BRIEF registratie cijfers en achtergronden kostendelersnorm en staza G4-landelijke verkenning.pdf

Raadsinformatiebrief

Aan: Datum Portefeuille(s) Portefeuillehouder(s): Behandeld door Onderwerp

De leden van de gemeenteraad van Amsterdam 22 september 2021 Sociale Zaken Rutger Groot Wassink Directie Inkomen; bestuurszaken.wpi@amsterdam.nl Stand van zaken registratie en G4-verkenning kostendelersnorm

Geachte leden van de gemeenteraad, Met deze brief informeert het college u over het volgende. Zoals bekend zet ons college zich in voor afschaffing van de kostendelersnorm. Deze norm zet de bestaanszekerheid onder druk en bevordert ook dakloosheid. Zolang de kostendelersnorm nog realiteit is, span ik mij in om de ruimte voor maatwerk maximaal te benutten. Vanwege het ontbreken van cijfers over de inzet van maatwerk bij de kostendelersnorm in Amsterdam is toegezegd dit beter in beeld te brengen. Ook zijn er ontwikkelingen als het gaat om de G4- en landelijke inzet op aanpassing van de regeling. Op beide onderwerpen en de actuele inzet op dit onderwerp deel ik graag de stand van zaken. Registratie kostendelers(norm) Mede op verzoek van uw raad heeft het college vanaf begin dit jaar ingezet op uniforme registratie van de gevallen waarin maatwerk wordt toegepast bij de kostendelersnorm. Door een technische aanpassing in het registratiesysteem zijn ook oudere gegevens toegankelijk gemaakt. In deze brief deel ik actuele cijfers van Amsterdam, cijfers sinds de start van de regeling, aantallen verdeeld naar uitzonderingscategorieën en stadsdelen en de achtergronden die spelen bij het bieden van maatwerk. Er zijn 3 wettelijke uitzonderingscategorieën: jongeren tot 21 jaar, studenten die een erkende opleiding volgen en kamerhuurders met een commercieel contract.

Daarnaast benut het college de ruimte om tijdelijk maatwerk te bieden in knellende situaties. Bij elkaar kan ik de volgende gegevens (voor zover bekend1) met u delen:  Het aantal huishoudens met toepassing kostendelersnorm per stadsdeel (tabel 1);  Het aantal geregistreerde uitzonderingen (tabel 2);  De ontwikkeling van cijfers sinds de start in 2015 (figuur 1);  De redenen waarom maatwerk wordt toegepast;  De aantallen klachten, bezwaar en beroep in relatie tot de kostendelersnorm, waaronder ook de gevallen die de ombudsman aan de gemeente heeft verstrekt. 1 De gegevensbron voor het aantal kostendelers zijn de signalen die de gemeente ontvangt uit de Gemeentelijke

Basisregistratie (GBR) of van de klant of kostendeler zelf (bijvoorbeeld het doorgeven van een verhuizing). De gemeente is dus mede afhankelijk van de signalen van burgers zelf. Het kan daarom zijn dat niet alle zaken waarbij (mogelijk) sprake is van kostendelers bij de gemeente bekend zijn.

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 september 2021 Pagina 2 van 6

Cijfers t/m augustus dit jaar Tot en met augustus hebben in totaal 44.944 huishoudens minimaal één maand een bijstandsuitkering ontvangen. Bij 6.585 huishoudens (14,6%) is de kostendelersnorm van toepassing (geweest). In tabel 1 hieronder vindt u een overzicht van het aantal huishoudens met toepassing kostendelersnorm per stadsdeel. Tabel 1: Verdeling het aantal huishoudens (hh) met op enig moment een bijstandsuitkering, met toepassing kostendelersnorm naar stadsdeel (periode 2021 t/m augustus) Stadsdeel Zuidoost Nieuw-West Noord Oost Zuid West Centrum Onbekend2 Totaal

Totaal aantal hh met op enig moment bijstand 6.407 8.389 6.048 6.483 4.483 9.910 3.214 10 44.944

