Concept NvU Marineterrein -Poort naar de Toekomst.pdf
Tekst van het document
Wat is er gedaan met de reacties van de tweede consultatieronde? Het aantal bebouwingsstroken is verminderd en deze krijgen een grotere breedtemaat waardoor meer flexibiliteit in de gebruiksmogelijkheden ontstaat. Minder stroken betekent bredere straten met meer aaneengesloten groen en meer licht. De hogere bebouwing is meer richting het midden van het terrein verschoven, waardoor de bouwhoogte aan de Dijksgracht lager wordt dan voorheen voorzien. Het aantal hoogteaccenten is verminderd en zijn, mede op advies van de Hoogbouwadviescommissie, verlaagd van 50 naar 40 meter. Er zit meer diversiteit in soorten, en gebruik van de, openbare ruimte door toevoeging van een groot plein. Een mogelijke verbinding naar de NEMOpier is nu alleen als ruimtelijke reservering voor in de toekomst opgenomen. De beoordeling over wenselijkheid, nut en noodzaak wordt gekoppeld aan het moment waarop het gebied zich daadwerkelijk heeft ontwikkeld. Een deel van gebouw 026 staat nog ingetekend in de huidige plannen, maar kan in de toekomst herontwikkeld worden of eventueel plaatsmaken voor meer park. Het totaal bruto vloeroppervlak (bvo) blijft gelijk t.o.v. het vloeroppervlak voor de consultatieronde.
Deel 3: Aanpak
Deel 3: Aanpak
Participatie in de toekomst
Deze nota van uitgangspunten leidt tot een projectbesluit (naar verwachting 2e kwartaal van 2022). Daarmee wordt de haalbaarheidsfase van de ontwikkeling afgerond en gaat de projectgewijze uitvoering van start. Ook in deze fase worden bewoners en andere belanghebbenden betrokken bij de planontwikkeling. De buurt én de stad wordt uitgenodigd om mee te mee te denken, mee te praten en mee te doen. De buurt wordt actief betrokken bij de ideeënvorming rondom kleinere en grotere innovatieve projecten en activiteiten waar de buurt direct van kan profiteren en die aansluiten bij het gewenste profiel van het terrein. Ook worden alle stakeholders uitgenodigd om kennis, informatie, activiteiten en faciliteiten uit te wisselen en zo bij te dragen aan de verbinding van het Marineterrein met de stad. Het curatorteam heeft hierbij een belangrijke rol.
Van tijdelijke naar structurele programmering van activiteiten De afgelopen acht jaar heeft Bureau Marineterrein Amsterdam (BMA) de programmering van (tijdelijke) activiteiten op
het Marineterrein vormgegeven, met en/of op initiatief van de buurt en in samenwerking met instellingen, bedrijven en organisaties op het terrein. Voorbeelden hiervan zijn de Waterspelen, Summer Camps, WaterWalks, Social Lab/Kunstactivisme & Burgerschap en het Young Innovators Program (YIP). BMA organiseert ook ‘meet-ups’ waarbij over relevante onderwerpen wordt bijgepraat met de buurt. Deze activiteiten zijn waardevol gebleken voor de sociale en maatschappelijke verbinding van het Marineterrein met de omliggende buurten. Daarnaast vormen ze een inspiratiebron voor de ontwikkeling van het gebied. Communityleden dragen al actief bij aan programma voor de omgeving en werken aan concrete projecten om de omgeving te betrekken. De ervaring en kennis die is opgedaan in de afgelopen jaren op het Marineterrein levert een goede basis voor de manier waarop programmering van activiteiten ook in de toekomst structureel kan bijdragen aan het betrekken van de omgeving bij de ontwikkeling van het terrein. Een basis waarop derden kunnen voortborduren. Hoe dit vorm krijgt en welke partijen daarin een rol spelen wordt nog verder uitgewerkt.
Krachtenveld
Bewoners en ondernemers
Klankbordgroep
Bewoners en ondernemers van de vijf buurten
Bewonersraad Nieuwmarkt/ Groot Waterloo
Community Marineterrein
Buurtplatform Kattenburg/ Marineterrein
Hoogbouweffect commissie
Bewoners Kattenburgerstraat
VMA- Vereniging Museumhaven Amsterdam
Belangenvereniging Dijksgracht te water
Bewoners Piet Heinkade
Externe expertise
Commissies en adviesorganen
(sub) Commissie Integrale Ruimtelijke Kwaliteit
SMA – Stichting Museumhaven Amsterdam
Woningbouwteam gemeente Amsterdam
Stadsdeelcommissie
Rijksbouwmeester
Posadmaxwan
Samenwerkingspartijen
Gemeente Amsterdam
Bureau Marineterrein
Ministerie van Defensie, eigenaar terrein
Rijksvastgoedbedrijf
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
43
44
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST:
-
Deel 4: Raamwerk
De ambitie voor het Marineterrein is vervat in een toekomstbestendig en adaptief stedenbouwkundig raamwerk. Het raamwerk gaat in de eerste plaats uit van wat er al is: op het terrein zélf en in de omgeving. Het raamwerk biedt ruimte aan generieke gebouwen die op de lange termijn adaptief en flexibel in gebruik zijn. 30% van het terrein wordt bebouwd, 70% blijft onbebouwd. Het beoogde innovatiedistrict bestaat uit drie delen: het Dok, het Stadspark en de Kazerne van Defensie. Het totale programma beslaat ca. 185.000 m2 bebouwing, waarvan ca. 150.000 m2 in het Dok en Stadspark en ca. 35.000 m2 bebouwing voor de Kazerne. Het is een stedelijk gebied met een groene, waterrijke en autovrije omgeving. In de plannen is volop aandacht voor duurzaamheid om de klimaatdoelen van 2050 te halen en waar mogelijk aanjager en koploper te zijn.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
45 54
4.1 Stedenbouwkundig raamwerk De ambities voor het Marineterrein als innovatiedistrict, als ‘poort naar de toekomst’ zijn vervat in een stedenbouwkundig raamwerk. Het is de beschrijving en verbeelding van een aantal ruimtelijke en programmatische principes die ten grondslag liggen aan de beoogde ontwikkeling van het gebied. Het is nadrukkelijk geen plan of blauwdruk. Het raamwerk is in de eerste plaats bedoeld om, binnen de gestelde randvoorwaarden, richting te geven aan de concrete planvorming, later in het herontwikkelingsproces. Het raamwerk is gegrondvest op de geleide, adaptieve ontwikkeling die wordt beoogd. Het moet daarom flexibel én robuust zijn en leiden tot een stevig fundament voor voortdurende en duurzame vernieuwing. Het raamwerk gaat over het gehele terrein, inclusief de Kazerne van Defensie. Het stedenbouwkundig raamwerk gaat in de eerste plaats uit van wat er al is: op het Marineterrein zélf en in de omgeving van het gebied. De rijke, gelaagde geschiedenis van het terrein, net als de bestaande landschapskwaliteiten, vormen belangrijke grondslagen om op voort te bouwen bij de herontwikkeling. Dit betekent onder meer dat bestaande, monumentale en/ of karakteristieke gebouwen of bouwwerken uit de verschillende tijdslagen waar mogelijk worden behouden en hergebruikt. Hiervoor is uitgebreid cultuurhistorisch onderzoek verricht (zie hoofdstuk 1).
Aanwezige, beeldbepalende bomen en boomgroepen worden zoveel mogelijk in het ontwerp van de herontwikkeling opgenomen.
