Brief inzake controverse ombudsman en burgemeester.pdf

Amsterdam, 10 November 2025

Geachte gemeenteraadsleden van Amsterdam, In deze brief wil ik met u mijn ervaring delen over de relatie tussen onderzoek en beleid om zodoende een andere toon toe te voegen aan de controverse tussen burgemeester en ombudsman van Amsterdam. Van 2017 tot zomer 2025 was ik de Chief Science Officer van de gemeente Amsterdam en tevens bijzonder hoogleraar in de sociale wetenschappen bij de Universiteit van Amsterdam. In die hoedanigheid sprak ik dagelijks met ambtenaren en onderzoekers over methoden van onderzoek en methoden van beleid. Samen met mijn team orkestreerden we vele samenwerkingen tussen stad en universiteit waarin de wetenschap bijdraagt aan de kwaliteit van leven in de stad en helpt de grote uitdagingen zoals klimaatverandering of kansengelijkheid bijvoorbeeld, te hanteren. Ook met de hogescholen en het ROC ontstonden intensive samenwerkingen zoals is te zien op www.openresearch.amsterdam. Onderzoek en Bestuur Iedere discipline en iedere soort kennis maakt gebuikt van specifieke methoden van onderzoek. Een wiskundige gebruikt andere methoden dan een dokter of een verpleegkundige. Een timmerman of een kunstenaar doen op een andere manier onderzoek dan een hoogleraar in de sociologie of een ingenieur die bruggen moet repareren.

In de dagelijkse praktijk van het vinden van oplossingen en uitvinden van mogelijkheden levert de interactie tussen die verschillende werkwijzen, veel meerwaarde. Kenmerkend voor succesvolle samenwerkingen tussen verschillende manieren om tot nieuwe kennis te komen, is het respect waarmee men elkaar bejegend. De burgemeester van Amsterdam heeft een andere relatie tot onderzoek dan de ombudsman. De burgmeester van Amsterdam gebruikt verschillende vormen van onderzoek om op basis daarvan beleid te maken. De ombudsman doet specifiek onderzoek naar de behoorlijkheid van het overheidshandelen, verzamelt en analyseert getuigenissen en dossiers en publiceert dit om beter beleid te inspireren. De burgemeester heeft het recht om te besluiten om een onderzoek niet te gebruiken, de ombudsman heeft het recht zijn bevindingen te publiceren ook als deze de burgmeester niet bevallen. Echter, respect voor de praktijk van de ander is een vereiste. Behalve grote meerwaarde van samenwerkingen tussen onderzoek en beleid, kan deze relatie ook grote spanning kan opleveren. Immers politici en beleidsmakers zien graag onderzoek dat hun visie versterkt terwijl onderzoekers hechten aan hun onafhankelijkheid.

Toen ik aantrad als eerste CSO van Amsterdam, waren er op dat moment 12 hoogleraren die zowel voor de stad als voor de universiteit werkten en spraken we met elkaar over de ervaring in de verschillende kennisgebieden met deze relatie tussen onderzoek en beleid. Unaniem was de ervaring dat men in de wetenschap minder serieus wordt genomen omdat men ook voor de stad werkt en dat men in de stad gedwongen wordt een toontje lager te zingen, want ‘denk niet dat jij het beter weet omdat je wetenschapper bent’. Deze vooroordelen heb ik veel en vaak gehoord. Zo heb ik ook meerdere malen gezien dat een goed onderzoek op methodiek werd gediskwalificeerd omdat de resultaten de desbetreffende directeur of politicus niet welgevallig waren. Vragen om een extern onderzoek is een klassieke handelswijze om de politieke druk van de ketel te halen. En als er iets uitkomt wat niet past in de huidige management visie, dan vraagt men om nog een onderzoek en desnoods nog een. Pijnlijke confrontatie Het siert de burgemeester van Amsterdam niet hoe ze nu de persoonlijk aanval heeft ingezet op de ombudsman van Amsterdam vanwege het onderzoek Melden van Vertrouwen. Deze aanval gaat niet in op de resultaten van het onderzoek, maar trekt de kwaliteit van de onderzoeksmethode in twijfel.