Aantal hh met toepassing KDN 1.232 1.557 982 981 582 982 267 2 6.585

% hh met toepassing kostendelersnorm 19.2% 18.6% 16.2% 15.1% 13% 9.9% 8.3% 14,6%

In tabel 2 hieronder een overzicht van de geregistreerde uitzonderingen. Tabel 2: Aantal de geregistreerde uitzonderingen (stand t/m augustus 2021) Aantal (wettelijke) uitzonderingen en tijdelijk maatwerk in relatie tot de kostendelersnorm Medebewoners incl. kinderen 18 tot 21 jaar3 Student/scholing (BBL-studie, studie met recht op studiefinanciering of tegemoetkoming studiekosten) Commerciële verhuur (derden) Tijdelijk maatwerk Totaal

Aantal hh t/m augustus 3.536 1.999 911 139 6.585

Op basis van de eerste acht maanden is bij bijna 15% van de huishoudens sprake van toepassing van de kostendelersnorm. Daarbij is bij 139 huishoudens sprake van een buitengewone, tijdelijke situatie. Het aantal kostendelers en uitzonderingen loopt gedurende het jaar nog op. Daarnaast moet worden betracht dat in de maand september de grootste verschuiving plaatsvindt, omdat dan veruit de meeste studies en opleidingen starten. Hetzelfde geldt voor het aantal situaties waarbij maatwerk wordt geboden. Op basis van de cijfers t/m de maand augustus zal dit, geëxtrapoleerd naar het einde van dit jaar, op meer dan 200 uitkomen. In vergelijking met andere stadsdelen komen kostendelers relatief vaker voor in Nieuw-West, Zuidoost en Noord. Dit komt overeen met de bevindingen in het onderzoek van Regioplan uit 2016 en houdt mogelijk mede verband met het grotere woningaanbod in deze stadsdelen. Op pagina 4 vindt u meer informatie over de achtergronden van maatwerk. 2 3

Een tiental registraties kent nog een onregelmatigheid in registratie; correctie volgt in volgende rapportage. Er wordt onderzocht of deze twee groepen in het vervolg apart kunnen worden getoond.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 september 2021 Pagina 3 van 6

Ontwikkelingen in cijfers sinds invoering kostendelersnorm Sinds de start van de regeling in 2015 fluctueren de cijfers; het aantal huishoudens met kostendelers is conform de bijstandscijfers de afgelopen jaren afgenomen, echter stijgt in 2020 weer licht. Mogelijk is dit een Corona-effect. De ontwikkelingen van het aantal huishoudens met kostendelers en huishoudens waarbij uitzonderingen zijn geregistreerd wordt hieronder op basis van jaarcijfers over de afgelopen vijf jaar in grafiek 1 weergegeven4. Grafiek 1: aantal huishoudens (hh) met kostendelers en uitzonderingen (2015 – 2020)5

Hh met de geregistreerde kostendelers en uitzonderingen (aantal huishoudens, 2015-2020) 10000 kostendelersnorm van toepassing

9000 8000

uitzonderingen (alle redenen)

7000 6000

uitzonderingen met reden: student

5000 4000

uitzonderingen met reden: commerciële verhuur (derden)

3000 2000

uitzonderingen met reden: tijdelijke uitzondering (maatwerk)

1000 0 2015

2016

2017

2018

2019

2020

Het aantal huishoudens waarbij uitzonderingen geregistreerd zijn is in 2020 in alle categorieën in vergelijking met 2019 toegenomen. In 2020 is het aantal gevallen waarbij maatwerk is toegepast tot boven de 200 gestegen. De afgelopen jaren ligt het percentage tijdelijke uitzonderingen (maatwerk) ten opzichte van het aantal huishoudens met uitzonderingen rond 6%. Beleid en achtergronden maatwerk Het college vindt dat toepassing van de kostendelersnorm ongewenste maatschappelijke gevolgen heeft, de bestaanszekerheid van kwetsbare Amsterdammers ondermijnt en ook niet mag leiden tot dakloosheid. Als het gaat om het bieden van maatwerk geeft de wet duidelijke grenzen als het gaat om uitzonderingen. Het college zet zich in voor afschaffing van de kostendelersnorm en spant zich zolang de kostendelersnorm nog realiteit is in, de ruimte voor maatwerk maximaal te benutten6. Het college is daarbij scherp op de signalen van burgers en hulpverleningsorganisaties als het gaat om de negatieve effecten. 4