Bestaande bebouwing Onderzoek behoud/ transformatie Nieuwe bebouwing, rooilijn indicatief Nieuwe bebouwing, rooijlijn vast Nieuwbouw kazerne Stadspark Bestaande bomen Nieuwe bomen Steiger aan het water Sportveld Hoofdroutes en pleinen Hoogteaccent Entree voetganger Entree fiets/ voetganger Entree auto
Parkeergarage
Logistiek maaiveld
Logistiek gebouw
Muur
Hek defensie Ruimtelijke reservering brug 46
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
Stedenbouwkundig raamwerk Belangrijkste randvoorwaarden voor de toekomstige ontwikkeling van het Marineterrein zijn in het kaartbeeld vastgelegd
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
47
De weerslag van het cultuurhistorisch onderzoek in het stedenbouwkundig raamwerk De aanbevelingen uit de cultuurhistorische onderzoeken en waarderingen (zie hoofdstuk 1) komen op verschillende manieren terug in het stedenbouwkundig raamwerk: • Door de gekozen stedenbouwkundige opzet wordt enerzijds qua schaal en bebouwingsrichting de aansluiting gezocht bij de omgeving en anderzijds bij het bijzondere karakter van het gebied. • In het Stadspark wordt de campusachtige opzet met veel groen rondom de gebouwen gehandhaafd. Het Stadspark loopt vanaf het Poortgebouw (003) aan de Voorwerf via de overkant van de binnenhaven door tot aan de voormalige Timmerwerkplaats (024), nu Scheepskameel, aan de noordwestkant van het terrein. • In het Stadspark zijn beeldbepalende gebouwen uit vrijwel alle tijdslagen van de ontwikkeling van het terrein opgenomen, van het monumentale gebouw aan de Voorwerf/het Poortgebouw tot de twee karakteristieke voormalige TOKM-gebouwen op kolommen (027), nu betrokken door AMS, en de voormalige Timmerwerkplaats. Ook de Commandantswoning (001), het Commandementsgebouw (002) en het Officiersgebouw (006), nu Homeland, blijven behouden op de Voorwerf. • De gebouwen van het Zeekadettenkorps (031) en het depot van Het Scheepvaartmuseum (041) zijn ook in het raamwerk van gebouwen opgenomen.
Het depot voegt zich in de systematiek van de verkaveling en komt aan het openbare gedeelte van het terrein te liggen. • Onderzocht wordt of een deel van de Verbindingsschool met de karakteristieke seinvlaglesopbouw behouden kan worden, net als een deel van het Legeringsgebouw naast de brug over de Dijksgracht. • Binnen het toekomstige kazernecomplex blijft het Marechausseegebouw behouden. • De relatie met het water vormt ook in het raamwerk een belangrijk element met vele doorzichten op het terrein en de openbare kades. • Groen en water vormen belangrijke structurerende elementen van het raamwerk. Belangrijke boomgroepen krijgen een plek in het raamwerk en worden zo ingepast in de toekomstige structuur. • Een bijzonder element vormt de historische muur tussen het Marineterrein en de Kattenburgerstraat. De muur bestaat uit drie onderdelen: het rijksmonumentale poortgebouw, het tussenstuk als restant van historische gebouwen en een later opgerichte terreinafscheiding aan de noordoostkant. Mits de erfgoedwaarde ervan wordt gerespecteerd, zijn aanpassingen aan met name de twee laatstgenoemde delen van de muur mogelijk. Door de keuze om te ontwikkelen en te verdichten kunnen niet alle gebouwen behouden blijven, maar in ieder geval worden alle monumentwaardige en behoudenswaardige gebouwen ingepast.
Daarnaast blijven ook enkele gebouwen behouden die de historische gelaagdheid van het terrein weergeven.
48
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Beeldbepalende gebouwen
027
001
003
024
006
014
Een aantal beeldbepalende gebouwen is in het raamwerk opgenomen
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
49
Raamwerk als helder perspectief
De ligging van het Marineterrein bepaalt in belangrijke mate het stedenbouwkundig raamwerk van het innovatiedistrict. Het raamwerk bestaat uit een verkaveling met intensief bebouwde stroken van wisselende breedte met een gevarieerde verdiepingshoogte die zorgt voor afwisseling en flexibiliteit. De geschiedenis van het Marineterrein met een logica van generieke gebouwen voor Defensie die uitwisselbaar en flexibel in gebruik zijn, vormt de basis voor deze opzet. Ook de toekomstige gebouwen krijgen generieke maten, waardoor ze maximaal uitwisselbaar en circulair zijn. Deze strokenverkaveling met pandsgewijze opzet is een afgeleide van de bebouwing in de binnenstad. De verkavelingsrichting bouwt voort op de gebouwen aan de Kattenburgerstraat. De koppen aan de Dijksgracht volgen het ritme van de Piet Heinkade. Aan de westkant van het terrein sluiten gebouwen aan op de schaal en maat van het Oosterdok. Het innovatiedistrict wordt op deze manier verbonden met het bestaande stedelijk weefsel. De afwisselende breedte van straten en bebouwingsstroken is ontstaan vanuit zowel de bestaande bomenstructuur, de inpassing van waardevolle gebouwen en het sportterrein (tevens helikopterlandplaats) als vanuit de wens voor maximale interactie in de openbare ruimte.
Het raamwerk geeft ook richting aan onder meer de hoogtes van de gebouwen, de ontsluiting van het gebied en de locatie van zogenoemde pocketparks. De introductie van het ruim bemeten, op het zuiden georiënteerd Stadspark langs het water geeft lucht aan het plan, sluit mooi aan bij het recreatieve karakter van de havenkom en levert in combinatie met het dichtbebouwde gedeelte van het Dok een spannend contrast. Het raamwerk biedt in ruimtelijk opzicht een helder perspectief voor de ontwikkeling van een gevarieerd en aantrekkelijk, binnenstedelijk stadsdeel. De verbeterde aansluiting op het omliggende stedelijke weefsel is een essentiële voorwaarde voor de ontwikkeling van het Marineterrein van ‘enclave’ tot ‘verbinder’ (zie paragraaf 1.3). Hiervoor wordt de tijdelijke Dijksgrachtbrug vervangen door een definitieve brug. Daarnaast wordt de mogelijkheid open gehouden voor een verbinding tussen het Marineterrein en de 50
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
IJtunnelpier/NEMO, als daar in de toekomst behoefte aan is. Als basis voor het stedenbouwkundig raamwerk is gekozen voor een opzet met autovrije straten, die past bij en dienstbaar is aan een centraalstedelijk, duurzaam innovatiegebied, waarin ook de openbare ruimte een vooraanstaande rol speelt bij ontmoeting, interactie, kennisuitwisseling en experiment.
Adaptief, flexibel en toekomstbestendig
Het Marineterrein krijgt een heldere en solide stedenbouwkundige structuur, juist om de adaptiviteit, flexibiliteit en toekomstbestendigheid van het gebied te bevorderen. Het raamwerk voorziet in de organisatie van de toekomstige gebouwen in stroken, die in zuidwest-noordoostrichting lopen. De breedte van de stroken varieert en wordt in de latere planvorming verder uitgewerkt. Een aantal rooilijnen ligt vast, ingegeven door de gewenste routes door het gebied, de ligging van het sportveld of beeldbepalende boomgroepen. Andere rooilijnen kunnen later worden bepaald. Op een aantal plekken in het Dok worden de bebouwingsstroken onderbroken bij bestaande bomen, om groene ruimtes in te richten en dwarsverbindingen te maken tussen de straten. De zuidwestnoordoostlopende straten zijn verschillend in breedte en uitstraling. Voor de nieuwbouw is, qua situering en bouwhoogte, aansluiting gezocht bij de bebouwing in de omgeving, zoals aan de Oosterdokskade, de Piet Heinkade en de Kattenburgerstraat. Door het stapelen van verdiepingen blijft er veel (groene) openbare ruimte over in het gebied. In het gebied zijn twee specifieke, haaks op de hoofdrichting van bebouwing lopende, routes geprojecteerd: De eerste is de zogeheten parkroute, op de grens van het Stadspark met het Dok, die van extra betekenis wordt voor publieksvoorzieningen, waaronder horeca en detailhandel.