De argumenten van de burgemeester gaan over representativiteit en validiteit, onderwerpen waar regelmatig in de wetenschap een ‘geregelde gedachten wisseling’ over plaats vindt. Echter, dan blijft respect intact. De burgmeester gebruikt nu haar woord van macht om de kwaliteit van het werk van de ombudsman, en daarmee zijn integriteit, in twijfel te trekken. De ombudsman is ook wetenschapper, hij is gepromoveerd in de rechtssociologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Hij doet al jaren succesvol dit klassieke ombudsmannen onderzoek. Een dergelijke aanval op zijn integriteit heeft grote impact. En ook ondermijnt deze aanval het krachtenveld van het functioneren van de rechtstaat. De ombudsmannen hebben hierin immers een belangrijke onafhankelijke positie. Onderwerp van het onderzoek Melden met Vertrouwen is de werkwijze van het Bureau Integriteit van de gemeente Amsterdam. Ooit opgezet om succesvol fraude tegen te gaan, hanteert dit ambtelijke bureau bepaalde methodes als het gaat om sociale veiligheid die mensen beschadigen terwijl ze juist bescherming nodig hebben, zo blijkt uit het rapport van de Ombudsman. Immers, sociale veiligheid is het resultaat van goede relaties tussen mensen en als deze relaties beschadigd zijn past niet een aanpak die ontwikkeld is voor crimineel gedrag. Dan is kennis nodig over psychologie, over machtsverhoudingen en dynamiek tussen mensen.

De huidige aanpak van het Amsterdamse Bureau Integriteit blijkt niet te voldoen terwijl juist in de verhouding tussen mens en systeem dit bureau een belangrijke rol zou kunnen vervullen. De burgemeester zegt gechoqueerd te zijn door de werkwijze van de Ombudsman en betwijfelt de representativiteit en validiteit van dit onderzoek naar Bureau Integriteit. Een onderzoek waarin 82 gesprekken zijn gevoerd en dossiers zijn bestudeerd, lijkt mij persoonlijk een indrukwekkende hoeveelheid informatie die is verwerkt. Als het gaat om de beschadiging van mensen, dan is de getuigenis van één slachtoffer als signaal in principe al voldoende. Met de analyse van deze tweeëntachtig getuigenissen geeft de ombudsman een duidelijk signaal, zoals een ombudsman betaamt. Ook stelt de burgemeester dat hoor en wederhoor ontbreekt, maar uit het rapport blijkt dat de ombudsman wel degelijk met het Bureau Integriteit heeft gesproken. Het signaal dat wordt afgegeven is dat juist bij dit Bureau Integriteit dat de processen voor hoor en wederhoor niet op orde zijn. En heeft de burgemeester zelf wel eens een onderzoek van Bureau Integriteit gelezen? Persoonlijk heb ik ooit één van deze vertrouwelijke rapporten te lezen gekregen en was onthutst over het niveau. Als de burgemeester bezorgd is over de kwaliteit van onderzoek in de gemeente Amsterdam, dan is de ombudsman haar bondgenoot.

Hij geeft immers nu een signaal af dat dit bij Bureau Integriteit niet op orde is. Het signaal dat wordt afgegeven door het rapport Melden met Vertrouwen is dat sommige mensen zwaar beschadigd zijn geworden door de werkwijze van Bureau Integriteit van de gemeente Amsterdam. Ik heb dit bij verschillende ex-collega’s zien gebeuren. De nachtmerrie die ontstaat als je door machtsmisbruik slecht wordt behandeld, je nergens naar toe kan, niet wordt beschermd en ook niets terug kan doen. Of de nachtmerrie waarin je terecht komt als je anoniem wordt beschuldigd en geen inzage krijgt in waar het om gaat. Maandenlang slecht slapen, depressie en angst, verlies van zelfrespect en heel veel twijfel. Waar gaat dit over? Wat heb ik fout gedaan? Hoe kunnen ze dit doen? Iemand zal toch wel zien dat dit niet klopt? Het kan toch niet waar zijn dat leugens niet worden gestraft? Het huidige conflict tussen burgemeester en de ombudsman rakelt voor hen die inmiddels uit de gemeente Amsterdam vertrokken zijn, de pijnlijke geschiedenissen weer op. De huidige ambtenaren worden alleen maar meer bang om ooit nog een melding te doen. Ambtenaren zien dergelijke trajecten gebeuren met hun collega en schrikken dat dit mogelijk is. Door vooroordelen en machtsmisbruik en een gesloten front aan de top, is de afgelopen jaren een sfeer ontstaan waarin regelmatig mensen ineens verdwenen van de werkvloer.