De gegevens van 2021 zijn niet toegevoegd, omdat deze nog incompleet en daardoor niet vergelijkbaar zijn. Binnen huishoudens kunnen meerdere uitzonderingscategorieën van toepassing zijn. 6 Aangaande maatwerk kan geen goede vergelijking met andere G4-gemeenten worden gemaakt; dit komt doordat maatwerk of niet geregistreerd wordt of de maatwerkregistratie op een wijze plaatsvindt waardoor cijfers niet goed te vergelijken zijn. 5

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 september 2021 Pagina 4 van 6

Om de ruimte voor maatwerk maximaal te benutten, willekeur te voorkomen en eenduidigheid in de uitvoering te borgen, is in het afgelopen jaar extra aandacht gegeven aan de toepassing van maatwerk aan de hand van een aantal voorbeelden waarbij maatwerk kan worden toegepast. In individuele schrijnende gevallen bieden we altijd een maatwerkoplossing en wordt de kostendelersnorm tijdelijk buiten beschouwing gelaten als de toepassing van de norm tot disproportionele gevolgen leidt. Alhoewel niet elk verzoek tot maatwerk tot aanpassing van de norm leidt, komt het ook regelmatig voor dat een adviesgesprek tussen de burger en de klantmanager over de woonsituatie alsnog in maatwerk resulteert.

Uit de individuele unieke situaties waarbij maatwerk van toepassing is zijn grofweg vijf redenen voor een tijdelijke uitzondering af te leiden:  woonproblemen (bijvoorbeeld tijdelijk onderdak bieden in afwachting van woning of plek bij de maatschappelijke opvang);  voorkomen van dakloosheid: opvang kinderen onder de 27 jaar omdat zij, ook financieel, nog niet in staat zijn zelfstandig te wonen of willen studeren maar nog in afwachting zijn van voorlichting en persoonlijk advies van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) 7;  schulden of (mede daardoor) psychische problemen van medebewoners, zoals het niet meer kunnen betalen van vaste lasten;  opvang en informele zorg zieke familieleden of vrienden, zoals mantelzorg;  verlies van inkomsten hoofdbewoner(s) of jongeren zonder inkomen. De grootste groepen bijstandsgerechtigden waarbij maatwerk wordt toegepast zijn alleenstaande moeders met kinderen, mensen in de schuldhulpverlening en mensen die dakloos dreigen te worden. Klachten / bezwaar en beroep Het is een gegeven dat niet iedereen zich kan vinden in de toegepaste norm. Vaak is er sprake van een eerste keer ervaring met de norm of onvolledige informatie over de thuissituatie, waarbij de achtergronden van maatwerk zoals hierboven beschreven van toepassing zijn. In veel gevallen wordt dan ook een klacht ingediend tegen de toegepaste norm.

Op een totaal van 7.610 gevallen waarop in 2020 de kostendelersnorm van toepassing was, zijn in totaal 5 klachten en 19 bezwaarschriften ingediend. In 7 gevallen heeft het bezwaar tot een beroep geleid. In het jaar daarvoor (2019) waren dit op basis van 7.172 gevallen resp. 5 klachten, 25 bezwaarschriften en 7 beroepszaken. In de meest gevallen heeft de gemeente coulance betracht. Tot de zomer dit jaar is één klacht ontvangen, zijn 11 bezwaren ingediend en is er nog geen sprake van beroep. Graag informeer ik u dat in de zomermaanden een nieuw klachtenregistratiesysteem operationeel is geworden. Het vorige systeem bleek te bewerkelijk en foutgevoelig. In het nieuwe systeem zullen naar verwachting klachten beter te oormerken en te filteren zijn, waarmee ook de dienstverlening kan worden verbeterd. Samenwerking met ombudsman Ook via de ombudsman ontvangt de gemeente signalen van burgers over de toepassing van de kostendelersnorm. In de periode 2015-2020 zijn op deze wijze 16 klachten binnengekomen (gemiddeld 2,7 per jaar). Bij deze zaken ging het met name om alleenstaande ouders (meestal