De tweede is de werkroute, door het Dok, waarlangs meer dan evenredig bedrijvigheid wordt geconcentreerd. Deze werkroute komt uit op het grote plein in het Dok. Rondom dit plein wordt bedrijvigheid afgewisseld met ontmoetingsplekken en horeca. De kopgevels aan de parkroute vormen gezamenlijk een bijzondere silhouet langs het Stadspark.
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
51
52
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
Impressie van het raamwerk Marineterrein in de omgeving De ligging in de omgeving bepaalt in belangrijke mate het stedenbouwkundig raamwerk
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
53
Eén innovatiedistrict, drie deelgebieden
Het beoogde innovatiedistrict Marineterrein (zie hoofdstuk 2) bestaat uit drie deelgebieden: het Dok, het Stadspark en de Kazerne van Defensie. De naam Dok refereert aan de maritieme geschiedenis van het terrein. De deelgebieden hebben weliswaar elk hun specifieke functies, maar gezamenlijk vormen ze een meerwaarde voor het innovatieve milieu. De Kazerne van Defensie ligt in de noordoosthoek van het gebied. Het Stadspark ligt in het zuidwestelijk deel, aan weerszijden van de binnenhaven. Het Dok ligt hier tussenin, bestaande uit (gemengde) werk-, woonen leergebouwen in een groen-stedelijke setting.
Het Dok: leren-werken-wonen Het Dok, in het midden van het Marineterrein, vormt het grootste deelgebied. Hier staat of verrijst het gros van de gebouwen voor leren, werken en wonen, in een stedelijke setting met groene straten en pleinen. Het Dok is ook het deelgebied waar de meeste maatschappelijke en commerciële voorzieningen een plek zullen krijgen, zoals horeca en verschillende soorten dienstverlening, maar er komen ook voorzieningen in de losse gebouwen in het Stadspark. Het gebouwde volume in het Dok (inclusief de bestaande losse gebouwen in het Stadspark) zal uiteindelijk circa 150.000 m2 bvo bedragen. De verhouding in functies van de bebouwing is globaal in vloeroppervlak 40% wonen, 40% werken en 20% leren (zie ook paragraaf 4.5). Dit betekent zo’n achthonderd woningen, afhankelijk van de gemiddelde woninggrootte. In het Dok is een essentiële rol weggelegd voor de openbare ruimte. Veel van de fysieke interactie en informele ontmoetingen, fundamenteel voor een innovatiemilieu, vinden immers plaats in het openbare gebied.
Kazerne van Defensie: compact en toekomstbestendig Defensie is al sinds 1655 aanwezig op het Marineterrein, als ’s Lands Werf voor de bouw van oorlogsschepen. Ook in de toekomst zet Defensie zijn activiteiten op het Marineterrein voort. Voorheen had Defensie de beschikking over het gehele terrein, tegenwoordig zijn de activiteiten in de loop
54
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
van de afgelopen jaren geconcentreerd op minder dan de helft van het gebied. In de nabije toekomst bundelt Defensie haar activiteiten samen op een compact kazernecomplex in de noordoosthoek van het gebied, goed bereikbaar via land, lucht en water. Naast het te behouden Marechausseegebouw krijgt het complex meerdere nieuwe gebouwen. Daarnaast wordt nieuw sportveld aangelegd, dat ook maximaal tien dagen per jaar gebruikt wordt als helikopterlandplaats. Voor het kazerneprogramma wordt rekening gehouden met de uitgangspunten van het geldende defensiebeleid, waarbij aspecten als toekomstvast en duurzaamheid een belangrijke rol spelen. Het gebouwde volume op het Defensieterrein zal uiteindelijk circa 35.000 m2 bedragen. Vanwege de specifieke defensietaken blijft ook het vernieuwde, compacte Defensieterrein een goeddeels afgesloten gebied. Niettemin wordt nadrukkelijk gezocht naar mogelijkheden om samen op te gaan met het innovatiedistrict én om de betekenis voor de omliggende buurten en de stad verder te vergroten. Zo komt er een gezamenlijke parkeergarage onder het nieuwe sportveld – deels voor personeel en bezoekers van Defensie en deels voor vergunninghouders van het Marineterrein (bewoners en ondernemers). Het publiek kan het sportveld gebruiken buiten de gebruiksuren van Defensie. Hiermee wordt voorzien in een behoefte aan ruimte voor sport in dit deel van de stad.
Stadspark aan het water Het Marineterrein is en blijft een groene plek te midden van de drukte van de stad, een plek om op adem te komen en te ontspannen. Het bestaande parkgroen van de Voorwerf wordt aan de noordwestzijde van de binnenhaven uitgebreid, waardoor een fraai stadspark ontstaat aan het water van het binnen-IJ. Het formaat en de centrale ligging maken dit park, samen met de uiteenlopende nieuwe functies in het gebied, tot een dynamische, groenblauwe ontmoetingsplek – niet alleen van grote betekenis voor het innovatieve milieu van het Marineterrein, maar zeker ook als welkome plek voor verschillende vormen van recreatie voor de bewoners van het Marineterrein en de omliggende buurten. Een groot park met ruimte voor
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk zowel gezellig drukte als heerlijk rustige plekken. Door de ligging aan open water en de aanwezigheid van openbare oevers is het park daarnaast de ideale plek voor wie verkoeling zoekt op warme dagen en diverse vormen van waterrecreatie wil beoefenen. Het park biedt, net als de openbare ruimte van het Dok, gelegenheid aan experimenten en er kunnen ook kleinschalige evenementen plaatsvinden die bijdragen aan de ambities voor het Marineterrein. Drukte in het park is vaak gezellig maar kan ook, met name op warme dagen, overlast met zich meebrengen in relatie tot het wonen, werken en leren op en rond het Marineterrein. Zowel in het toekomstig ontwerp als in het beheer zal dit een blijvend aandachtspunt zijn. In en aan de randen van het park staat ook een aantal (monumentale) gebouwen, uit zeer uiteenlopende bouwperiodes. Gezamenlijk vormen de bestaande gebouwen een bijzonder ensemble dat de weerslag vormt van de rijke historie van het Marineterrein.