We zijn allemaal bang geworden voor de macht. De toorn van onze passievolle burgemeester Halsema heeft ook mij lijkbleek uit haar kantoor doen vertrekken. Getuige ook de wijze waarop de burgemeester nu de ombudsman bejegend. Het geeft niet, want we zijn allemaal Amsterdamse lieverdjes. En het geeft wel, omdat zo angst wordt gecreëerd voor de macht in plaats van dat er wordt samengewerkt in gedeelde verantwoordelijkheid vanuit ieders eigen rol.

Vertrouwen herstellen Een nieuw onderzoek over een onderzoek naar hoe onderzoek wordt gedaan lijkt mij in deze context niet de oplossing. Dan zal het weer gaan over de kwaliteit van dit onderzoek naar het onderzoek over het onderzoek in de gemeenteraad en komt de goede dialoog niet op gang. Het gaat over recht doen aan mensen hun oprechte inspanning om een bijdrage te leveren. Het gaat om sociale veiligheid voor zowel de ambtenaren die werken bij Bureau Integriteit als voor de ambtenaren die door de werkwijze van dit Bureau Integriteit zijn beschadigd. En het gaat inmiddels ook om de sociale veiligheid van de ambtenaren werken voor de Ombudsman. Het gaat erom dat daar waar zaken kunnen worden gerepareerd, dat dit gebeurt. Dat een handelswijze, een proces of een relatie tussen mensen wordt verbeterd. En waar excuses gepast zijn, dat ze worden gemaakt. Dat maakt veel uit in een mensenleven. Burgemeester Halsema weet dat als geen ander. Haar toespraken bij herdenkingen in de stad getuigen van een diep gevoel voor menselijke waardigheid en rechtvaardigheid. Ruzie maken mag. Boos zijn is menselijk. Maar in een machtsverhouding als die tussen een burgemeester en een ombudsman krijgt zo’n ruzie een ander gewicht. De ene vertegenwoordigt de bestuurlijke macht, de ander de stem van burgers die zich onveilig voelen. Wanneer macht kritiek overstemt, dan verliest de stad haar vrijheid.

Amsterdam heeft een historische kans nu de gemeentelijke organisatie op de schop gaat vanwege signalen van angstcultuur en gebrek aan vertrouwen. Dit is het moment dat de burgemeester kan laten zien dat het anders kan: dat fouten maken erbij hoort, dat daardoor ook leren mogelijk is, dat verschil van inzicht een gesprek kan openen in plaats van afsluiten. Herstel van vertrouwen begint met het serieus nemen van degenen die de moed hebben te zeggen wat niet goed gaat – ook als dat ongemakkelijk is. Ik hoop van harte dat uw beraadslaging zal kunnen bijdragen aan een ontspanning in dit conflict en aan een verbetering van processen rondom sociale veiligheid in de gemeentelijke organisatie. Met vriendelijke groet,

xxxxxxxxxxxxxx

Voormalige Chief Science Officer, gemeente Amsterdam, 2017 – zomer 2025 Emeritus bijzonder hoogleraar Designing Urban Experience, Universiteit van Amsterdam Tel: xxxxxxxxxxxxxxxxx Email: xxxxxxxxxxxxxxxxxxx