7

Dit is ook opgenomen in het stedelijk Beleidsprogramma Dakloosheid 2021 – 2025 ‘Een nieuw begin’.

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 september 2021 Pagina 5 van 6

moeders) die financieel in de knel zaten en hun kind, op het moment dat het 21 jaar werd, uitschreven om niet verder in de problemen te komen. De ombudsman heeft de gemeente gevraagd in deze gevallen coulance te betrachten en waar mogelijk maatwerk te bieden om tijdelijk de druk op het gezin te verminderen. In de tussentijd is samen met de ombudsman gezorgd voor een warme overdracht aan hulpverlenende instanties. De inzet en adviezen van de ombudsman hebben ertoe geleid dat de gemeente meer gebruik maakt van de discretionaire ruimte om maatwerk te bieden. Mede op basis van zijn advies is de dienstverlening in de stad zo georganiseerd, dat in elke stadsdeel burgers nu terecht kunnen voor alle vragen over onder andere werk en inkomen, waaronder de kostendelersnorm. Daarnaast wordt bij schrijnende en knellende gevallen altijd het maatwerkteam ingezet om de inzet van de kostendelersnorm te beoordelen. De ombudsman heeft uit ervaring uitgesproken veel vertrouwen te hebben in de aanpak van dit team, ook bij de behandeling van klachten. Actuele inzet op de kostendelersnorm Het college is (en blijft) in gesprek met de ombudsman om te leren van de cases die daar worden ingediend. De ombudsman stelt uit gesprekken met de burger onder andere vast dat de kostendelersnorm bewoners belemmert om ander mensen te helpen.

Dat kan en mag niet de bedoeling zijn; daarom zal het college in voorkomende gevallen de randen van de wet blijven opzoeken. Ook voert het college een evaluatie uit over de effecten van de maatwerkcampagne kostendelersnorm in de afgelopen twee jaar en de borging van de inzichten daaruit in de uitvoering. De informatie die wordt verzameld, zal benut worden om het werkproces verder te verbeteren en de kennis over het hanteren van de menselijke maat te vergroten. Als onderdeel van de multidisciplinaire dienstverlening voeren de buurtteams de Amsterdamse Maatwerk Methode (AMM) uit, waarbij het perspectief van de klant bij werk, zorg en inkomen leidend is. Ook vragen over de kostendelersnorm worden hier behandeld en kunnen waar nodig worden geëscaleerd bij een maatwerkprocesbegeleider. Inzet op G4-niveau In de brief van 5 januari jl. heb ik u geïnformeerd dat op initiatief van de gemeente Den Haag in G4-verband het alternatief van de medebewonersnorm is verkend, waarbij alleen de uitkering van medebewoners wordt aangepast, en niet de uitkering van de hoofdbewoner. In de brief van 2 maart jl. waarmee motie 1380 (zie bijlage) van de leden Veldhuyzen en El Ksaihi8 is afgedaan, heeft het college verwezen op een motie die de Tweede Kamer op 25 februari jl.