Het Dok
Kazerne van Defensie
Stadspark aan het water
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
55
Marineterrein in cijfers
RUIMTEGEBRUIK
30%
40%
40%
65% 25% 30%
35% 20%
30%
Onbebouwd - groen Onbebouwd - verhard Bebouwd
DICHTHEID
45% 25%
15%
TOTAAL
PARK
DOK
FSI TOTAAL
FSI PARK
FSI DOK
1,5
DEFENSIE
FSI DEFENSIE
0,4
2,3
Wonen
Werken
Leren
Defensie
40% 60.000 m²
40% 60.000 m² 20% 30.000 m²
35.000 m²
1,3
12,9 ha
PROGRAMMA
5% | 7500 m² voorzieningen verspreid over het overige programma = 100 woningen o.b.v. 70-75 m² bvo per woning
150.000 m² bvo totaal Innovatie
= 500 arbeidsplaatsen o.b.v. 25 m² per persoon = 500 studenten en personeel o.b.v. 20 m² per persoon
56
c.a 800 woningen
c.a 2.300 arbeidsplaatsen
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
c.a 1.400 studenten en personeel
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
LEGENDA (Beoogd) Plangebied met water
16,8ha
Terrein totaal
12,8ha
Openbaar toegankelijk
11,4ha
Kazerne (Niet openbaar toegankelijk)
1,4ha
Stadspark
4,6ha
Dok
5,7ha
Defensieterrein (Kazerne + sportveld)
2,5ha
Gebouwen
Noord
Beoogd plangebied en terrein totaal
Schaal 1:3000
Openbaar toegankelijk en Kazerne
Stadspark, Dok en Defensieterrein
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
57
4.2 Gebouwen De toekomstige gebouwen kunnen individueel worden ontwikkeld, in een adaptief proces waarbij tal van facetten binnen het raamwerk zo nodig bijgesteld worden. Voor een gevarieerd straatbeeld en optimale klimatologische condities in de openbare ruimte variëren deze gebouwen in grootte, hoogte en gevelbreedte. Tegelijkertijd zijn de gebouwen zoveel mogelijk generiek en flexibel, om ruimte te kunnen bieden aan diverse functies. Een belangrijke inspiratiebron hierbij vormt de grachtengordel, waar individuele panden in de loop der eeuwen konden worden aangepast of zelfs vervangen zonder het grotere geheel te verstoren. De variatie in gebouwen bevordert ook de functionele diversiteit. De innovatieve bedrijven kunnen huisvesting op maat krijgen, van klein naar groot. De gebouwen zijn zoveel mogelijk tweezijdig georiënteerd op de openbare ruimte, voor een optimale interactie tussen gebouwen en het publieke domein – met name via de plinten (begane grond). Deze interactie is een basisvoorwaarde voor een goed functionerend innovatiegebied.
Korrelgrootte
Met het begrip korrelgrootte wordt de schaal van parcellering en bebouwing uitgedrukt. De verschillende functies worden in hoge mate gemixt, in ieder geval op blokniveau en waar mogelijk op pandniveau. De functies binnen de gebouwen kunnen in de loop van de tijd veranderen. Hierbij blijft wel steeds de globale 40/40/20-verhouding voor wonen, werken en leren het uitgangspunt (voor het Dok – inclusief de losse gebouwen in het Stadspark). Om verschillende redenen wordt variatie in korrelgrootte nagestreefd: het vergroot de kans op diversiteit in functies en vestigingsomvang, én het verruimt de mogelijkheden om als betrokken partij van ‘start-up’ naar ‘scale-up’ door te groeien. De beoogde maximale grootte van een bedrijf of instelling in het innovatiedistrict is tweehondervijftig werkplekken. Ook hierdoor is het terrein niet geschikt voor de heel grote bedrijven of instellingen die het gebied zouden overheersen. Een en ander wil overigens niet zeggen dat de bebouwing niet intensief kan zijn.
Variatie in korrelgrootte Vergroot de kans op diversiteit in functies en vestigingsomvang
Rechts: voorbeelden van gebouwen in verschillende korrelgroottes Boven links: Woningen Massena, Parijs Boven rechts: Studentenwoningen Pink Flamingo, Parijs Midden links: Woningen Patch 22, Amsterdam Midden rechts: Asakusa Cultural Centre, Tokio Midden links: Museum MAS, Antwerpen Midden rechts:Kantoor Danzigerkade, Amsterdam Onder links: Woningen, Tubingen Onder rechts: La Fabriek, Nantes
58
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Referenties
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
59
Bouwhoogte
De hoogte van de gebouwen varieert overwegend tussen de 20 en 30 meter. Op een aantal plekken is het ruimtelijk en programmatisch wenselijk om hoogteaccenten aan te brengen. Een hoogteaccent aan de zijde van het Oosterdok markeert de kop van het terrein en wordt aangepast aan de schaal en maat van de bebouwing van het Oosterdok. Een hoogteaccent aan de zuidwestkant van het sportveld vormt een tegenhanger van deze grote open ruimte. Deze accenten worden maximaal 40 meter hoog en hebben een zeer beperkte invloed op het beschermd stadsgezicht.
Variatie in de bouwhoogte De bouwhoogte van het raamwerk en de omgeving
60
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Rechts: bebouwing in de omgeving Boven links: Hoofdkantoor Booking.com op het Oosterdok Boven rechts: Pakhuis de Zwijger, Piet Heinkade Midden links: Woningen en kantoren, Piet Heinkade Midden rechts: Mövenpick hotel, Piet Heinkade Midden links: Studentenwoningen, Kattenburgerstraat Midden rechts: Woningen, Kattenburgerstraat Onder links: NEMO, Oosterdok Onder rechts: Scheepvaartmuseum, Kattenburgerstraat
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Omgeving
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
61
Flexibiliteit en overmaat
In het raamwerk is gekozen voor generieke gebouwen die toekomstbestendig zijn doordat ze maximaal adaptief en circulair zijn. Door ‘overmaat’ in verdiepingshoogten en vloeroverspanningen en door te kiezen voor een open interne structuur, zijn de gebouwen geschikt voor veel verschillende activiteiten. Generieke gebouwen maken een intensiever grondgebruik mogelijk en vergroten de dynamiek van de stad. Ze bieden flexibele mogelijkheden voor in-, aanen opbouw. Plinten hebben een minimale hoogte van 4,5 meter. De verdiepingen hebben een dusdanige overmaat dat er functie-uitwisseling mogelijk is tussen wonen, logies, kantoren en bedrijfsruimte. Door bewust overmaat in ruimte en constructie in te bouwen heeft een gebouw
maximale speelruimte voor toekomstige ontwikkelingen. De Amsterdamse grachtengordel is een goed voorbeeld van overmaat en flexibel gebruik door de eeuwen heen. Er zijn ook meer recente voorbeelden van generieke gebouwen, zoals sociale woningbouw of combinatie woon/werkgebouwen waarin bewust overmaat is gecreëerd om in de toekomst functiewijzigingen mogelijk te maken. De onderlinge afhankelijkheid van individuele gebouwen blijft minimaal, waardoor puntsgewijze veranderingen mogelijk zijn zonder wijzigingen aan te hoeven brengen in de totale structuur van gebouwen en openbare ruimten.
Wonen
Kantoor
Transformatie
Logies
Flexibiliteit in constructie Vergroot de gebruiksmogelijkheden van een gebouw
(Her) gebruiksmogelijkheden
Bedrijf
Wonen
Logies Wonen
Wonen
Logies
Wonen
Logies
Kantoren
3m
3,2m
3,5m
Kantoren
Bedrijf 4m
Verdiepingshoogte Rechts boven en midden:woningbouw met overmaat in de verdiepingshoogte Lieven, Amsterdam met starters- en studentenwoningen met 1,5 meter extra bouwhoogte; Haasje Over, Eindhoven met sociale huurwoningen van 3,5 meter bouwhoogte; Trudo toren, Eindhoven met sociale huurwoningen van 3,5 meter bouwhoogte Rechts onder: voorbeelden van flexibele kantoor- en werkruimte Industry City, Brooklyn en Coop Housing, Spreefeld Berlin
62
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Woningen
Kantoren en bedrijven
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
63
Plinten
Plinten De plint bepaalt de beleving op ooghoogte en gaat interactie aan met de openbare ruimte
64
Het functioneren en de vormgeving van de plint – de begane grond – van de gebouwen is essentieel voor het beoogde interactiemilieu. Het is bij uitstek de plint die de beleving op ooghoogte bepaalt. Daarnaast geeft ze uitdrukking aan de verscheidenheid aan functies. De plint gaat altijd interactie aan met de openbare ruimte en heeft bij voorkeur geen gesloten gevel. De plint kan variëren in hoogte, maar is minimaal 4,5 meter. De vormgeving moet van hoge kwaliteit zijn en maximaal aanpasbaar aan functieverandering. Hoewel de plint van extra betekenis is voor werken en voorzieningen kan de plint nagenoeg alle functies herbergen. De plint huisvest daarom niet alleen (entrees van) werk- en woonruimtes of etalages van werkfuncties, maar bijvoorbeeld ook centrale ontsluitingen, fietsenstallingen, technische ruimtes, logistieke knooppunten en afvalopslag. Het is de opgave om met de inpassing van al deze functies de interactie met de openbare ruimte niet in de weg te zitten. Alle afzonderlijke gebouwen hebben duidelijke entrees in de plint. Dit geldt ook voor woningen op de begane grond. Openbare functies op daken hebben een duidelijke en uitnodigende entree in de plint. In de plinten kunnen ook onderdoorgangen worden gemaakt die de (groene) openbare ruimtes en straten met elkaar verbinden.
