn. Het lid Hoogtanders hoort dat de sleutel in samenwerking op wijkniveau ligt. De vraag is wie de regie gaat voeren en of alle partners dan bereid zijn om hun bedrijfsvoering en planvorming aan te laten passen op wat die regievoerder aan plannen opzet.

13

Mevrouw Van Dijk ziet dat er een behoorlijk stevige samenwerking is in de buurten waar veel armoede heerst. Gebruik maken van zo’n bestaande structuur zou een eerste stap kunnen zijn. --Het lid Heinhuis wil de experts nogmaals bedanken voor hun aanwezigheid. Het is een breed gedragen gevoel van urgentie in de raad om de problemen zo goed mogelijk op te lossen. De voorzitter bedankt alle experts. Iedereen ontvangt een boekje met persoonlijke verhalen van de Amsterdamse raadsleden. Hij wenst iedereen wel thuis en sluit de bijeenkomst.

---

14