heeft aangenomen en die de regering verzoekt een voorstel te doen om daklozen, mantelzorgers en kwetsbare jongeren tot en met 27 jaar uit te zonderen van de kostendelersnorm. Inmiddels hebben tussen het ministerie van SZW, de VNG, Divosa, Stimulansz en een vertegenwoordiging van de G4-gemeenten gesprekken plaatsgevonden over alternatieven voor de kostendelersnorm. Daarbij is ook besproken op welke manier de kostendelersnorm zo ingezet of aangepast kan worden dat dakloosheid geen onbedoeld neveneffect meer is en hoe gemeenten ruimte kunnen krijgen voor experimenten met varianten. In de Kamerbrief van 17 mei 20219, die u in de commissie WIO van 23 juni jl. bij agendapunt 13 voorlag, geeft het demissionaire kabinet aan dat het naar aanleiding van de maatschappelijke en politieke roep een verkenning heeft gedaan 8

bij het Rijk te pleiten voor een volledige afschaffing van de toepassing van de kostendelersnorm in het geval van medebewoners. 9 kamerstukken/2021/verkenning-andere-vormgeving-kostendelersnorm

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl

Gemeente Amsterdam, raadsinformatiebrief

Datum 22 september 2021 Pagina 6 van 6

naar een andere vormgeving van de kostendelersnorm en aangegeven dat “een andere vormgeving van de kostendelersnorm alleen mogelijk [is] via een wetswijziging. Dit vergt een zorgvuldige voorbereiding op basis van een brede afweging met oog voor de uitvoerbaarheid en effecten voor de (rechts)positie van uitkeringsgerechtigden. Het is aan een nieuw kabinet en de Staten-Generaal als medewetgever om deze afweging te maken”. Tweede Kamer Op 22 juni jl. heeft de Tweede Kamer de motie van het lid Maatoug c.s. aangenomen waarin de regering wordt verzocht “gemeenten stevig aan te sporen gebruik te maken van de uitzonderingsmogelijkheden die bestaan om de kostendelersnorm niet van toepassing te laten zijn in knellende gevallen” 10. Deze motie past bij de inzet van het college om daar waar nodig tijdelijk maatwerk toe te passen en disproportionele gevolgen van de regeling te voorkomen. Op 8 juli jl. bood de minister van Binnenlandse Zaken inzake de Aanpak huisvesting aandachtsgroepen11, gestart vanuit de noodzaak om het beleid ten aanzien van de huisvesting van deze groepen meer integraal te benaderen, te versterken en te verbeteren, de Kamer het rapport ‘Een thuis voor iedereen’ aan12.

Ook in dit rapport wordt gesteld dat de kostendelersnorm woningdelen in de weg staat en wordt onder andere gepleit voor ophoging van de uitzonderingleeftijd, alsmede dat drempels moeten worden weggenomen zodat samenwonen met een sociale baat loont. Op 8 juli jl. werd eveneens de motie van het lid Van Baarle aangenomen13, waarin de regering wordt verzocht te onderzoeken wat de effecten zijn van de kostendelersnorm op de beschikbaarheid van woonruimte. Het college kijkt met interesse uit naar de uitkomsten van dit onderzoek. Tot slot De lobby voor het afschaffen van de kostendelersnorm zet het college voort. Ik houd u op de hoogte van relevante ontwikkelingen over de kostendelersnorm en stel voor u in ieder geval één keer per jaar in de WPI-voortgangsrapportage t/m april over dit onderwerp te informeren. Het eerstvolgende moment daarvoor zal dan voor de zomer 2022 zijn. Ik vertrouw erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Met vriendelijke groet, Namens het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Amsterdam,

Rutger Groot Wassink Wethouder Sociale Zaken 10

kamerstukken/2021/motie24492/niet-toepassen-kostendelersnorm-in-knellende-gevallen

11 Hieronder wordt verstaan groepen mensen met minder kansen dan anderen op de woningmarkt, bijvoorbeeld

door specifieke behoefte aan soort woning of woonvorm, wat zij kunnen betalen voor huisvesting, wat extra nodig is aan begeleiding en zorg en het draagvlak in de buurt. 12 rijksoverheid.nl/2021/07/08/een-thuis-voor-iedereen 13 kamerstukken/2021/motie27847/onderzoek-effecten-kostendelersnorm-op-beschikbaarheid-woonruimte

Een routebeschrijving vindt u op amsterdam.nl