Deze onderdoorgangen zijn gekoppeld aan openbaar toegankelijke functies en hebben geen dichte gevels.
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Daken
Het Marineterrein krijgt in de toekomst een fors hogere bebouwingsintensiteit. Reden te meer om de daken te gebruiken, onder meer als interessante ontmoetingsplekken voor mensen die in het gebied werken en wonen. Er kunnen ook daktuinen worden aangelegd – het groen inrichten van daken bevordert ook de biodiversiteit. Verder zijn de daken van belang voor waterberging en verkoeling van de omgeving, energieproductie of een combinatie van deze functies (zie bladzijde 74/75)
Rechts: refefenties plinten Boven links: Bibliotheek Arnhem met een open en hoge plint Boven rechts: Coöperatiewoningen Tokio met extra hoge plint Midden links: Studio K Amsterdam, bioskoop, restaurant en cultureel podium met een uitnodigende plint Midden rechts: House of Cool, Rotterdam met een ruime entree van woningen Rechts: referenties daken Midden links: Roofgarden Arnhem met horeca en ruimte voor culturele bijeenkomsten Midden rechts: Zoku Amsterdam met verblijfsruimte en kas op het dak Onder links: SunDeck Washington met sportfaciliteiten Onder rechts: zonnepanelen op sedumdak, Rotterdam
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Plinten
Daken
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
65
Beeldkwaliteit
De ambitie is om een hoogwaardig architectonisch beeld te verkrijgen, dat bijdraagt aan de uitstraling en het innovatieve karakter van het Marineterrein. Gebouwen zijn individueel ontworpen, maar vormen een samenhangend ensemble. Ze zijn robuust en kunnen heel goed functieverandering aan. Architectonische kwaliteit en flexibiliteit dragen in hoge mate bij aan de duurzaamheid van de gebouwen – ze laten zich immers gemakkelijk hergebruiken. Variatie in de bouwhoogte draagt bij aan een afwisselend en gevarieerd straatbeeld. De gebouwen staan overwegend in de rooilijn, maar soms kunnen afwijkingen wenselijk zijn, zoals een terugliggende plint of toevoegingen zoals overkappingen en balkons. De gevels hebben een hoge mate van plasticiteit. Oplossingen voor klimatologische, ecologische, veiligheids- en geluids-kwesties vormen integraal onderdeel van het ontwerp. Dit geldt ook voor technische installaties – deze worden inpandig gesitueerd. Om het gewenste hoogwaardig totaalbeeld te krijgen is sturen op beeldkwaliteit essentieel. Hiervoor zal een beeldkwaliteitsplan worden opgesteld, voorafgaand aan de planvorming. Het sturen op beeldkwaliteit gebeurt door het curatorteam (zie paragraaf 3.1), zodat gedurende de ontwikkeling getoetst kan worden op het toepassen van het beeldkwaliteitsplan in de gebouwontwerpen.
Transformatie van de historische muur Met respect voor de erfgoedwaarde kunnen dichtgezette delen van de muur worden heropend voor een betere toegankelijkheid van het terrein
66
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Muur
Een bijzonder element vormt de historische muur tussen het Marineterrein en de Kattenburgerstraat. De muur bestaat uit drie onderdelen: het rijksmonumentale Poortgebouw het tussenstuk als restant van historische gebouwen en een later opgerichte terreinafscheiding, het meest noordoostelijke deel. Mits de erfgoedwaarde ervan wordt gerespecteerd, zijn aanpassingen aan met name de twee laatstgenoemde delen van de muur mogelijk, zoals het heropenen van tussentijds dichtgezette delen om beter toegang tot het terrein te krijgen. In dit deel van de muur komt een extra opening voor de gecombineerde auto/fiets/ voetgangerstoegang tot het terrein en de ontsluiting van de Kazerne. Het meest noordoostelijke en minst historische deel van de muur kan een meer transparant karakter krijgen en kan worden vergroend.
Rechts: vorobeelden van hoogwaadige architectuur Boven links: Bassins á Flots, Bordeau met veel variatie in dakbeëindigingen Boven rechts: Patch 22, Amsterdam een multifunctionele houten gebouw Midden links: Woningen, Berlijn met houten constructie van zeven verdiepingen Middel rechts: Kanda Terrace, Chiyoda met een sculpturaal vormgegeven topgevel Rechts: voorbeelden van mogelijke aanpassingen muur Middel links: heropenen van dichtgezette delen Midden rechts: Vergroening van gevels Onder links: store front for art and architecture, New York als voorbeeld van transformatie van een muur Onder rechts: vergroening van gevels
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Beeldkwaliteit
Muur
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
67
Illustratieve uitwerking van het raamwerk met een grotere korrel Binnen het raamwerk zijn verschillende uitwerkingen mogelijk. Op de afbeelding is een mogelijke uitwerking getoond met een grotere korrelgrootte van gebouwen
68
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
Illustratieve uitwerking van het raamwerk met een kleinere korrel Binnen het raamwerk zijn verschillende uitwerkingen mogelijk. Op de afbeelding is een mogelijke uitwerking getoond met een kleinere korrelgrootte van gebouwen
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
69
Algemene bouwstenen Onderstaande bouwstenen vormen een nadere toelichting op het stedenbouwkundige raamwerk en de basis voor de toekomstige flexibele ontwikkelmethodiek.
01 Hoogtevariatie
Gebouwen hebben onderlinge hoogteverschillen om straten een gevarieerd gevelbeeld te geven. De compositie van gebouwen is afgestemd op de gewenste daglichttoetreding en bezonning van gebouwen en openbare ruimte. Hierdoor kunnen de hoogtes binnen een strook bebouwing op- of aflopen. De hoogtevariatie zorgt ook voor een karakteristieke silhouet van de strokencompositie grenzend aan de parkroute.
02 Adaptiviteit en
modulair systeem
Een strak raamwerk vormt de solide basis voor een grote variatie aan gebouwen en functies. Daarom worden er bredere en smallere stroken voorgesteld, om gebouwen van verschillende schaalgroottes mogelijk te maken. Het modulaire systeem gebaseerd op een basisstramien zorgt voor verschillende combinatiemogelijkheden. Hiervoor is een standaard basismaat van 9x9 meter als uitgangspunt genomen, waarmee zowel in de breedte als in de diepte van kan worden opgeschaald.
03 Diverse korrelgrootte
Een grote variatie in de korrelgrootte vergroot de kans op diversiteit in functies en vestigingsomvang. Dit is belangrijk voor de zogenaamde grow-ups en scale-ups door de tijd heen, maar vooral ook voor verscheidenheid aan vorm en functies op één moment.
70
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
-
04 Driedeling gebouwen
en gevelcompositie
Gebouwen bestaan uit een plint, een middenbouw en een dakbeëindiging. De plinthoogte is minimaal 4,5 meter. De verdiepingen hebben een overmaat zodat functieuitwisseling mogelijk is. De gevelwand bestaat uit afzonderlijke gebouwen, het visueel opknippen van één gebouw in meerdere segmenten valt hier niet onder. Een samengestelde gevelwand zorgt voor veel variatie tussen de afzonderlijke bouwwerken en een prettig verblijfsklimaat. De maximale gevellengte van één gebouw is 50 meter.
05 Klimaatadaptatie en
groen
Gebouwen zijn geschikt voor begroeiing. Er is voldoende groeiruimte voor de gevel. Groen draagt bij aan een duurzaam gebied en vergroot het woon-, werk- en verblijfscomfort.
+ Verbijzonderingen in het raamwerk
+
* Plasticiteit en setbacksysteem
Gevels zijn bij voorkeur niet vlak. Erkers, loggia’s, overkappingen en andere bouwelementen worden toegepast om interactie tussen gebouw en straat te vergroten. Dit geldt in het bijzonder voor de kopgevels. Ook voor de plint wordt de mogelijkheid geboden om, indien gewenst, flexibel om te gaan met de vormgeving van de plint. Voor betere klimatologische condities en daglichttoetreding in de openbare ruimte krijgen gebouwen van 5 bouwlagen en hoger een terugliggende gevel (setback). Uitzondering hierop zijn de hoogteaccenten.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
71
Programmatische bouwstenen 01 Functiestapeling
Gebouwen kunnen op diverse niveaus meerdere functies huisvesten. Verschillende functies kunnen binnen één gebouw worden gecombineerd, waarbij de meest openbaar toegankelijke functies in de plint komen. Bij een grotere korrel kan het programma op de volgende manier in de hoogte worden verdeeld: plintprogramma, kennisprogramma/onderwijs, bedrijven/ ondernemers en het wonen.
02 Inpassing logistiek
Logistieke functies zijn integraal onderdeel van het stedelijk programma. Een pakketpunt zou bijvoorbeeld gecombineerd kunnen worden met een buurtkamer. Logistieke bevoorrading heeft geen achterkanten.
+ +
03 Daken
Elk dak heeft een gebruiksfunctie. Dit kan worden onderverdeeld in toegankelijkheid in combinatie met programmering, groen en energieopwekking. Bij een voor publiek toegankelijk dak moeten extra inspanningen worden geleverd om het dak goed te ontsluiten en bereikbaar te maken vanaf de plint.
72
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
-
Bouwstenen plinten 01 Relatie met openbare
ruimte
De schaal en plasticiteit van de plint heeft een directe relatie met het type openbare ruimte. De ruimte voor de plint (de zogenoemde margestrook) is afgestemd op de functie in de plint.
02 Eigen entree
Elk gebouw heeft een eigen entree en een twee- of driezijdige oriëntatie (zoveel mogelijk voorkanten en geen achterkanten) om de interactie tussen gebouw en openbare ruimte te waarborgen.
03 Gebruik door tijd/24
uurs activiteiten
De plint is niet alleen flexibel voor eventuele functieverandering in de toekomst, maar kan ook binnen 24 uur van functie veranderen. Ook zou een gebouw in de zomer anders gebruikt kunnen worden dan in de winter. Daarom kan de plint draaiende of te openen delen bevatten. Het gebouw voegt zich naar de vraag.
+ +
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
73
Voorbeelden dakgebruik 01 Stadslandbouw
02 Regenwateropslag
03 Gebruiksdak
04 Groen dak
74
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
-
05 Energiedak
06 Sportdak
07 Testdak
08 Educatiedak
ED
UC AT IO TU N ED TOR UC IA AT L IO N
wi sk un de E= Eins MC2 te 3x 7= ... 2+ 2= .. .
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
75
4.3 Openbare ruimte Het Marineterrein zal een groeiende en een steeds diversere groep gebruikers trekken. Door het openstellen van grotere delen van het terrein en de komst van nieuwe publieke voorzieningen zullen steeds meer mensen gebruikmaken van het gebied. De behoefte aan meer openbare ontmoetingsplekken neemt hiermee verder toe. Om deze ontwikkeling te kunnen faciliteren bestaat het merendeel van het Dok en het Stadspark uit openbare ruimte. Deze zal op een robuuste en aanpasbare wijze worden ingericht. Tegelijkertijd moet recht worden gedaan aan het bijzondere (historische) karakter van het gebied. Bij iedere stap in de ontwikkeling zullen nieuwe ontwerpbeslissingen worden genomen die gebaseerd zijn op, en getoetst worden aan vooraf bepaalde kwalitatieve en functionele uitgangspunten. Het is de wens om van het Marineterrein een volwaardig deel van de Amsterdamse binnenstad te maken dat in materialisatie van de openbare ruimte en qua groenstructuur aansluit bij de omgeving. Tegelijkertijd vereist de bijzondere betekenis van de plek, de specifieke status als testgebied en het multifunctionele karakter van het terrein een geheel andere aanpak dan de inrichting van de openbare ruimte in de omgeving.
Tijdens het ontwerpproces moet daarom voldoende ruimte worden geboden om de Amsterdamse traditie van stadsinrichting te verenigen met de specifieke sfeer en eisen vanuit het gebied.
Het Dok en het Stadspark bestaan gezamenlijk straks voor circa 70% uit onbebouwde en overwegend openbare ruimte – voor iedereen toegankelijk om te ontmoeten, te ontspannen, te recreëren en te sporten. De groene en robuuste inrichting maakt het een aantrekkelijke omgeving om in te verblijven, die tegelijkertijd ruimte biedt aan flexibel gebruik. Daarmee voorziet ze ook in de behoefte aan plekken voor ontmoeting en interactie tussen de
76
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
innovatieve bedrijven, kennisinstellingen, bewoners en bezoekers. Het Stadspark krijgt door de ligging aan de oevers van het binnen-IJ, en doordat de doorgaande parkroute er langsloopt, straks het meest openbare karakter. De straten van het Dok worden ook openbaar, maar zullen waarschijnlijk wat meer door bewoners, gebruikers en bezoekers van het Dok gebruikt worden. Langs de verschillende plinten van gebouwen wordt een semiopenbare overgangszone gecreëerd, qua afmeting passend bij de functies in de plint. Bewoners, bedrijven of instellingen kunnen zich deze zone ‘toe-eigenen’ door het plaatsen van bijvoorbeeld een bankje of het aanbrengen van gevelbeplanting. De zone vormt de natuurlijke overgang tussen de openbare ruimte en de (meer private) functies in de plint. De Kazerne van Defensie blijft, met uitzondering van het sportveld, nietopenbaar gebied.
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
Groenstructuur binnen het raamwerk Aaneengesloten groen van het stadsdpark en de straten
Bestaande bomen
Parkroute
Nieuwe bomen
Werkroute
Stadspark lage beplanting
Informele route
Stadspark hoge beplanting
Logistiek maaiveld
Ruimtelijke reservering brug NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
77
78
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Illustratieve doorsnede van het raamwerk Binnen het raamwerk wordt een relatie tussen de openbare ruimte en de plinten van gebouwen nagestreefd. Ook daken kunnen verschillende verblijfsuncties krijgen, openbaar toegankelijk vanuit de plinten.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
79
Water Door de ligging aan het water van het binnen-IJ bezit het Marineterrein een zeer unieke kwaliteit. In het bijzonder vormt het water een extra dimensie van, en ruimtelijke toevoeging aan het Stadspark dat aan dit grote open water is gesitueerd. Het verbeteren van de toegankelijkheid van de kades van het Dok en het Stadspark, en de aanleg van een wandelroute langs het water, maken dat hiervan optimaal gebruik gemaakt kan worden. Er zijn veel kansen om het water en de kades te benutten voor recreatie, vervoer en logistiek. Het contact met het water kan verder worden versterkt. Een mogelijkheid is om langs de zonnigste kades van de binnenhaven van het Marineterrein een houten watertrap te maken – voorzien van luie, brede treden en zitplekken. Deze watertrap zorgt ervoor dat het water vanaf de kade beter bereikbaar en beleefbaar wordt. Bezoekers kunnen er zonnen, langs het water flaneren en een duik nemen in het open zwemwater. Hout voelt warm aan en past bij het nautische en historische karakter van de locatie. De binnenhaven is nu nog een onofficiële zwemlocatie en onderzoek wijst uit of dit in de toekomst een officiële zwemplek kan zijn.
Rechts Illusratieve doorsnede van de kade aan de binnenhaven Onder Referentiebeelden kade en watergebruik op het Marineterrein en in de Houthaven
80
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
Sfeerimpressie van het Marineterrein vanaf de kade bij NEMO
Sfeerimpressie van de binnenhaven met watertrap als onderdeel van het stadspark NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
81
Groenstructuur In het raamwerk voor het Marineterrein is er een sterke relatie tussen het openbare gebied en de groenstructuur. In de huidige situatie bestaat het groen op het Marineterrein uit een combinatie van overblijfselen van oude structuren van het Defensieterrein en de nieuwe individuele, tuinachtige inrichting rondom de inmiddels in hergebruik genomen bebouwing. Er is veel verharding tussen de geïsoleerd gelegen groensnippers. In de nieuwe situatie krijgt het groen een verbindende functie. Aaneengesloten groene delen vormen een ecologisch interessant en natuurlijk tegenwicht tegen de nieuwe bebouwingsstructuur. Deze ecologische structuur sluit ook aan op de groenstructuren in de omgeving. Daarnaast fungeert ze als een robuuste ruggengraat voor de gefaseerde ontwikkeling.
Het raamwerk binnen de Hoofdgroenstructuur en de ecologische structuur Het groen van het raamwerk sluit aan op de groenstructuren in de omgeving Ecologische structuur Hoofdgroenstructuur Buurtgroen Belangrijke gebouwen (ter oriëntatie)
82
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Rechts boven: Referentiebeelden beplanting Aantrekkelijke verblijfsplekken en groene routes Gevariëerd beplantingsbeeld Rechts onder: Luchtfoto in de richting van de binnenstad Groen op Kattenburg Zelfbeheertuin op Wittenburg
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Referenties
Omgeving
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
83
Hoofdstructuur openbare ruimte
De openbare ruimte van het Marineterrein krijgt een heldere opzet. Het bestaat uit een zonering van park, stratenpatroon, kades en pleinruimten. Tezamen vormen deze de hoofstructuur zoals die hieronder is weergegeven. De afzonderlijke onderdelen waaruit de openbare ruimte is opgebouwd worden hierna vervolgens beschreven.
Variatie in de openbare ruimte Op de kaart zijn belangrijke ingrediënten van de toekomstige openbare ruimte aangegeven.
84
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Stadspark
+ Groene straten
+ Specifieke straten en routes
+ Pleinen
+ Sportveld
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
85
Het stadspark
De gehele zuidwestzijde van het terrein vormt straks het Stadspark. De Voorwerf, het bestaande en te renoveren groengebied tussen het Poortgebouw en de binnenhaven, wordt uitgebreid met een nieuw in te richten parkdeel aan de noordwestzijde van de binnenhaven. Dit parkdeel loopt door tot aan de brug over de Dijksgracht. Zo bestaat het Stadspark in de toekomst uit twee ‘kamers’, met de binnenhaven als verbindende schakel. Beide parkdelen vormen samen met de binnenhaven een nieuw openbaar park in de historische binnenstad van Amsterdam. De afmeting is vergelijkbaar met het Sarphatipark, maar wel met enkele losse gebouwen erin. De sfeer van de Voorwerf, de ‘oude’ kamer, is intiem en wordt – naast het uitzicht op de binnenhaven – bepaald door de aanwezigheid van relatief lage, historische marinegebouwen, majestueuze solitaire bomen en boomgroepen en een kunstwerk met fontein. De monumentale bomen blijven staan, waardoor het kenmerkende groene silhouet vanaf het water bewaard blijft. De Voorwerf vormt ook het entreegebied of de ‘ontvangstruimte’ voor de bezoekers vanaf de Kattenburgerstraat. De ‘nieuwe’ kamer aan de andere kant van de haven krijgt een meer open en stedelijk karakter door de ligging aan het open water van het Oosterdok en de flankering door de nieuwe, hogere kopgevels van het Dok.
Onder: illustratieve doorsnede van het park
86
Het blauw-groene park heeft een functie voor de hele stad en is bedoeld voor zowel bewoners en gebruikers van het Marineterrein als voor bezoekers. De binnenhaven blijft een plek waar op en rond het water gerecreëerd kan worden, als een ‘stadsstrand’. Op de overgang van het park naar het Dok komt de parkroute. Deze verbindt de Oostelijke Eilanden met het Oosterdok en het CentraalStation.
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk Referenties
Referentiebeelden parkgroen Sport en bewegen in het park Clyde Warren Park, Dallas als voorbeeld van een Parkroute Bryant park, NY biedt ruimte voor ontmoeting
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
87
88
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
89
Groene straten
Ook het Dok krijgt straks een groene inrichting. Het type groen dat wordt geplant verschilt per straat of plein en is afhankelijk van de profielbreedte/oppervlakte en de functie. Hierdoor ontstaat een gevarieerd beeld en krijgt iedere straat of plein een eigen gezicht. Er komen de volgende typen groene straten:
Parkstraten: Dit zijn de breedste straten in het Dok. Ze krijgen een groene middenberm met daarin los geplaatste, in soort verschillende bomen (zowel bestaande als nieuwe). De parkstraten vormen de verbinding tussen het Stadspark en de kade van de Dijksgracht en het sportveld. In de middenbermen is ruimte voor siergroen, wateropvang en de nodige sport- en spelvoorzieningen. Tuinstraten: Deze iets smallere straten kunnen ook een groene middenberm krijgen, maar dan bijvoorbeeld met bomen met een meer opgaande kroon die in een rij zijn geplaatst. Er kan ook voor worden gekozen om aan weerszijden voortuinen aan te leggen met daarin eventueel bomen.
Referentiebeelden groene straten Een combinatie van wonen, werken & groen Rechts en boven links: Brooklyn Industry, NY Onder links: Riverlight, London
90
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
Sfeerimpressie Parkstraat
Sfeeripressie Tuinstraat NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
91
Specifieke straten en routes
Het Marineterrein krijgt een duidelijke hoofdstructuur met logische doorgaande routes voor verschillende functies:
Parkroute: De parkroute loopt langs de noordoostzijde van het Stadspark. Hier ligt het accent meer op publieke voorzieningen. Werkroute: Deze route loopt door het Dok, in zuidoostnoordwestrichting. Langs deze route ligt het accent op werkfuncties. Dijksgrachtkade: Het publieke deel van de Dijksgrachtkade, aan de noordkant van het terrein, wordt een openbare route, met een aanlegsteiger voor logistieke functies over water. Logistieke straat: In deze straat langs het depot van Het Scheepvaartmuseum bevindt zich het gros van de logistieke functies voor het openbare deel van het Marineterrein. Informele wandelroutes: Haaks op de straten van het Dok komt een terloops aandoende wandelroute die van de Kattenburgerstraat naar de kop van het terrein leidt. Via de boardwalk in de haven lopen voetgangers makkelijk van de ene naar de andere kant van het Stadspark en langs de kades komen wandelboulevards.
Referentiebeelden specifieke straten en routes Boven links: wandelkade, Aker Brygge, Oslo Boven rechts: logistiek over water via kade, Amsterdam Onder: combinatie van park en open water, Aker Brygge, Oslo
92
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
Sfeerimpressie Dijksgracht
Sfeerimpressie Parkroute NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
93
Pleinen
Ook de pleinen in het Dok krijgen een verschillende inrichting, afhankelijk van de omvang en de functie. Hierdoor ontstaat een gevarieerd beeld en krijgt ieder plein een eigen gezicht. Er komen de volgende typen pleinen:
Dokplein. Dit is het grootste plein binnen het Dok. Het wordt ingericht als (groene) ruimte voor experiment en ontmoeting. De gebouwen aan dit plein zijn gemiddeld hoger dan die in de omgeving. Parkplein. Dit groene plein is gelegen tussen de gebouwen aan de kop van het Dok richting de brug over de Dijksgracht, grenzend aan en doorlopend in het Stadspark. Pocketparks. De kleinere ruimtes tussen de gebouwen in kunnen worden ingericht als pocketparks. Deze intieme, openbare verblijfsplekken bieden bij uitstek ruimte voor ontmoeting tussen de mensen die wonen en werken in het innovatiedistrict, en eventueel ook voor kleinschalig experiment.
Referentiebeelden pleinen Boven links: buurtplein met kleinschalige horeca, South Lake Union Seattle Boven rechts: geïntegreerde speelaanleidingen, Teiko Heisei University Nakano Campus, Tokyo Onder links: ontmoetingsplek woon & werkfuncties, Philadelphia Onder rechts: interactieve inrichting innovatieplein, Bridgelife Neighborhood Park, Shanghai
94
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
Sfeerimpressie Dokplein
Sfeerimpressie Pocketpark NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
95
Sportveld
Het sportveld van Defensie is een mooi voorbeeld van samenwerking. Het komt tussen de toekomstige kazernegebouwen en de overige bebouwing in te liggen en zowel Defensie als de bewoners kunnen het gebruiken. Daarnaast moet het ook geschikt zijn als landingsplek voor helikopters. Deze bijzondere combinatie van militair en burgerlijk gebruik vraagt om innovatieve oplossingen.
Het sportveld maakt deel uit van de groenstructuur van het Marineterrein. Het sportveld voldoet primair aan de eisen van Defensie en krijgt in ieder geval een omloopbaan (atletiekbaan). Het wordt maximaal tien dagen per jaar gebruikt als helikopterlandplaats en bij evt. calamiteiten. Het wordt buiten de gebruiksuren van Defensie opengesteld voor publiek gebruik, waarmee wordt voorzien in een behoefte aan ruimte voor sport in dit deel van de stad.
Referentiebeelden gebruik sportveld Boven links:Multiveld met ruimte voor verschillende sporten Boven rechts: Huidig sportveld in gebruik door Torpedo Kattenburg Onder links: Landingsplaats voor de helikopter Onder rechts: Defensieopleidingen, Deltion College, Zwolle
96
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk
Deel 4:
Raamwerk
Sfeerimpressie Innovatieplein NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
97
Bouwstenen groen en openbare ruimte 01 Schaalbaar groen
In het gebied komen groene straatprofielen met ‘schaalbaar groen’. Dat wil zeggen dat de maat en type groentoepassing aansluit aan de breedte van het straatprofiel en de hoogte en het type van de aangrenzende bebouwing. Nieuwe vormen van stedelijke begroeiing kunnen uitgetest worden. Door de variatie tussen de straten ontstaat een afwisselend en verrassend beeld.
02 Bomen in het groen Alle bomen op het terrein staan waar mogelijk in groenvakken en niet in de verharding/in boomspiegels.
03 Toegankelijke kades
De kades krijgen een wandelboulevard en worden grotendeels geflankeerd door de bestaande iepenrijen.
04 Relatie water en park
De relatie van het park met het aangrenzende water vormt een belangrijk uitgangspunt voor het ontwerp van het Marineterrein. Het water wordt bij de binnenhaven toegankelijk gemaakt.
98
MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
-
05 Groenzone langs de
muur vormt entreegebied
De groenzone tussen de buitenkant van de muur en de Kattenburgerstraat vormt samen met de muur het entreegebied van het Marineterrein vanaf de Oostelijke eilanden. Deze groene entree maakt daarmee integraal deel uit van het ontwerp voor het Marineterrein.
06 Hemelwateropvang
De groene inrichting van het terrein levert een belangrijke bijdrage aan hemelwateropvang en regulering van het microklimaat.
07 Groene gevels
De gebouwen kunnen groene gevels krijgen als bescherming tegen opwarming in de zomer, voor het vasthouden van hemelwater en het verhogen van de biodiversiteit.
08 Natuurinclusief
Het terrein wordt natuurinclusief en ecologie wordt niet als sausje over het ontwerp gegoten maar is daar een integraal onderdeel van.
NOTA VAN UITGANGSPUNTEN
2021
99
4.4 Verkeer, vervoer en logistiek Door het toenemend aantal gebruikers en de diversiteit aan functies op het Marineterrein zal het er steeds drukker worden. Het autoverkeer voor Defensie zal gelijk blijven aan de huidige situatie, maar het openbare deel van het gebied – het Dok en het Stadspark – worden nagenoeg autovrij. Nood- en hulpdiensten kunnen overal komen. Maar verder kunnen alleen gebruikers van de parkeergarage en logistiek verkeer in de zone grenzend aan de Kattenburgerstraat op het terrein komen. Een goede ontsluiting voor fietsers en voldoende stallingsplek voor fietsen is dan ook essentieel. Vervoersstromen voor bijvoorbeeld distributie moeten goed gescheiden worden van verblijfsfuncties of gevoelige functies zoals speelplekken of de Kazerne. Vanzelfsprekend mogen hulpdiensten wel het gehele Marineterrein betreden. Deze complexe puzzel vraagt om een innovatieve aanpak. Nieuwe vormen van transport kunnen hier een bijdrage aan leveren. Dit betekent dat de inrichting van de openbare ruimte waar nodig daarop aangepast wordt.
Ontsluiting
Het Marineterrein wordt goed aangesloten op het netwerk van straten en fiets- en wandelroutes in de omgeving. Het Marineterrein krijgt meerdere entrees vanaf de Kattenburgerstraat. De bestaande hoofdentree wordt een hoofdentree voor fietsers/voetgangers en de bestaande voetgangersentree (monumentale poort) blijft gehandhaafd. Er komt een gemengde entree voor fietsers/voetgangers/auto’s tussen het depotgebouw en de Kazerne voor zowel het Dok als de Kazerne. De entree bij het Marechausseegebouw blijft als volwaardige entree rechtstreeks naar de Kazerne bestaan, maar wordt alleen in geval van calamiteiten gebruikt. Er komt een permanente brug voor langzaam verkeer met de Dijksgracht, in plaats van de huidige tijdelijke brug. Daarnaast wordt de mogelijkheid opengehouden voor een langzaamverkeerverbinding tussen het Marineterrein en de IJtunnelpier/NEMO, als daar in de toekomst behoefte aan is.
Ligging van het Marineterrein binnen het fietsnetwerk
100 MARINETERREIN: POORT NAAR DE TOEKOMST
Deel 4: Raamwerk